Πασχάλης Παπαπέτρου: Καταγράφω ιστορίες για να  διασωθούν στο µέλλον

Έχοντας πάνω από 50 ντοκιμαντέρ στο ενεργητικό του, ο σκηνοθέτης Πασχάλης Παπαπέτρου διέσωσε ένα πολύτιμο υλικό από την πλούσια Ιστορία και τον Πολιτισμό της Κύπρου. Πρωταγωνιστές στις ταινίες του απλοί άνθρωποι του τόπου, καλλιτέχνες, τεχνίτες, διανοούμενοι, επιστήμονες, πολλοί από τους οποίους δεν βρίσκονται πια στη ζωή. Ο ίδιος μιλά με πάθος και μεράκι γι’ αυτό το μαγικό ταξίδι, που ξεκίνησε το 1984 και συνεχίζεται ώς σήμερα με αφορμή την προβολή πέντε ταινιών του από το Ίδρυμα Λεβέντη με τίτλο «Κύπρος: Ιστορίες του Τόπου».

Το σπίτι του στον Στρόβολο, όπου συναντηθήκαμε, είναι γεμάτο με έργα που του έχουν χαρίσει σημαντικοί καλλιτέχνες όπως ο Χρίστος Φουκαράς, ο Ανδρέας Λαδόμματος, ο Κώστας Αργυρού, ο Λευτέρης Οικονόμου και άλλοι. Το γραφείο του είναι στο καθιστικό, όπου δουλεύει ατέλειωτες ώρες για τη δουλειά που απαιτεί το κάθε ντοκιμαντέρ. Μου λέει πως τα παιδιά του τον προτρέπουν να σταματήσει για να ξεκουραστεί, όμως το «σκουλήκι» του ερευνητή και σκηνοθέτη δεν τον αφήνει ήσυχο. Μετά το τελευταίο του ντοκιμαντέρ, «Το νερό στην Κύπρο – Θύμησες άλλων εποχών» που ολοκληρώθηκε το 2025, είχε πει ότι θα σταματήσει. Ωστόσο, αυτή την περίοδο έχει αρχίσει μια νέα έρευνα για τα Ορφανοτροφεία της Κύπρου. Καθώς μου δείχνει το τρέιλερ, σχολιάζει ότι τα αισθήματα του είναι ανάμικτα:  «Είμαι ενθουσιασμένος για την ταινία, αλλά την ίδια στιγμή νιώθω μεγάλη θλίψη που υπήρξε κάποτε τόση φτώχεια στην Κύπρο, ώστε οι γυναίκες να αναγκάζονται να αφήνουν τα νεογέννητα τους έξω από την πόρτα της Αρχιεπισκοπής».

Ολα τα ντοκιμαντέρ είναι σαν τα παιδιά μου. Κάθε ταινία έχει τη δική της σημασία, τις ξεχωριστές δυσκολίες και μια μοναδική ομορφιά. Θα μπορούσα να σας μιλώ με τις ώρες γι’ αυτές. Ένα από τα πιο εμβληματικά που ξεχωρίζω είναι το ντοκιμαντέρ για τη Σαλαμίνα. Η υλοποίησή του έγινε με εισήγηση από τη μακαριστή συνάδελφο Μάρω Θεοδοσιάδου, αφού είδε το βιβλίο «Ανασκάπτοντας τη Σαλαμίνα» του Ιδρύματος Λεβέντη. Με χορηγία του Ιδρύματος δημιουργήσαμε το ντοκιμαντέρ 34 χρόνια μετά την Τουρκική Εισβολή. Βασιστήκαμε στο βιβλίο και βρήκαμε ανθρώπους που δούλεψαν στις ανασκαφές της Σαλαμίνας. Οι συγκλονιστικές αφηγήσεις τους σε ταξιδεύουν νοερά πίσω στα χρόνια που ανέσκαπταν τον αρχαιολογικό χώρο.

Τα γυρίσματα στη Σαλαμίνα κράτησαν γύρω στις 11 ημέρες. Ο Βάσος Καραγιώργης ήρθε δυο μέρες μαζί μας. Ήταν η πρώτη φορά που πήγαινε στα κατεχόμενα, παρά τις αρχικές του επιφυλάξεις. Στη δική του αφήγηση τον ακούμε να λέει, ανάμεσα σε άλλα, με πίκρα ότι «πήγα στη Σαλαμίνα και πλήρωσα και εισιτήριο». Θυμάμαι που μιλούσα με τον φύλακα στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου για να πληρώσω τα εισιτήρια. Εκείνη την ώρα ο Καραγιώργης ψέλλισε τη λέξη «Σαλαμίνα…». Αυτή η στιγμή έμεινε έντονα στη μνήμη μου. Όλοι μας ζήσαμε συγκινητικές και συγκλονιστικές στιγμές σ’ εκείνη την επίσκεψη. Πήγαμε και δεύτερη φορά μαζί του στη Σαλαμίνα όταν κάναμε τις κινηματογραφήσεις για το ντοκιμαντέρ του Πενταδακτύλου. Μαζί μας ήταν και ο γεωλόγος Γιώργος Κωνσταντίνου, επιστημονικός σύμβουλος της ταινίας. Είχα ζητήσει άδεια για να κινηματογραφήσουμε τη δεξαμενή όπου κατέληγε το νερό από τον Κεφαλόβρυσο της Κυθρέας. Οι τουρκοκύπριοι «φύλακες» του χώρου αναγνώρισαν τον Καραγιώργη και μας οδήγησαν δίπλα από τη δεξαμενή.

Ιδιαίτερη συγκίνηση ένιωσα όταν προβάλαμε το ντοκιμαντέρ για τη Σαλαμίνα στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη και πολύς κόσμος μετά την προβολή έφευγε με δάκρυα στα μάτια. Είχε πολύ μεγάλη απήχηση η ταινία, η οποία πήρε βραβείο στην 8^η Διεθνή Συνάντηση Αρχαιολογικής Ταινίας του Μεσογειακού Χώρου στην Αθήνα το 2010 για τη σχέση του αρχαιολόγου με τον χώρο και για τον τρόπο που χειρίστηκα ως σκηνοθέτης το υλικό.

Εκτός από το ντοκιμαντέρ για τη Σαλαμίνα, μια άλλη ιδιαίτερη εμπειρία ήταν τα γυρίσματα στα κατεχόμενα για τον Πενταδάχτυλο που κράτησαν δύο χρόνια. Ήταν μεγάλη η συγκίνηση που νιώσαμε όταν κάναμε τις λήψεις στα Στυλλάρκα, ένα πανέμορφο χώρο στην Ακανθού. Είναι ένα μοναδικό βραχοδάσος μέσα σ’ έναν απίθανο φυτόκοσμο με φτέρες, ρείτζια, πεύκα, κυκλάμινα και άλλα πολλά. Τα είπαν Κυπριακά Μετέωρα.

Έως σήμερα έχω δημιουργήσει πάνω από 50 ντοκιμαντέρ. Επιστρέφοντας από τις σπουδές μου το 1984, πέρασα δύσκολα στην αρχή ωσότου βρω δουλειά στον «Λόγο» το 1991. Την περίοδο που δούλεψα σ’ αυτό τον σταθμό έκανα μια σειρά με καλλιτέχνες όπως ο γλύπτης Λεωνίδας Σπανός, ο Λευτέρης Οικονόμου, ο Ρήνος Στεφανή, η Σούζαν Βάργκας, ο Φουκαράς και γυναίκα του Μαριάμ Σουχάνοβα, η Νίτσα Χατζηγεωργίου, οι αδερφοί Κεπόλα, ο Γιώργος Μαυρογένης και ο Χαμπής. Αργότερα έκανα τον Κώστα Αργυρού, τον Τηλέμαχο Κάνθο και πολλούς άλλους καλλιτέχνες. Ο Τηλέμαχος Κάνθος, ο Λαδόμματος, ο Δυμιώτης ήταν δάσκαλοί μου στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, όμως ως μαθητές δεν συνειδητοποιούσαμε πόσο τυχεροί ήμασταν.

Το ντοκιμαντέρ για τον ναΐφ γλύπτη Κώστα Αργυρού στον Μαζωτό διήρκεσε δύο χρόνια. Το έκανα έπειτα από εισήγηση του γλύπτη Λεωνίδα Σπανού. Είχαμε καταγράψει τη ζωή και το έργο του καθώς και τη διαδικασία της δημιουργίας του μουσείου και της μεταφοράς των γλυπτών του. Ήταν μια παραγωγή των Πολιτιστικών Υπηρεσιών του υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού.

Αξίζει να αναφέρω ότι δεν κάνω μια ταινία από μόνος μου. Πέρα από τον κινηματογραφιστή Νίκο Αβρααμίδη, που είναι το μάτι που βλέπει μέσα από την κάμερα, και τον κόσμο που διηγείται, πολύ σημαντικοί είναι οι επιστημονικοί σύμβουλοι. Ευτύχησα να έχω την αφρόκρεμα του τόπου, όπως τη Φρόσω Ηγουμενίδου, τον Βάσο Καραγιώργη, τη Δήμητρα Παπανικόλα Μπακιρτζή, τον Κόκο Κωνσταντίνου (που χάσαμε πρόσφατα), τον Γιώργο Χατζηκυριάκο, τον Σοφοκλή Χατζησάββα και άλλους. Όλοι αυτοί συνέβαλαν στην επιτυχία των ταινιών. Η καθοδήγησή τους είναι πολύ σημαντική.

Τα βραβεία παίζουν σημαντικό ρόλο γιατί δείχνουν σ’ αυτούς που έδωσαν τις χορηγίες ότι άξιζε η δουλειά που έγινε. Το καλύτερο βραβείο το δίνει ο κόσμος, που μετά τις προβολές έρχεται να μου μιλήσει για το πόσο τον άγγιξε η ταινία. Το μεγαλύτερό μου άγχος είναι να μου πουν ότι η προηγούμενη ταινία μου που είδαν ήταν καλύτερη. Ευτυχώς δεν το άκουσα ακόμη. Σε κάθε νέα δουλειά επιδιώκω το καλύτερο.

Είμαι βέρος χωραΐτης. Γεννήθηκα στον Άη Αντώνη στη Λευκωσία. Η μητέρα μου ήθελε να σπουδάσω γιατρός, όμως εγώ δεν μπορούσα γιατί όταν έβλεπα αίμα λιποθυμούσα. Αυτοί που με μύησαν αρχικά στον μαγικό κόσμο της σκηνοθεσίας ήταν οι θείοι μου. Ένας από αυτούς ήταν ανταποκριτής, κινηματογραφιστής και φωτογράφος της γερμανικής τηλεόρασης. Ο άλλος μου θείος ασχολείτο με τη φωτογραφία. Σε κάθε οικογενειακή συνάντηση θυμάμαι που μιλούσαν για τους φακούς και τις μηχανές τους, κάτι που με γοήτευε. Επίσης θυμάμαι ότι μικρός είδα πολλές ταινίες γιατί ο παππούς μου είχε το μπουφέ του ιστορικού σινεμά Ρόγιαλ, που λειτουργούσε κοντά στο Όχι. Βέβαια τον πιο καθοριστικό ρόλο στην επιλογή μου έπαιξε ο μεγάλος αδερφός της μητέρας μου, ο οποίος σαν κάμεραμαν με έσπρωχνε να σπουδάσω σκηνοθεσία στη Γερμανία.

Στη διάρκεια των σπουδών μου είχαμε δύο κλάδους. Ο ένας ήταν το φιξιόν και ο άλλος το ντοκιμαντέρ. Εμάς τους ξένους μας έσπρωχναν να κάνουμε ντοκιμαντέρ. Αυτό που δεν πρόσφεραν σε εμάς τους ντοκιμαντερίστες όταν μετά το 2^ο έτος των σπουδών χώρισαν οι κλάδοι, ήταν η δουλειά με τους ηθοποιούς. Όμως ο τομέας του κινηματογράφου είναι πολύ πλατύς. Εγώ επέλεξα το ντοκκιμαντέρ. Το πρώτο μου ντοκιμαντέρ για τη διπλωματική μου είχε τίτλο «Παύλος Λιασίδης, ένας πρόσφυγας ποιητής». Η ταινία γυρίστηκε σε προσφυγικό συνοικισμό της Λάρνακας όπου ζούσε ο ποιητής μετά το 1974.

Το ντοκιμαντέρ με ενθουσιάζει γιατί ανακαλύπτεις και γνωρίζεις πολύ κόσμο. Καταγράφεις ιστορίες σήμερα που διασώζονται για το μέλλον. Πρωταγωνιστές είναι απλοί άνθρωποι, τεχνίτες, καλλιτέχνες, δημιουργοί, επιστήμονες, λογοτέχνες. Από τις περιηγήσεις μου σε χωριά και πόλεις της Κύπρου κρατώ μέσα μου την απλότητα του κόσμου, τη φιλοξενία. Οι Κύπριοι είναι πολύ ανοιχτόκαρδοι και πρόθυμοι να σου ανοίξουν το σπίτι τους για να σου μιλήσουν και να αφηγηθούν ιστορίες που πολλές φορές είναι πολύ προσωπικές. Έχουμε εξαιρετικές σχέσεις με τον κόσμο που κινηματογραφούμε και χαριτολογώντας λέω πάντα: Όπου πάμε με τον Νίκο τον κάμεραμαν, θα μας κεράσουν μια ζιβανία. Ιδιαίτερα όταν δουν το ντοκιμαντέρ που κάναμε και τους αρέσει, είναι ευγνώμονες. Το ίδιο βέβαια και εμείς.

Συνοδοιπόρος μου και συνδημιουργός όλα αυτά τα χρόνια είναι ο κινηματογραφιστής Νίκος Αβρααμίδης. Στον Νίκο χρωστώ πολλά. Ήταν δική του ιδέα να ξεκινήσουμε τη σειρά για τους ζωγράφους και χαράκτες της Κύπρου το 1991 όταν ήμασταν μαζί στον Λόγο. Όταν δουλεύουμε, δεν χρειάζεται να του υποδείξω τι να βάλει στο πλάνο του ούτε να πούμε πολλά μεταξύ μας. Με τα χρόνια έχει μάθει καλά τι είναι αυτό που θέλω . Πάντα κάνουμε μια εξήγηση από πριν. Δεν κινηματογραφούμε χωρίς να έχουμε δει από κοντά το θέμα μας. Η προεργασία περιλαμβάνει μεγάλη έρευνα για το υλικό που θα προβάλουμε. Επίσης με ενδιαφέρουν οι εικόνες που θα αναδείξουμε. Είναι ένας συνδυασμός δημοσιογραφικής και σκηνοθετικής δουλειάς.

Αυτό που μας ενδιαφέρει σε κάθε ντοκιμαντέρ είναι να βγαίνει η αυθεντικότητα των ανθρώπων που μας μιλούν. Πρωταρχικό μέλημά μας με τον Νίκο είναι να παρουσιάσουμε τον Κύπριο όσο πιο αυθόρμητα γίνεται. Υπάρχουν πάντα κάποιοι άνθρωποι που με τον ωραίο λόγο τους δίνουν ζωντάνια στην ταινία. Κάποιες φορές μπορεί να χρειαστεί να στήσουμε σκηνές για πράγματα που θέλουμε να αναδείξουμε.

Με ρωτάτε για τις δυσκολίες παραγωγής ντοκιμαντέρ στην Κύπρο. Το 1984 που γύρισα από τη Γερμανία ήμασταν 5-6 σκηνοθέτες. Ήταν πολύ δύσκολο να κάνεις ταινίες. Οι ορίζοντές μας άνοιξαν όταν έγινε η Συμβουλευτική Επιτροπή Κινηματογράφου, που μας έδωσε την ευκαιρία να υποβάλουμε τις προτάσεις μας και να έχουμε μια χρηματοδότηση από το Υφυπουργείο. Το δύσκολο για όλους είναι να βρούμε τους οικονομικούς πόρους που χρειάζονται ώστε να συμπληρωθεί το μπάτζετ για τα ντοκιμαντέρ και τις ταινίες.

Κάκθε φορά που αρχίζω μια νέα ταινία  «κλείνομαι» στον εαυτό μου.. Η αλήθεια είναι ότι «κλέβεις» στιγμές από την οικογένειά σου. Μόνο η σύζυγός μου γνωρίζει πόσον κόπο και χρόνο απαιτεί μια ταινία. Τα παιδιά μου μού λένε να σταματήσω για να ξεκουραστώ. Δεν νομίζω ότι θα μπορέσω να αφήσω αυτό που αγαπώ τόσο πολύ. Η τελευταία μου ταινία για το νερό στην Κύπρο ήταν πολύ δύσκολο να υλοποιηθεί, αφού δεν είχαμε βροχές. Αρχικά έλεγα ότι  ίσως να είναι η τελευταία μου, όμως όταν τέλειωσε και ήρθαν τα πρώτα θετικά σχόλια και ένα βραβείο στην Αθήνα, ξεκίνησα να σκέφτομαι την επόμενη ταινία.

Αυτή την περίοδο άρχισα μια έρευνα για τα ορφανοτροφεία και τα ορφανά στην Κύπρο. Εστιάζω στις μαρτυρίες ανθρώπων οι οποίοι μεγάλωσαν σε ορφανοτροφείο στη Λάρνακα. Ήταν το τελευταίο στην Κύπρο που έκλεισε το 1978. Στις αρχές του 20ού αιώνα, άφηναν παιδιά έξω από την πόρτα της Αρχιεπισκοπής στη Λευκωσία. Έπειτα δημιουργήθηκε η βρεφοδόχος. Ήταν σαν ένα γραμματοκιβώτιο όπου άφηναν τα μωρά, και όταν άκουγαν το κλάμα τα έπαιρναν. Η Εκκλησία αναλάμβανε να συντηρήσει αυτά τα παδιά και τα έδινε σε τροφούς. Το πρώτο ορφανοτροφείο έγινε το 1917, στο μοναστήρι του Αγίου Ιακώβου του Πέρση στην ενορία Ταχτακαλά. Αρχικά λεγόταν εκθετοτροφείο, και από το 1925 ορφανοτροφείο.

Ο Τεύκρος Ανθίας το 1934 επισκέφθηκε το ορφανοτροφείο του Αγίου Ιακώβου του Πέρση στη Λευκωσία, και έγραψε ένα ρεπορτάζ στην εφημερίδα Πρωινή με τίτλο «Δυο ώρες στο ορφανοτροφείο». Όπως αναφέρει, στον χώρο υπήρχαν οκτώ δωμάτια που φιλοξενούσαν 16 μωρά. Τα αγόρια έμεναν μέχρι τα 14 και μετά τα έστελναν σε μάστρο να μάθουν τέχνη, ενώ τα κορίτσια τα κρατούσαν ώσπου να τα παντρέψουν.

Με ρωτάτε πώς αξιοποιείται όλο αυτό το πολύτιμο υλικό με τα ντοκιμαντέρ που έχω κάνει ώς τώρα. Όλες τις ταινίες που σκηνοθέτησα και έχω τα πνευματικά τους δικαιώματα φροντίζω όσο μπορώ να προβάλλονται σε διάφορους τόπους. Με ενδιαφέρει να ακούω τις απόψεις του κόσμου. Επίσης, όπως κάθε σκηνοθέτη, έτσι κι εμένα με ενδιαφέρει να στέλνω δουλειά μου στα φεστιβάλ στην Κύπρο και το εξωτερικό. Έχω σκηνοθετήσει επίσης μια σειρά από ντοκιμαντέρ για λογαριασμό διαφόρων κοινοτήτων και οργανισμών που έχουν βέβαια τα πνευματικά δικαιώματα των ταινιών αυτών. Με ενδιαφέρει η πρώτη προβολή των ταινιών και οι απόψεις του κόσμου.

Με το ΡΙΚ είχα μια συνεργασία από το 2004 μέχρι το 2013. Έκανα δεκάλεπτα φιλμάκια που προβάλλονταν στο Biz-Εμείς. Το θέμα ήταν παλιοί τεχνίτες, μουσικοί, ζωγράφοι, ο κόσμος της Κύπρου, και αυτό το υλικό υπάρχει στα αρχεία του ΡΙΚ. 

Θέλω να ευχαριστήσω το Ίδρυμα Λεβέντη για την ιδιαίτερη τιμή που μας κάνει. Το Ίδρυμα ήταν συμπαραστάτης σε πολλές ταινίες που έχω κάνει. Όπως έχω αναφέρει, δεν είναι εύκολο να εξασφαλίσεις χρήματα για να κάνεις μια ταινία. Ιδιαίτερα μετά την κρίση του 2013, δυσκολευτήκαμε ακόμη περισσότερο. Ήμουν στα πρόθυρα να σταματήσω. Είχαμε μια πολύ καλή συνεργασία με όλους τους διευθυντές του Ιδρύματος Λεβέντη: Τον Βάσο Καραγιώργη, τον κύριο Χαράλαμπο Μπακιρτζή και τώρα την κυρία Λουκία Χατζηγαβριήλ.

• INFO Λευκωσία, Ίδρυμα Λεβέντη. «Κύπρος: Ιστορίες του Τόπου». Αφιέρωμα με προβολή πέντε ταινιών ντοκιμαντέρ. Στις 3 Νοεμβρίου: «Κυπριακή Μεσαιωνική Εφυαλωμένη Κεραμική» (2014, 45΄). Σε άλλες ημερομηνίες θα ακολουθήσουν τα ντοκιμαντέρ «Διά χειρός» (2002, 73΄) «Ανασκάπτοντας τη Σαλαμίνα της Κύπρου 1952–1974. 34 χρόνια μετά» (2008, 60΄), «Πενταδάκτυλος τόσο κοντά… μα τόσο μακριά» (2017, 70΄), «Περί Κυπριακού μαρμάρου» (2022, 68΄). Όλες οι προβολές αρχίζουν στις 7μ.μ.