Η σημερινή ελληνική κρίση

Η Ελλάδα δεν βρίσκεται ασφαλώς σήμερα στην κατάσταση της δραματικής οικονομικής κρίσης της περιόδου 2010-2018. Όμως η χώρα δεν ξεπέρασε ποτέ  την κρίση. Η οξεία δημοσιονομική και χρηματοπιστωτική κρίση μετασχηματίστηκε σε μια μακρά, δομική κρίση του ελληνικού κοινωνικού παραδείγματος. ΄Αλλωστε η βαθιά πολιτισμική κρίση προυπήρχε της οικονομικής κρίσης των μνημονίων. Ναι, ο ελληνισμός βιώνει μια βαθιά, πολαυεπίπεδη κρίση, η οποία δεν είναι   μόνο οικονομική, αλλά κυρίως υπαρξιακή, δημογραφική, πολιτισμική και αξιακή.

Τα στοιχεία αυτής της κρίσης είναι φανερά δια γυμνού οφθαλμού και δεν κρύβονται με επικοινωνιακά τεχνάσματα. Η σημερινή κρίση είναι λιγότερο θεαματική αλλά πολύ βαθύτερη: αφορά το παραγωγικό μοντέλο, το δημογραφικό, το κοινωνικό κράτος, τους θεσμούς και τη θέση της Ελλάδας μέσα στο ευρωπαϊκό και διεθνές σύστημα.

Παρά τους πανηγυρισμούς για οικονομική ανάπτυξη με βάση και τις τελευταίες εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ΟΟΣΑ το πραγματικό ΑΕΠ το 2025 παρέμενε περίπου 14% κάτω από το επίπεδο του 2008, ενώ το κατά κεφαλήν εισόδημα ήταν μόλις 68,4% του μέσου όρου της ΕΕ . Άρα το ερώτημα δεν είναι πλέον απλώς «πώς θα βγούμε από την κρίση;», αλλά γιατί, ύστερα από τόσα χρόνια προσαρμογής και θυσιών, η Ελλάδα εξακολουθεί να μην συγκλίνει ουσιαστικά με την Ευρώπη. Η απάντηση είναι το παρασιτικό ελληνικό παραγωγικό μοντέλο και η  χαμηλή παραγωγικότητα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά την παραγωγικότητα περίπου στο 55% του μέσου όρου της ΕΕ. Η Ελλάδα έχει πολλές μικρές επιχειρήσεις, περιορισμένη τεχνολογική αναβάθμιση, ανεπαρκείς επενδύσεις σε έρευνα και καινοτομία και μικρή παρουσία σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Το παραγωγικό μοντέλο χαρακτηριζεται από την «μονοκαλλιέργεια»  και είναι εξαρτημένο από τις υπηρεσίες  και ειδικά τον τουρισμό.  Ο τουρισμός και οι συναφείς κλάδοι (εστίαση, μεταφορές, καταλύματα) αποτελούν βασικό κινητήριο μοχλό ανάπτυξης και εισροής συναλλάγματος αλλά χαρακτηρίζονται από την   εποχικότητα και την  ευπάθεια. Η εξάρτηση από έναν βασικό τομέα καθιστά την οικονομία ευάλωτη σε εξωγενείς κρίσεις (π.χ. γεωπολιτικές εντάσεις, πανδημίες, κλιματικές αλλαγές). Μεγάλο μέρος των θέσεων εργασίας συγκεντρώνεται σε υπηρεσίες χαμηλής ή μέτριας προστιθέμενης αξίας, επηρεάζοντας συνολικά τους δείκτες παραγωγικότητας της εργασίας Η υπερσυγκέντρωση επισκεπτών σε συγκεκριμένες περιόδους και περιοχές επιβαρύνει τις τοπικές υποδομές και τα οικοσυστήματα.  Παράδειγμα το τσιμέντωμα των ελληνικών νησιών με υπερτουριστικά έργα όπως πεντάστερα ξενοδοχεία και η καταστροφή του περιβάλλοντος.

Ένα ισορροπημένο παραγωγικό μοντέλο είναι ένα οικονομικό και επιχειρησιακό σύστημα οργάνωσης που διασφαλίζει τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα, αποφεύγοντας την υπερβολική εξάρτηση από έναν μόνο κλάδο, πόρο ή αγορά. Στόχος του είναι η αρμονική ανάπτυξη όλων των παραγωγικών τομέων με όρους οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. Βασικά θα πρέπει να περιλαμβάνει ισόρροπα διαφορετικούς τομείς της οικονομίας, ειδικά τον πρωτογενή, μεταποίηση/βιομηχανία, προηγμένες υπηρεσίες και τεχνολογία ώστε η κάμψη σε έναν τομέα να μη οδηγεί σε  κατάρρυση το σύνολο. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει με το ελληνικό μοντέλο. Ο πρωτογενής τομέας, η γεωργία έχει υποχωρήσει επικίνδυνα, ο δευτερογενής,η μεταποίηση έχει περιοριστεί επικίνδυνα, οι προηγμένες υπηρεσίες είναι περιορισμένες ενώ και ο τεχνολογικός τομέας υστερεί καταθλιπτικά τη στιγμή που εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες Έλληνες επιστήμονες διαπρέπουν ανά τον κόσμο.

Στον πρωτογενή τομέα, τη γεωργία, η Ελλάδα θα μπορούσε να έχει μια σχετική αυτάρκεια. Αντ΄αυτού εισάγει μεγάλες ποσότητες γεωργικών προϊόντων από δημητριακά ( μαλακό σιτάρι για ψωμί και καλαμπόκι),κρέας και γαλακτοκομικά- τυροκομικά προϊόντα, όσπρια, από φασόλια, φακές και ρεβίθια. Είναι δε γνωστά τα σκάνδαλα που αφορούν τις ευρωπαϊκές επιδοτήσεις της ελληνικής γεωργίας όπου χρειάστηκε η επέμβαση της ευρωπαϊκής εισαγγελίας.

Το δημογραφικό πρόβλημα ακολουθεί και απειλεί υπαρξιακά τη χώρα. Η γήρανση πληθυσμού είναι τέτοια που οι θάνατοι ξεπερνούν σταθερά τις γεννήσεις. Η υπογεννητικότητα είναι τέτοια που ο δείκτης γονιμότητας είναι πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης.

Εκτιμάται ότι το δημογραφικό είναι  η μεγαλύτερη μακροπρόθεσμη απειλή για τη χώρα. Γήρανση του πληθυσμού, χαμηλή γεννητικότητα και συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού σημαίνουν:

>Λιγότερους εργαζόμενους,

>Μεγαλύτερη πίεση στις συντάξεις,

>Μεγαλύτερη πίεση στην υγεία,

>Ελλείψεις εργατικού δυναμικού,

>Μικρότερη φορολογική βάση.

Να σημειωθεί επίσης η συρρίκνωση ακριτικών περιοχών με την αποδυνάμωση πληθυσμών σε κρίσιμα γεωγραφικά σημεία.

Σε όλα αυτά προστίθεται και η κρίση θεσμών όπως αποτυπώνεται από όλες τις δημοσκοπήσεις αλλά και από τα στοιχεία ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών. Γραφειοκρατία, αργή απονομή δικαιοσύνης, πολυνομία, πελατειακές σχέσεις, δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και αίσθηση άνισης μεταχείρισης υπονομεύουν την εμπιστοσύνη του πολιτη. Η ελληνική δικαιοσύνη ειδικά έχει απωλέσει μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας της και γενικά θεωρείται υποτελής σε μια ολιγαρχική εξουσία.

Για να γίνουν κατανοητά όσα αναφέρθηκαν παραπάνω θα πρέπει να έχει κάποιος υπόψη του δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι ο μεταπρατικός, οιονεί παρασιτικός  χαρακτήρας της ελληνικής αστικής τάξης, κρατικοδίαιτης και με ολιγαρχικές δομές και η θέση της χώρας στην ευρωπαϊκή και διεθνή κατανομή εργασίας του σημερινού καπιταλιστικού συστήματος. Οι δύο αυτοί παράγοντες αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται και κρατούν τη χώρα σε μια μόνιμη εξάρτηση και υποτέλεια και σε έναν έντονα τριτογενή χαρακτήρα την οικονομία της με δομικές αδυναμίες που οδηγούν σε  χαμηλή παραγωγικότητα, έντονες κοινωνικές ανισότητες και φτωχοποίηση.

Σε ένα επόμενο άρθρο θα παρουσιαστεί η κρίση του ελληνικού πολιτιστικού παραδείγματος και το υποτελικό μονοδιάστατο μοντέλο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τα  οποία ασφαλώς συνδέονται και με όσα αναπτύχθηκαν στο σημερινό άρθρο.

*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email  stephanos.constantinides@gmail.com