«Σκοπός της αρετής είναι το ωραίο» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1190a29
Στα Ηθικά Μεγάλα ο συγγραφέας επανέρχεται στη θεωρία της ευδαιμονίας των Ηθικών Νικομαχειών αλλά επανεξετάζει τις αρετές με συνοπτικό τρόπο. Η μέθοδος είναι η ίδια. Ο δάσκαλος Αριστοτέλης ξεκινά την έρευνα θέτοντας τις απορίες του, οι οποίες όμως απαντώνται από τον ίδιο αμέσως. Η θεωρία είναι γνωστή, και τα παραδείγματα θα τη διαφωτίσουν ακόμη περισσότερο. Η αρετή της ανδρείας, ως μεσότητα, είναι από τις πρώτες που εξετάζονται:
«Επειδή η ανδρεία έχει να κάνει με το θάρρος και τον φόβο, πρέπει να ερευνήσουμε τα πράγματα που προκαλούν φόβο και αντιμετωπίζονται με θάρρος. Άραγε λοιπόν αν κανείς φοβάται μήπως χάσει την περιουσία του, αυτός είναι δειλός, ενώ, αν δείχνει θάρρος σε τέτοια πράγματα είναι ανδρείος; Ή όχι; Κατά τον ίδιο τρόπο, αν κάποιος φοβάται την ασθένεια ή δείχνει θάρρος, ούτε δειλό θα πούμε αυτόν που φοβάται ούτε γενναίο εκείνον που δεν φοβάται. Γιατί η ανδρεία δεν έχει να κάνει με τέτοιους φόβους και επίδειξη θάρρους. Αλλά ούτε και στα ακόλουθα βρίσκεται η ανδρεία, όπως το να μην φοβάται κάποιος τις βροντές ή τις αστραπές ή κάτι από αυτά που προξενούν φόβο στους ανθρώπους. Ένας τέτοιος δεν θα ήταν γενναίος αλλά τρελός. Ο γενναίος επομένως καθορίζεται με τον φόβο και το θάρρος όσον αφορά τους ανθρώπους. Λέω λοιπόν ότι αν κανείς είναι θαρραλέος εκεί που όλοι ή οι περισσότεροι φοβούνται, αυτός είναι γενναίος» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1190b10-22
Ο συγγραφέας θα αναφέρει αρκετά παραδείγματα προκειμένου να αποσαφηνίσει την έννοια της ανδρείας. Όλα θα είναι αρνητικά. Ο φιλόσοφος παραθέτει περιπτώσεις ανδρείας -στις οποίες θα συμφωνούσαν οι περισσότεροι- για να τις αναιρέσει. Οι ανδρείοι στον πόλεμο -ή όπως τους ονομάζει «ανδρείοι χάρη στην εμπειρία», λόγω του ότι έχουν πείρα στο να κάνουν ανδρείες πράξεις- είναι η πρώτη ομάδα που χάνει τον τίτλο της γενναιότητας: εξαιτίας της εμπειρίας τους, αντιμετωπίζουν «επαγγελματικά τον εχθρό» σε συγκεκριμένες συνθήκες. Όπως φαίνεται, η μεσότητα της ανδρείας πρέπει να έχει εφαρμογή στην καθημερινότητα∙ να αφορά ανθρώπινες καταστάσεις του βίου.
Ο φιλόσοφος θα συνεχίσει με την αντίθετη περίπτωση, εκείνων που δεν έχουν πείρα στη γενναιότητα. Και αυτοί αποκλείονται εύκολα, λόγω άγνοιας κινδύνου: Εφόσον αγνοούν τις συνέπειες των πράξεών τους, δεν είναι γενναίοι. Οι επόμενες κατηγορίες αναφέρονται μαζί. Πρόκειται για τους ερωτευμένους και τους θρησκόληπτους και αυτό γιατί η γενναιότητά που δείχνουν αφορά μόνο τα «πάθη» τους: «Αν αφαιρεθεί το πάθος τους, παύουν να είναι γενναίοι». «Ο γενναίος πρέπει να είναι πάντοτε γενναίος» δηλώνει εμφατικά ο Αριστοτέλης.
Η «πολιτική ανδρεία», που εξετάζεται στη συνέχεια, συνδέεται με τον κίνδυνο που υπομένουν οι άνθρωποι εξαιτίας της ντροπής μπροστά στους συμπολίτες τους. Το παράδειγμα του Έκτορα από τον Όμηρο ενισχύει την αριστοτελική θέση, δίνοντας την ευκαιρία στον συγγραφέα να γενικεύσει ακόμη περισσότερο: «Όποιος φοβάται μήπως χάσει κάτι δεν μπορεί να θεωρηθεί γενναίος». Η τελευταία περίπτωση όπου κάποιος δείχνει γενναιότητα λόγω της ελπίδας του αγαθού απορρίπτεται μαζί με τις προηγούμενες. Τι απομένει τότε, δείχνει να απορεί ο Αριστοτέλης. Ωστόσο, ήδη έχει καθοδηγήσει τους μαθητές του στην απάντηση:
«Για κανέναν λοιπόν από όσους προαναφέραμε δεν θα χρησιμοποιούσαμε τον χαρακτηρισμό γενναίος. Θα ερευνήσουμε λοιπόν τι είδους και ποιος είναι γενναίος. Με λίγα λόγια, αυτός που δεν είναι γενναίος για κανένα από αυτά που προαναφέραμε, αλλά δείχνει γενναιότητα επειδή θεωρεί ότι αυτό είναι ωραίο είτε είναι κάποιος παρών είτε όχι (ἀλλὰ διὰ τὸ νομίζειν αὐτὸ εἶναι καλόν, καὶ τοῦτο ποιῶν κἂν παρῇ τις κἂν μὴ παρῇ.)» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1191a18-21
Η μεσότητα της ανδρείας αποτελεί καθημερινή συμπεριφορά. Είναι η ορθή στάση απέναντι στην τυχαιότητα της ζωής, στα δυσάρεστα συμβάντα και τους κινδύνους που ελλοχεύουν καθημερινά. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γενναίος δεν φοβάται, αλλά αντιμετωπίζει όλες τις καταστάσεις παρά τον φόβο του:
«Ούτε όμως εντελώς χωρίς κανένα πάθος και ορμή δεν ασκείται η ανδρεία. Αλλά πρέπει η ορμή να προέρχεται από τη λογική και για χάρη του ωραίου (ἀπὸ τοῦ λόγου διὰ τὸ καλόν). Και αυτός που ορμάει λόγω της λογικής για χάρη του ωραίου μπροστά σε έναν κίνδυνο, και παραμένει άφοβος απέναντι σ’ αυτόν, αυτός είναι ο γενναίος άνθρωπος, και η ανδρεία έχει να κάνει με όλα αυτά» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1191a22-24
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
