Ο σημερινός κόσμος σε μετάβαση και το τέλος μιας εποχής

Ζούμε σ’ ένα κόσμο ανάμεσα στην αβεβαιότητα και την ελπίδα. Ένα κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα που  ξεπερνά την ικανότητά μας να κατανοήσουμε τις αλλαγές. Αλλά δεν είναι μόνο η ταχύτητα που μας εμποδίζει να κατανοήσουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας, είναι και η δοκιμασία των αξιών, η υποχώρηση ενός συστήματος μεταβλητών και σχέσεων  χωρίς το καινούργιο που γεννιέται να έχει αποκτήσει τη δική του μορφή.

Οι πολιτικές ισορροπίες μεταβάλλονται, η τεχνολογία αναδιαμορφώνει την καθημερινότητά μας, οι κοινωνικές ανισότητες μεγαλώνουν, ο πλούτος περιέρχεται όλο και περισσότερο σε μια μικρή μειοψηφία, η κλιματική κρίση απειλεί το μέλλον της ανθρωπότητας και  αυτό του  πλανήτη. Ζούμε  μια ιστορική περίοδο μετάβασης, που αδυνατούμε να προσδιορίσουμε τα δεδομένα της, την κατεύθυνση της και το χρόνο που θα διαρκέσει.

Με άλλα λόγια ο σημερινός κόσμος βρίσκεται  σε μετάβαση επειδή οι παραδοσιακές δομές (οικονομικές, πολιτικές, τεχνολογικές και κοινωνικές) που τον καθόρισαν, ειδικά  τον 20ό αιώνα, καταρρέουν ή μετασχηματίζονται ριζικά, χωρίς ακόμη να έχει σταθεροποιηθεί ένα νέο παγκόσμιο σύστημα.

Γίνεται λόγος για την  λεγόμενη 4η Βιομηχανική Επανάσταση που αλλάζει ριζικά τον σημερινό κόσμο και την οποία συνθέτουν  η Τεχνητή Νοημοσύνη, η Βιοτεχνολογία, τα Μεγάλα Δεδομένα(Big Data) και η Γεωπολιτική Ανακατάταξη και Πολυπολικότητα . Ειδικά η Τεχνητή Νοημοσύνη αυτοματοποιεί την εργασία, αναδιαμορφώνει την αγορά εργασίας και επαναπροσδιορίζει την ανθρώπινη δημιουργικότητα.

Όσον αφορά τη γεωπολιτική ανακατάταξη και πολυπολικότητα  ο κόσμος μεταβαίνει από την αμερικανική ηγεμονία (μετά τον Ψυχρό Πόλεμο) σε ένα πολυπολικό, πολυκεντρικό σύστημα, η Δύση γενικότερα υποχωρεί και παρατηρείται  άνοδος της Ανατολής. Υπάρχει  μετατόπιση του οικονομικού και πολιτικού κέντρου βάρους προς την Ασία (Κίνα, Ινδία). Παρατηρείται επίσης κρίση των διεθνών θεσμών και κανόνων ου δημιουργήθηκαν μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ειδικότερα του ΟΗΕ. Εμφανίζονται νέες  συμμαχίες και  σχηματισμοί όπως οι BRICS, που αμφισβητούν την κυριαρχία της Δύσης.

Ο κόσμος βρίσκεται σε μετάβαση επειδή όλες αυτές οι αλλαγές συμβαίνουν ταυτόχρονα και με πρωτοφανή ταχύτητα, αναγκάζοντας την ανθρωπότητα να επαναπροσδιορίσει τους κανόνες της πολιτικής, της οικονομίας και της ίδιας της ύπαρξής.

Οι πόλεμοι που σημαδεύουν την εποχή μας  αποτελούν ίσως την πιο δραματική έκφραση της μετάβασης του παγκόσμιου συστήματος με τρόπο βίαιο και αιματηρό. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και οι παρατεταμένες ένοπλες κρίσεις στην Αφρική δημιουργούν  μια διεθνή πραγματικότητα στην οποία δεν υπάρχει  ειρήνη και επαναπροσδιορίζονται οι γεωπολιτικές ισορροπίες. Την ίδια ώρα αποδυναμώνεται ή και αμφισβητείται το διεθνές δίκαιο σε ένα κόσμο όπου επικρατεί μια  βαθιά αστάθεια και επικίνδυνες εντάσεις.

Πλήγμα δέχεται και η  παγκοσμιοποίηση που βρίσκεται  αντιμέτωπη με νέες δασμολογικές πολιτικές, ειδικά με την πολιτική Τραμπ, και με στρατηγικές προστασίας του εθνικού χώρου. Η παγκοσμιοποίηση πλήττεται παράλληλα από τη διάρρηξη  των διεθνών αλυσίδων ανεφοδιασμού λόγω των πολεμικών συγκρούσεων που καταστρέφουν υποδομές μεταφορών και κλείνουν εμπορικούς διαδρόμους αλλά και λόγω του προστατευτισμού και ακραίων καιρικών φαινομένων. Αυτό οδηγεί στον πληθωρισμό και την ακρίβεια αλλά και βάζει σε κίνδυνο την επισιτιστική ασφάλεια του πλανήτη. Είναι γενικότερα η κρίση του καπιταλισμού και οι έντονες ενδοκαπιταλιστικές έριδες.

Κάπως έτσι η διεθνής συνεργασία γίνεται πιο δύσκολη στο πλαίσιο μιας νέας πραγματικότητας περισσότερο σύνθετης και λιγότερο προβλέψιμης. Κάποιοι κάνουν λόγο ακόμη και κατάρρευσης των διεθνών αλυσίδων ανεφοδιασμού λόγω των πολεμικών συγκρούσεων ή και της κλιματικής αλλαγής.

Διαμορφώνεται έτσι σταδιακά  μια ευρύτερη αναμέτρηση για την ισχύ, την ασφάλεια και τους κανόνες που θα διέπουν τον κόσμο που γεννιέται,  τις επόμενες δεκαετίες και ενδεχομένως τον αιώνα που θα ακολουθήσει. Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται πλέον μόνο στα πεδία των μαχών αλλά είναι ταυτόχρονα και υβριδικοί και επεκτείνονται στην οικονομία, στην ενέργεια, στην τεχνολογία, στον κυβερνοχώρο, στην ενημέρωση και στον έλεγχο κρίσιμων αλυσίδων εφοδιασμού. Η φύση της στρατιωτικής ισχύος αλλάζει με τα φτηνά  drones, τη  τεχνητή νοημοσύνη, τις  κυβερνοεπιθέσεις ενώ αποκτά μεγαλύτερη σημασία η ήπια ισχύς.

Κάπως έτσι, «οι Χούθι με τις σαγιονάρες» όπως ειρωνικά τους αποκαλούσαν,  αντικατοπτρίζουν  μια από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές και γεωπολιτικές εκπλήξεις της Μέσης Ανατολής, σε αυτό τον κόσμο της μετάβασης, καθώς μια πολιτοφυλακή που ξεκίνησε ως ένα φτωχό, τοπικό κίνημα ανταρτών με παραδοσιακές ενδυμασίες και σανδάλια, έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο αποτελεσματικές και τεχνολογικά προηγμένες μη κρατικές στρατιωτικές δυνάμεις στον κόσμο. Μια δύναμη ικανή να αντιμετωπίζει τις ΗΠΑ, τη Σαουδική Αραβία, το  Ισραήλ. Η περίπτωση των Χούθι αποδεικνύει ότι η σύγχρονη στρατιωτική ικανότητα δεν κρίνεται από τις στολές ή τα υποδήματα ούτε από τα υπερσύγχρονα όπλα, αλλά από τη στρατηγική, τα δίκτυα logistics, το κίνητρο και την πρόσβαση σε τεχνολογία αιχμής.

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον αναδύεται και τίθεται και το θέμα  υποχώρησης της Δύσης, πρώτα με το τέλος της αποικιοκρατίας αλλά και της  μεταπολεμικής περιόδου ευφορίας, ακόμη και της περιόδου μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.  Η Δύση ασκούσε εξαιρετικά μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση των διεθνών θεσμών, της οικονομικής τάξης και των κανόνων ασφαλείας. Σήμερα, αυτή η θέση αμφισβητείται έντονα  με την άνοδο της Κίνας, την αντοχή  της Ρωσίας στον πόλεμο του ΝΑΤΟ και στην ενίσχυση της αυτονομίας περιφερειακών δυνάμεων  του Παγκόσμιου Νότου. Η Δύση δεν έχει πια τη  δυνατότητα  να καθορίζει μονομερώς τις διεθνείς εξελίξεις. Ειδικά η Ευρώπη βρίσκεται σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία, σ΄ένα δύσκολο σταυροδρόμι, περνά μια βαθιά πολιτική, οικονομική και πολιτισμική κρίση.

Τεράστια πρόκληση παραμένει το πρόβλημα των κοινωνικών ανισοτήτων τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στο εσωτερικό των περισσότερων κρατών. Παρά την οικονομική ανάπτυξη και την τεχνολογική πρόοδο, το χάσμα μεταξύ των ελάχιστων υπερ-πλουσίων και της πλειονότητας του παγκόσμιου πληθυσμού συνεχίζει να διευρύνεται, επηρεάζοντας καταλυτικά τη συνοχή των κοινωνιών. Το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πλούτου συγκεντρώνεται στα χέρια μιας μικρής μειοψηφίας  προνομιούχων και επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα ζωής των ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων. Υπάρχει έτσι άνιση πρόσβαση στην  υγεία, παιδεία και στέγαση, ενώ περιορίζονται οι  ευκαιρίες για κοινωνική ανέλιξη των ευρύτερων λαϊκών  στρωμάτων.

Ο κόσμος αυτός της μετάβασης χρειάζεται επομένως  ένα νέο όραμα που θα λαμβάνει υπόψη την ποιότητα της ζωής των ανθρώπων, την ποιότητα της  δημοκρατίας, την κοινωνική δικαιοσύνη, την προστασία του περιβάλλοντος και την ουσιαστική ελευθερία των ανθρώπων σε συνθήκες ειρήνης. Η παιδεία, η κριτική σκέψη, ο διάλογος και η ενεργός συμμετοχή των πολιτών είναι  βασικά εργαλεία για τη διαμόρφωση αυτού του μέλλοντος, αυτού του νέου κόσμου σε μετάβαση.

Σε αυτή την πορεία Ελλάδα και Κύπρος σημειώνουν μια μεγάλη καθυστέρηση. Δεν κάνουν βήματα μπροστά,περισσότερο οπισθοδρομούν. Χωρίς την οικοδόμηση ενός κράτους δικαίου, μιας δημοκρατικής κοινωνίας, ενός κοινωνικού κράτους, με παιδεία, κοινωνική ισότητα, σεβασμό στο περιβάλλον, το μέλλον θα παραμένει  θολό και αβέβαιο.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει, το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε τις αλλαγές, να διακρίνουμε τις ευκαιρίες από τους κινδύνους και να διαμορφώσουμε συνειδητά το μέλλον.  Ο κόσμος σε μετάβαση είναι μια πραγματικότητα στην οποία συμμετέχουμε και για την οποία έχουμε ευθύνη.

*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email  stephanos.constantinides@gmail.com