Ευρωπαϊκή Ένωση: Νέο κύμα αντίδρασης για ενέργεια, στέγαση, εισοδήματα

Φωτιές, οδοφράγματα, δακρυγόνα, συγκρούσεις με την αστυνομία και απαγόρευση κυκλοφορίας. Από τους δρόμους του Παρισιού μέχρι την πλατεία Ντουόμο του Μιλάνου, οι εικόνες των τελευταίων ημερών αποτυπώνουν μια Ευρώπη που βράζει.

Στη Λισαβόνα, χιλιάδες πολίτες διαδηλώνουν για τους χαμηλούς μισθούς και το δυσβάστακτο κόστος στέγασης, ενώ στις Βρυξέλλες η κοινωνική δυσαρέσκεια ξεχειλίζει με φόντο τις περικοπές και το αυξανόμενο κόστος διαβίωσης. Στην Ισπανία, οι διαδηλωτές παραμένουν στους δρόμους, ενόψει των πρόωρων εκλογών του Νοεμβρίου, αξιώνοντας φθηνότερα ενοίκια και προσιτή στέγη.

Πίσω από τις εικόνες των αναταραχών, αναδύεται μια βαθύτερη κρίση, με οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Η δαμόκλειος σπάθη της ακρίβειας και του ενεργειακού κόστους εξακολουθεί να σκιάζει νοικοκυριά και επιχειρήσεις, την ώρα που ορισμένες κυβερνήσεις στερούνται των δημοσιονομικών περιθωρίων για γενναία μέτρα στήριξης.

Στο εκρηκτικό αυτό σκηνικό, προστίθεται η πολιτική αβεβαιότητα ενόψει των εκλογικών αναμετρήσεων του 2027 σε χώρες της Ένωσης, οι βαθιές διαφωνίες για τον νέο επταετή προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι γεωπολιτικές ανατροπές που επιτείνουν τις οικονομικές πιέσεις.

Στο κρίσιμο αυτό μεταίχμιο, η μεγάλη πρόκληση για τους «27» δεν είναι μόνο η διαχείριση των πολλαπλών κρίσεων, αλλά η διατήρηση της συνοχής της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έχει, όμως, η Ευρώπη τις πολιτικές και οικονομικές αντοχές για να ξεφύγει από τον κύκλο;

Οικονομίες υπό πίεση

Πίσω από την κοινωνική αναταραχή βρίσκεται η δοκιμαζόμενη ευρωπαϊκή οικονομία, που ακροβατεί, εξαιτίας της αβεβαιότητας των πολέμων. Η ανάπτυξη εμφανίζεται εύθραυστη, ενώ οι δημοσιονομικές υποχρεώσεις των κρατών περιορίζουν τις δυνατότητες για ουσιαστική ανακούφιση των νοικοκυριών από την ακρίβεια.

Η αναζωπύρωση των πληθωριστικών πιέσεων αποτυπώνεται και στα τελευταία στοιχεία της Eurostat. Τον Σεπτέμβριο, ο πληθωρισμός της Ευρωζώνης αναρριχήθηκε στο 3,8%, με την ενέργεια να έχει διαδραματίσει τον καθοριστικότερο παράγοντα της ανόδου. Σκεπτικισμό προκαλούν και οι προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για την ανάπτυξη, η οποία θα ανέλθει μόλις στο 0,9% για το 2026.

Είναι δε προφανές πως, όσο παραμένει αχαρτογράφητη η έκβαση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, άλλο τόσο θα επηρεάζονται οι ενεργειακές τιμές, όπως και οι οικονομικές προοπτικές.

Στο δυσεπίλυτο παζλ προστίθεται το δημόσιο χρέος, με την Ελλάδα, την Ιταλία, τη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ισπανία να βρίσκονται στην κορυφή της λίστας των υπερχρεωμένων. Η Ιταλία αναμένεται να καταγράψει χρέος 138,1% του ΑΕΠ, η Ελλάδα 136,7%, η Γαλλία 119,3% και το Βέλγιο 110,7%, ενώ στην Ισπανία ο κυβερνητικός στόχος διαμορφώνεται στο 99,1%.

Η Κύπρος, ευτυχώς, ακολουθεί μια αντίθετη πορεία, με το δημόσιο χρέος να εκτιμάται ότι θα πέσει στο 48,9% του ΑΕΠ το 2026.

Πολιτική καταιγίδα ενόψει του 2027

Τη δυσχερή οικονομική κατάσταση, καθιστά ακόμη πιο περίπλοκη η πολιτική. Η Ευρώπη εισέρχεται από τον ερχόμενο μήνα σε πολιτικές συμπληγάδες, με τις επικείμενες εκλογικές αναμετρήσεις να απειλούν να ανατρέψουν ισορροπίες σε ισχυρά κράτη – μέλη, την ώρα που η κοινωνική απογοήτευση επιτείνει τις πιέσεις στις κυβερνήσεις. Το 2027 προμηνύεται ως χρονιά σημαντικών πολιτικών ανακατατάξεων.

Στη Γαλλία, έχει ήδη αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση για την αποχώρηση του Εμμανουέλ Μακρόν και τις προεδρικές εκλογές του Απριλίου. Η δημοτικότητά του βρίσκεται στο ναδίρ, το γαλλικό κοινοβούλιο είναι κατακερματισμένο και τα εμπόδια για την έγκριση του κρατικού προϋπολογισμού φαντάζουν για την ώρα ανυπέρβλητα. Η δε έκρηξη της κοινωνικής οργής δεν αφήνουν μεγάλα περιθώρια πολιτικών ελιγμών, ενώ η Μαρίν Λεπέν και ο Ζαν Λικ Μελανσόν αρπάζουν την ευκαιρία κι’ επιχειρούν να κεφαλαιοποιήσουν τη δυσαρέσκεια.

Από την άλλη, από ανατροπή σε ανατροπή μετατοπίζεται και η Γερμανία. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μέρτς βλέπει το χαλί να φεύγει κάτω από τα πόδια του. Η ενίσχυση της «Εναλλακτικής για τη Γερμανία» (AfD) στις περιφερειακές εκλογές, γέννησε ενδοκομματική αμφισβήτηση αλλά και δυσφορία για τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που προωθεί. Συν τοις άλλοις, η πολιτική αντιπαράθεση επεκτείνεται και στη στάση έναντι της Ρωσίας. Το AfD αλλά και το κόμμα της  Σάρα Βάγκενκνεχτ αξιώνουν τον τερματισμό της γερμανικής στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία.

Στην Ισπανία, επίσης, επικρατεί πολιτική αβεβαιότητα με τις κάλπες να στήνονται νωρίτερα. Ο Πέδρο Σάντσεθ προκήρυξε πρόωρες βουλευτικές εκλογές για τις 29 Νοεμβρίου, εξαιτίας της αδυναμίας της κυβέρνησης του να εξασφαλίζει την αναγκαία κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Οι δε προσπάθειες διαμόρφωσης ενός ενιαίου προεκλογικού μετώπου αντιμετωπίζουν δυσκολίες, εξαιτίας της διάσπασης των αριστερών πολιτικών δυνάμεων της χώρας.

Τεταμένη είναι και η πολιτική κατάσταση στην Ιταλία. Η Τζιόρτζια Μελόνι έχει επιτύχει την αλλαγή του εκλογικού νόμου, αλλά πυροδότησε τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης. Με το νέο εκλογικό σύστημα, ένας συνασπισμός κομμάτων που συγκεντρώνει πάνω από το 42% των ψήφων θα μπορεί να εξασφαλίζει επιπλέον κοινοβουλευτικές έδρες, ώστε να διευκολύνεται ο σχηματισμός κυβέρνησης. Η αντιπολίτευση καταγγέλλει ότι η αλλαγή του εκλογικού νόμου κρύβει σκοπιμότητες υπέρ της Μελόνι.

Σε εκλογικό πυρετό εισέρχονται, επίσης, το 2027 Ελλάδα και Πολωνία, με τις αναμετρήσεις να αποκτούν ευρύτερη ευρωπαϊκή βαρύτητα.

Ο προϋπολογισμός της σύγκρουσης

Σε πεδίο σφοδρών αντιπαραθέσεων μετατράπηκε ο νέος επταετής προϋπολογισμός της Ε.Ε. για την περίοδο 2028-2034. Οι «27» βρίσκονται στα δύο στενά, καθώς καλούνται να χρηματοδοτήσουν νέες δαπανηρές προτεραιότητες, με τους καθαρούς συνεισφορείς να αξιώνουν περικοπές και τους «Φίλους της Συνοχής» να αντιστέκονται στις περικοπές των ευρωπαϊκών κονδυλίων.

Η ιρλανδική προεδρία επιχείρησε να γεφυρώσει το χάσμα, καταθέτοντας στις 10 Οκτωβρίου αναθεωρημένη πρόταση ύψους €1,62 τρισ., σε τιμές 2025, μειωμένη κατά €141 δισ. ή 8% σε σχέση με την αντίστοιχη πρόταση της Κομισιόν.

Όμως, ούτε οι ιρλανδικές περικοπές στάθηκαν αρκετές. Γερμανία, Σουηδία και Ολλανδία εξακολουθούν να θεωρούν υπερβολικό τον λογαριασμό, ενώ το αντίπαλο στρατόπεδο επιμένει στη διαφύλαξη των κονδυλίων για τη γεωργία και την περιφερειακή ανάπτυξη.

Το χάσμα αποδείχθηκε αγεφύρωτο και στη Σύνοδο Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου. Οι ηγέτες δεν κατέληξαν σε συμφωνία, αναθέτοντας στον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις.

Νέο πεδίο αντιπαράθεσης αποτελούν οι ευρωπαϊκές πηγές εσόδων. Η Κομισιόν προτείνει εισφορές από μεγάλες επιχειρήσεις με ετήσιο κύκλο εργασιών άνω των €100 εκατ., από τα έσοδα των δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων και τη φορολόγηση προϊόντων που εισάγονται στην Ε.Ε. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται, επίσης, εισφορές από τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης στα καπνικά προϊόντα και από τις ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές που δεν ανακυκλώνονται.

Οι εισηγήσεις, όμως, προκαλούν νέες τριβές. Η επιβάρυνση των μεγάλων επιχειρήσεων έχει ήδη συναντήσει αντιδράσεις, ενώ υπάρχουν χώρες που αντιτίθεται και στην εκχώρηση εσόδων από τους ρύπους στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Στο τραπέζι επανέρχονται εναλλακτικές προτάσεις για φορολόγηση των ψηφιακών υπηρεσιών, των διαδικτυακών τυχερών παιχνιδιών και των κρυπτονομισμάτων. Η εξεύρεση συμβιβασμού καθίσταται ακόμη δυσκολότερη, καθώς για την έγκριση των νέων ιδίων πόρων απαιτείται ομοφωνία των κρατών-μελών.

Τα χρονικά περιθώρια στενεύουν, πάντως, επικίνδυνα. Χωρίς πολιτική συμφωνία μέχρι το τέλος του 2026, κινδυνεύει να καθυστερήσει η έγκριση της αναγκαίας νομοθεσίας το 2027 και κατ’ επέκταση η απρόσκοπτη χρηματοδότηση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων από τον Ιανουάριο του 2028.

Έκαστη χώρα αφημένη στη μοίρα και τις δυνατότητες της

Με διαφορετικά μέτρα, σταθμά αλλά και δυνατότητες, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιχειρούν να ανακόψουν το κύμα ακρίβειας. Τα περιθώρια κοινωνικής στήριξης από χώρα σε χώρα διαφέρουν σημαντικά. Και η Ευρώπη μοιάζει να χάνει το στοίχημα. Η οικονομική στενότητα και οι δημοσιονομικοί περιορισμοί βαθαίνουν το ρήγμα μεταξύ των κρατών και δυσχεραίνουν την προοπτική εξεύρεσης κοινών ευρωπαϊκών λύσεων.

Αίσθηση προκαλούν, πάντως, τα στοιχεία που είχε δώσει τον περασμένο Μάιο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τα μέτρα που είχαν υιοθετήσει τα κράτη στο πρώτο τετράμηνο του 2026 εκτιμώνταν στα €14,5 δισ., ενώ παράτασή τους έως το τέλος του έτους υπολογίζεται ότι θα εκτοξεύσει το δημοσιονομικό κόστος στα €38,6 δισ. Η Κομισιόν επιμένει ότι το 75% των χρημάτων δεν καταλήγει στοχευμένα προς τα ευάλωτα νοικοκυριά ή στις επιχειρήσεις με υψηλές ενεργειακές δαπάνες. Αντίθετα, διαπιστώνει ότι διατίθενται μέσω γενικευμένων φορολογικών ελαφρύνσεων.

Η Σύνοδος Κορυφής 15-16 Οκτωβρίου ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία και χειροπιαστά μέτρα για ανακούφιση των πολιτών. Οι «27» ηγέτες περιορίστηκαν να αναγνωρίσουν την ανάγκη συντονισμένης ευρωπαϊκής απάντησης, παραπέμποντας την εξέταση πρόσθετων μέτρων στην Κομισιόν.

Μετά την Ιταλία, η οποία κατάφερε κατ’ αρχήν συμφωνία με τις Βρυξέλλες για μηχανισμό περιορισμού των επιπτώσεων του ακριβού φυσικού αερίου στις τιμές ηλεκτρισμού, άλλα τέσσερα κράτη (Πολωνία, Τσεχία, Σλοβακία και Ουγγαρία) με κοινή διακήρυξη τους ζητούν εξαιρέσεις για να χρησιμοποιήσουν τα ευρωπαϊκά κονδύλια προς στήριξη των βιομηχανιών τους.

Διαδηλώσεις σε συνέχειες…

Η οικονομική δυσπραγία μετατρέπεται πλέον σε κοινωνική έκρηξη. Οι κινητοποιήσεις, που συγκλονίζουν την Ευρώπη, δεν έχουν παντού τις ίδιες αφετηρίες. Κοινός παρονομαστής, όμως, είναι η αγωνία των πολιτών για το βιοτικό τους επίπεδο και η ολοένα μεγαλύτερη αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας των κυβερνήσεων.

Στη Γαλλία, η οργή, που ξεκίνησε από τους μαθητές και τους φοιτητές για την υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης, αγκάλιασε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Στις κινητοποιήσεις της 17ης Οκτωβρίου συμμετείχαν περίπου 550.000 πολίτες.

Η στεγαστική κρίση που μαστίζει την Ισπανία, έβγαλε τους πολίτες στους δρόμους, με εκατοντάδες σκηνές διαμαρτυρίας να έχουν στηθεί στην κεντρική πλατεία της Μαδρίτης.

Στην Πορτογαλία, οι Αρχές έφτασαν στο σημείο να εκκενώσουν καταυλισμούς διαμαρτυρίας σε Λισαβόνα και Πόρτο, με 55 συλλήψεις. Τις αντιδράσεις για το κόστος διαβίωσης, έφεραν στο προσκήνιο και οι κινητοποιήσεις σε Βέλγιο και Ιταλία.

Νέες διαδηλώσεις έχουν προγραμματιστεί για το τρέχον Σαββατοκύριακο, με τις Κυβερνήσεις και τις δυνάμεις ασφαλείας να κάθονται σε αναμμένα κάρβουνα.