Ά ΜΕΡΟΣ
«Απόφυγε την ηδονή, που γεννά τη λύπη» (Ἡδονὴν φεῦγε, ἥτις λύπην τίκτει) Στοβαίος, Ανθολόγιον, 3.1.172
Η αποφυγή της ηδονής υπήρξε μία από τις πρώτες συμβουλές σοφίας που εμφανίστηκε στην αρχαιότητα. Έτσι, οι δρόμοι της ζωής που καλείται να ακολουθήσει ο νεαρός Ηρακλής, σύμφωνα με τον γνωστό μύθο του Πρόδικου που μεταφέρει ο Σωκράτης, είναι δύο: Της Αρετής και της Κακίας. Όποιος επιλέξει την ηδονή (Κακία-Ευδαιμονία), απορρίπτει την αρετή, συμπεριφέρεται ασύστολα, ρίχνεται στις απολαύσεις. Η φιλοσοφία στέκεται (επι)κριτικά απέναντι στην ηδονή. Ωστόσο, ο σκοπός της ζωής -και εδώ συμφωνούν όλοι οι φιλόσοφοι- είναι η ευδαιμονία. Αλλά μπορεί να ζήσει κάποιος χωρίς ηδονή;
Πρώτος ο Αρίστιππος ιδρύει την Ηδονιστική Σχολή στην Κυρήνη: «Κατέχω και δεν με κατέχουν» υποστηρίζει για τις ενδεχόμενες απολαύσεις που θα του προσφερθούν και διδάσκει την απόλαυση του παρόντος. Ταυτόχρονα, οι αντίπαλοι Κυνικοί αντιστέκονται στην ηδονή με την αυτάρκεια του «τίποτε», ζώντας στον δρόμο. Ο φόβος της ηδονής μπορεί να νικηθεί με την πλήρη αποχή από οτιδήποτε υλικό. Αν δεν κατέχεις τίποτε, δεν σε κατέχει κι αυτό. Έτσι, όταν ο Επίκουρος εμφανίζεται στο προσκήνιο, μια μεγάλη συζήτηση έχει προηγηθεί και η θεωρία έχει γίνει πράξη (με αρκετά «πειράματα» βίου από Κυνικούς και Ηδονιστές), χωρίς ικανοποιητικό όμως για τον ίδιο αποτέλεσμα. Και οι δύο Σχολές έχουν άδικο.
Ας ξεκινήσουμε από τις βεβαιότητες: Σκοπός της ζωής είναι η ηδονή. Αυτό είναι εμφανές σε όλο το ζωικό βασίλειο∙ όλοι ζητούν να ικανοποιήσουν τις φυσικές τους επιθυμίες (π.χ. πείνα, δίψα, προφύλαξη από τις καιρικές συνθήκες) -ακόμη και ο άνθρωπος εξ απαλών ονύχων αναζητεί την ικανοποίηση των αναγκών του. Αυτή η εκ των ων ουκ άνευ ανάγκη για την επιβίωση, μπορεί να ικανοποιηθεί πολύ εύκολα. Επειδή είναι άνθρωπος όμως βασανίζεται και από υπαρξιακά ερωτήματα, που προκαλούν ταραχή. «Τι έχει στον νου του ο θεός για εμένα, τι συμβαίνει στον θάνατο;».
Ο Επίκουρος χωρίς να διακρίνει το σώμα από την «ψυχή» κατανοεί ότι έχουν διαφορετικές επιθυμίες με μόνο σκοπό την «ηδονή». Εφόσον η ηδονή είναι η ικανοποίηση των επιθυμιών, η ευδαιμονία θα είναι η κατάσταση της πλήρωσής τους. Όταν το σώμα είναι ολοκληρωτικά ικανοποιημένο δεν «πονάει» (απονία σώματος) και όταν η ψυχή δεν ταράσσεται από φόβο για μελλοντικά δεινά (αταραξία ψυχής) τότε μπορούμε να πούμε ότι έχουμε κατακτήσει την ηδονή:
«Όταν λοιπόν λέμε ότι η ηδονή είναι ο σκοπός, δεν εννοούμε τις ηδονές των ασώτων και αυτές που βρίσκονται στις απολαύσεις, όπως νομίζουν κάποιοι που αγνοούν και δεν συμφωνούν ή εκλαμβάνουν κακώς όσα λέμε, αλλά το να μην πονάει το σώμα και να είναι η ψυχή ατάραχη» Επιστολή προς Μενοικέα (132)
Όταν ικανοποιηθεί η επιθυμία λοιπόν δεν υπάρχει ανάγκη. Οι άνθρωποι μόνοι τους δημιουργούν τις επιθυμίες τους και τις μετατρέπουν σε ανάγκες. Έπειτα γεννούν άλλες επιθυμίες, που γίνονται και αυτές ανάγκες κ.ο.κ. Ο Επίκουρος θα βάλει τροχοπέδη στις ξέφρενες επιθυμίες των «αρχαίων» και θα τις διακρίνει (α) σε φυσικές-αναγκαίες (π.χ. νερό για τη δίψα) (β) φυσικές (π.χ. ποικιλία στο φαγητό) και (γ) κενές (π.χ. δίψα για πλούτο, δόξα κτλ.). Οι τελευταίες «κοστίζουν» ακριβά στον διεκδικητή, του προσθέτουν ταραχή και πόνο, άρα πρέπει να απομακρύνονται από τον ορίζοντα των επιθυμιών -όση «ηδονή» και αν σεμνύνονται ότι προσφέρουν. Αν δεν προξενούν πόνο στο παρόν, θα προξενήσουν σίγουρα στο μέλλον.
Ως εκ τούτου, το άτομο που θέλει να ζήσει απαλλαγμένο από ψυχικό και σωματικό πόνο θα πρέπει να προσμετρήσει την ηδονή -το ίδιο και τον πόνο- προκειμένου να επιλέξει. Αυτό δεν εξαρτάται μόνο από την παροντική ηδονή, αλλά και από τα μελλοντικά αποτελέσματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, σύμφωνα με τον Επίκουρο, θα αποφύγει την ηδονή και θα επιλέξει τον πόνο.
«Και επειδή αποτελεί το πρωταρχικό και σύμφυτο αγαθό, γι’ αυτό δεν επιλέγουμε κάθε ηδονή, αλλά τότε παραλείπουμε πολλές ηδονές, όταν αυτές συνεπάγονται περισσότερες δυσκολίες. Και πολλούς πόνους τους θεωρούμε καλύτερους από τις ηδονές, αφού η ηδονή που θα ακολουθήσει είναι μεγαλύτερη επειδή υπομείναμε τους πόνους για πολύ καιρό» Επιστολή προς Μενοικέα (129)
*Το παρόν κείμενο γράφτηκε με αφορμή το 1ο Παγκύπριο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας, 23 Μαΐου 2026, Λάρνακα. Ευχαριστίες στους τρεις Κήπους που διδάσκουν την Επικούρεια ευδαιμονία, της Λύσης, της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
