«Θα μπορούσε ωστόσο να απορήσει κανείς για τις διανοητικές αρετές. Σε τι χρησιμεύουν; Η μεν σοφία δεν πρόκειται να εξετάσει τίποτε από αυτά που καθιστούν τον άνθρωπο ευδαίμονα (γιατί δεν αφορά τη μεταβολή των πραγμάτων), η φρόνηση όμως έχει αυτή τη δυνατότητα. Αλλά για ποιον σκοπό χρειάζεται;» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1143b18-21
Προτού παρουσιάσει κάθε θεωρία του, ο Αριστοτέλης θέτει τις απαραίτητες απορίες. Τις ίδιες που έχει θέσει στον εαυτό του, εκείνες που τον οδήγησαν στη διαμόρφωση της δικής του θεωρίας. Έτσι, όταν διδάσκει τη θεωρία περί ευδαιμονίας, ακολουθεί το ίδιο πρότυπο. Απορεί, ερωτά και εξετάζει. Για να γίνει ένας άνθρωπος ευδαίμων -και να παραμείνει σε όλη τη διάρκεια της ζωής του- θα πρέπει να καλλιεργήσει τις ηθικές αρετές, «εθίζοντας» τον εαυτό του σε ανάλογες πράξεις. Η συνήθεια διαπλάθει τον χαρακτήρα, εδραιώνει την καθημερινή ηθική συμπεριφορά. «Γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνοντας ανδρείες πράξεις», δηλαδή αποκτούμε την ιδιότητα του χαρακτήρα με την πράξη που ενισχύεται από την επανάληψή της. Τότε, ποιος είναι ο ρόλος των διανοητικών αρετών στην ευδαιμονία;
Καταρχήν, οι διανοητικές αρετές (επιστήμη, νους, σοφία, φρόνηση) αναπτύσσονται με τη διδασκαλία, χρειάζονται χρόνο και εμπειρία. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τη φρόνηση από τις υπόλοιπες διανοητικές αρετές και της δίνει κυρίαρχο ρόλο στον βίο: ως πρακτική σοφία συνεπικουρείται από τις ηθικές αρετές στην κατάκτηση της ευδαιμονίας μας. Αλλά ο Αριστοτέλης δεν θα αφήσει τίποτε ανεξέταστο. Ακόμη μια φορά αντιλέγει στην πλατωνική (και σωκρατική) θέση ότι η γνώση σημαίνει αυτόματα πράξη. Παρόλο που έχει ήδη διαμορφώσει τη θεωρία του, θα θέσει επιτακτικά ερωτήματα. Γιατί δεν πράττουμε το σωστό, ενώ το γνωρίζουμε;
«Αν πράγματι η φρόνηση έχει να κάνει με τα δίκαια, τα ωραία και τα καλά για τον άνθρωπο, αυτά ανήκουν στη δυνατότητα του καλού ανθρώπου να τα πράττει. Αλλά δεν πράττουμε με ανάλογο τρόπο παρόλο που τα γνωρίζουμε, αν οι αρετές είναι φυσικές διαθέσεις (ἕξεις). […] Γιατί το να έχουμε γνώση της ιατρικής και της γυμναστικής δεν μας κάνει να πράττουμε αυτά που πρέπει. […] Θέλουμε να υγιαίνουμε, αλλά δεν μαθαίνουμε ιατρική» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1143b21-29
Ο Αριστοτέλης θα θέσει τις απορίες του σχετικά με τον ρόλο της φρόνησης στην ευδαιμονία, προκειμένου να διασφαλίσει -τελικά- την αναγκαιότητά της στον ηθικό βίο. Σε τι χρησιμεύει η φρόνηση στην ευδαιμονία; Ο Αριστοτέλης κοιτάζει τον κόσμο γύρω του και παρατηρεί το αυτονόητο: Ο άνθρωπος -ως έλλογο ον- γεννιέται με χαρακτήρα, κατέχει -εν μέρει- τις ηθικές αρετές. Αλλά πρέπει να τις επιλέγει συνειδητά και να τις χρησιμοποιεί ορθά:
«Όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι διάφοροι χαρακτήρες υπάρχουν κατά κάποιον τρόπο εκ φύσεως· γιατί και δίκαιοι είμαστε, και ανδρείοι, και τάση για εγκράτεια έχουμε και όλα τα άλλα τα έχουμε εκ γενετής· αλλά εμείς αναζητάμε κάτι άλλο: το κυρίως αγαθό τις ιδιότητές του να υπάρχουν μέσα μας με έναν άλλο τρόπο. Γιατί οι φυσικές προδιαθέσεις (ἕξεις) υπάρχουν και στα παιδιά και στα ζώα, αλλά χωρίς τον νου είναι φανερό ότι βλάπτουν. […] Αν όμως ο άνθρωπος αποκτήσει νου, τότε οι πράξεις του αποκτούν μεγάλη διαφορά∙ η φυσική προδιάθεσή του, που προηγουμένως ομοίαζε με την αρετή, τώρα γίνεται κυριολεκτικά αρετή» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1144b4-13
Έτσι, η φρόνηση αποβαίνει η σπουδαιότερη διανοητική αρετή, λόγω της πρακτικής της φύσης. Είναι η αρετή της πρακτικής σοφίας, όμως δεν χαρίζεται όπως οι ηθικές αρετές από τη φύση. Η ιδιότητα της φρόνησης αποβαίνει η πλέον ωφέλιμη για τον άνθρωπο:
«Κατά την κοινή αντίληψη, λοιπόν, γνώρισμα του φρόνιμου ανθρώπου είναι η ικανότητα να σκέφτεται και να αποφασίζει σωστά για τα καλά και ωφέλιμα για τον ίδιο, όχι όσον αφορά ειδικά θέματα, όπως τι είναι καλό για την υγεία και τη σωματική ρώμη, αλλά για εκείνα που συντελούν γενικότερα στο ευ ζην» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Αριστοτέλης, 1140a
Η χρησιμότητα της φρόνησης σε μια ευτυχισμένη ζωή είναι εκ των ων ουκ άνευ για τον Αριστοτέλη. Εκκινεί την πράξη και κατορθώνει να βρει τα μέσα για την πραγματοποίησή της. Η φρόνηση αλλάζει τον χαρακτήρα που έχει δώσει η φύση στον άνθρωπο. Η φρόνηση αλλάζει τη φύση του ανθρώπου. Προς το καλό.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
