Ian A. Todd: Πέθανε ο σπουδαίος αρχαιολόγος που αποκάλυψε τα μυστικά της προϊστορικής Κύπρου

Ο διακεκριμένος αρχαιολόγος αφιέρωσε περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες στην έρευνα της κυπριακής προϊστορίας, με κορυφαίο σταθμό τις ανασκαφές στην Καλαβασό-Τέντα και το εμβληματικό Ερευνητικό Πρόγραμμα της Κοιλάδας του Βασιλικού.

Έναν από τους σημαντικότερους ξένους αρχαιολόγους που συνέδεσαν τη ζωή και το έργο τους με την Κύπρο αποχαιρετά η επιστημονική κοινότητα. Ο καθηγητής Ίαν Α. Τοντ, ο άνθρωπος που συνέβαλε καθοριστικά στην αποκάλυψη της προϊστορίας του νησιού μέσα από δεκαετίες ανασκαφών και έρευνας, πέθανε στις 4 Αυγούστου, σύμφωνα με ανακοίνωση του Cyprus American Archaeological Research Institute (CAARI).

Τη θλίψη τους εξέφρασαν επίσης ο Σύνδεσμος Κυπρίων Αρχαιολόγων, καθώς και συνάδελφοι και συνεργάτες του, οι οποίοι αναγνωρίζουν ότι η συμβολή του στην κυπριακή αρχαιολογία υπήρξε καθοριστική. «Μέσα από δεκαετίες αφοσιωμένης έρευνας και ανασκαφών, συνέβαλε ουσιαστικά στην κατανόηση της κυπριακής προϊστορίας» αναφέρει, μεταξύ άλλων, ο Σύνδεσμος Κυπρίων Αρχαιολόγων.

Γεννημένος στη Βρετανία, ο Τοντ σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, όπου ολοκλήρωσε τόσο τις προπτυχιακές όσο και τις διδακτορικές του σπουδές. Η ερευνητική του πορεία ξεκίνησε από σημαντικούς νεολιθικούς χώρους της Εγγύς Ανατολής, στην Τουρκία, το το Ιράν και την Ιορδανία, ενώ από νωρίς συνδέθηκε και με την Κύπρο, συμμετέχοντας στις ανασκαφές του προϊστορικού οικισμού της Βρύσης στον Άγιο Επίκτητο.

Από το 1969 εντάχθηκε στο διδακτικό προσωπικό του Brandeis University στις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς ποτέ να διακόψει την ερευνητική του δραστηριότητα στην Κύπρο, η οποία έμελλε να καθορίσει την επιστημονική του διαδρομή.

Η κοιλάδα του Βασιλικού και η Καλαβασός-Τέντα

Το 1976 ανέλαβε τη διεύθυνση του Ερευνητικού Προγράμματος της Κοιλάδας του Βασιλικού (Vasilikos Valley Project), ενός από τα σημαντικότερα και πιο φιλόδοξα αρχαιολογικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν ποτέ στην Κύπρο. Αντί να επικεντρωθεί σε μία μόνο θέση, το πρόγραμμα επιχείρησε να μελετήσει συνολικά την κοιλάδα του Βασιλικού, συνδυάζοντας ανασκαφές, επιφανειακές έρευνες, γεωλογία, περιβαλλοντικές μελέτες και ανάλυση του τοπίου. Η προσέγγιση αυτή θεωρήθηκε πρωτοποριακή για την εποχή και επηρέασε μεταγενέστερες έρευνες σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο.

Το όνομά του, ωστόσο, συνδέθηκε όσο λίγων με τον νεολιθικό οικισμό Καλαβασός-Τέντα, έναν από τους σημαντικότερους προϊστορικούς χώρους της Κύπρου. Οι ανασκαφές του αποκάλυψαν κυκλικές κατοικίες, οχυρωματικά έργα, ταφές και άλλα ευρήματα που αναδιαμόρφωσαν την εικόνα των αρχαιολόγων για τις πρώτες οργανωμένες αγροτικές κοινότητες του νησιού.

Παράλληλα εργάστηκε σε πολλές ακόμη θέσεις της κοιλάδας του Βασιλικού, όπως η Καλαβασός-Άγιους της Χαλκολιθικής περιόδου και ο οικισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στον Άγιο Δημήτριο, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία για τη διαχρονική κατοίκηση της περιοχής.

Έργο αναφοράς

Η επιστημονική παραγωγή του Ίαν Τόντ υπήρξε εξαιρετικά πλούσια. Οι πολύτομες δημοσιεύσεις του για το Vasilikos Valley Project και οι αναλυτικές εκδόσεις των ανασκαφών στην Καλαβασό-Τέντα εξακολουθούν να αποτελούν βασικά έργα αναφοράς για τους μελετητές της προϊστορικής Κύπρου.

Εκτός από το ανασκαφικό του έργο, υπηρέτησε και ως διευθυντής του CAARI κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του ιδρύματος, συμβάλλοντας στην εδραίωση της αμερικανικής αρχαιολογικής παρουσίας στην Κύπρο και στην ανάπτυξη της διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας.

Η μεγαλύτερη, ίσως, παρακαταθήκη του δεν περιορίζεται στα χιλιάδες ευρήματα που έφερε στο φως ούτε στις πολυάριθμες επιστημονικές δημοσιεύσεις του. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συνέβαλε στην κατανόηση της κυπριακής προϊστορίας, εκπαιδεύοντας παράλληλα νέους αρχαιολόγους και καθιερώνοντας μεθόδους έρευνας που εξακολουθούν να εφαρμόζονται μέχρι σήμερα.

Η διεθνής αναγνώριση του έργου του είχε εκφραστεί ήδη όσο βρισκόταν εν ζωή. Το 2025 κυκλοφόρησε ο συλλογικός τόμος «Prehistoric Anatolia and Cyprus: Studies in Honour of Ian A. Todd», αφιερωμένος στη συμβολή του στην αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου. Ο τόμος περιλαμβάνει ειδικό βιογραφικό δοκίμιο για την επιστημονική του διαδρομή, πλήρη βιβλιογραφία του έργου του και συμβολές κορυφαίων αρχαιολόγων από την Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία.

Οι επιμελητές του τον περιγράφουν όχι μόνο ως σπουδαίο ερευνητή, αλλά και ως μέντορα που άνοιξε τον δρόμο σε νεότερες γενιές επιστημόνων, με την αρχαιολόγο Τζόαν Κλαρκ να σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «του οφείλει την αρχαιολογική της καριέρα».