«…Failure to communicate»

Από την ταινία με τον Πολ Νιούμαν και τις μάταιες αποδράσεις του, ώς το Κυπριακό και τον ιστορικό του μέλλοντος.

Ίσως έχετε δει την ταινία «Cool Hand Luke» του 1967, με τον Πολ Νιούμαν στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Πολύ συχνά εδώ και κάμποσα χρόνια, παρακολουθώντας τις εξελίξεις στο Κυπριακό, μου έρχεται στον νου μια σκηνή από αυτήν: Εκεί όπου ο διευθυντής της φυλακής λέει στον Λουκ-Νιούμαν, με τη χαρακτηριστική τεξανή προφορά του: «What we’ve got here is… failure to communicate», δηλαδή «αυτό που έχουμε εδώ είναι αποτυχία επικοινωνίας» (το 1991, οι Guns N’ Roses χρησιμοποίησαν την ηχογράφηση της φράσης στην εισαγωγή του Civil War). Ο Λουκ επιχειρούσε ξανά και ξανά να δραπετεύσει, με το ίδιο αποτέλεσμα πάντα: Τον ξανάπιαναν και τον έριχναν στην απομόνωση. Οι συγκρατούμενοί του που τον ενθάρρυναν, το έκαναν κυρίως για δικούς τους λόγους: Να νιώθουν ότι κάποιος σαν αυτούς αψηφούσε τους κανόνες, ενώ ταυτόχρονα τους παρηγορούσε το γεγονός πως εκείνοι, όσο είναι υπάκουοι και δεν τους παραβιάζουν, είναι ασφαλείς – όσο ασφαλής μπορεί να είναι κάποιος στη θέση τους.

Να που παίζουμε κι εμείς λοιπόν, όπως φαίνεται, το ίδιο παιχνίδι ξανά και ξανά στο Κυπριακό, θεωρώντας ότι είναι ασφαλές να είμαστε «καλά παιδιά» μέσα στη «φυλακή» μας, με την ψευδαίσθηση ότι αφενός θα μας πούνε μπράβο (οι ξένοι, ο ΟΗΕ κ.ά.) ενώ ταυτόχρονα πιστεύουμε (;) πως ακολουθούμε μια έξυπνη στρατηγική η οποία, αργά ή γρήγορα, θα έχει θετικό αποτέλεσμα. Και σαν τέτοιο χαιρετίζουμε το οποιοδήποτε νέο βήμα, ας είναι και σημειωτόν, έστω κι αν –ακόμα χειρότερα– θυμίζει το «Ένα βήμα μπρος, δύο πίσω» του Λένιν. Τη φράση «ο ορισμός της παράνοιας είναι να κάνεις το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά και να περιμένεις διαφορετικό αποτέλεσμα» μπορεί να μην την είπε ο Αϊνστάιν, πιθανότατα διατυπώθηκε σε κάποια συνάντηση των ΑΑ (Ανώνυμων Αλκοολικών), όμως περιγράφει πολύ χαρακτηριστικά τον τρόπο που «διαπραγματευόμαστε» επί σειρά ετών, σαν κάποιοι… «Επώνυμοι Αλκοολικοί» εθισμένοι στην αποτυχία.

Για να επανέλθω στον Cool Hand Look και τον διευθυντή των φυλακών, όταν η Ειδική Απεσταλμένη του Γ.Γ. των Ηνωμένων Εθνών μάς απειλεί πως θα τα βροντήξει και θα φύγει λέγοντας, «Δεν έγινε τίποτα. Αντίο σε όλους. Αντίο σε μένα, αντίο στον Γκουτέρες», αυτό δεν είναι παρά… «failure to communicate». Η καλή κυρία προφανώς δεν έχει καταλάβει τίποτα – ούτε ποια είναι η δουλειά της ούτε τι συμβαίνει στην Κύπρο. Αλλά πόσο δύσκολο είναι να εξηγήσεις το οφθαλμοφανές – την παρουσία τουρκικού στρατού κατοχής κατόπιν εισβολής, την ντε φάκτο διχοτόμηση και την τουρκική αξίωση για δύο κράτη; Φαίνεται, λοιπόν, πως δεν φταίει η εκάστοτε κυρία ή κύριος που έρχεται να μας… νουθετήσει, λες και είναι κάποιος σύμβουλος γάμου σε προβληματικό ζευγάρι που θέλει να τα ξαναβρεί. Η αδυναμία στην επικοινωνία είναι δική μας, κάθε κυβέρνησης από το 1974 κι εδώ. Σαν να απευθυνόμαστε εις ώτα μη ακουόντων, χρησιμοποιώντας μιαν ακατανόητη νοηματική ταυτόχρονα με κώδικα Μπράιγ.

Στο Κυπριακό Αρχαιολογικό Μουσείο παρουσιάζεται αυτή την εποχή η εικαστική έκθεση με τον τίτλο «With What Remains» – δηλαδή «Με ό,τι απομένει». Παρατηρώντας τα εκθέματα, απομεινάρια αρχαίων πολιτισμών που έζησαν και άφησαν το αποτύπωμά τους στην Κύπρο, με τα οποία «συνομιλούν» τα έργα των δύο καλλιτεχνών, του Λεόντιου Τουμπουρή και του Ανδρέα Μαλλουρή, αναρωτιόμουν τι θα απομείνει από εμάς, τι πολιτιστικό αποτύπωμα θα αφήσουμε (εκτός από τσιμέντο) στις μελλοντικές γενιές –αν υποθέσουμε ότι θα υπάρξουν, παρά την παγκόσμια τάση αυτοκαταστροφής– που να τους δίνει μια ιδέα για το ποιοι ήμασταν και πώς ζήσαμε. Ποια απομεινάρια θα υπάρξουν, όχι μόνο υλικά αλλά και του άυλου πολιτισμού, και τι γνώμη θα σχηματίσουν για την αδυναμία μας να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας, σαν λογικά ανθρώπινα όντα.

Φαντάζομαι την αμηχανία του ιστορικού του μέλλοντος που θα καταπιαστεί με την εποχή μας. Τι θα μπορούσε να σκέφτεται διαβάζοντας για «Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης», τα οποία υποτίθεται πως θα οδηγούσαν σε «λύση του Κυπριακού»; Ίσως να αναρωτιέται τι αντιπροσώπευε η λέξη «οδοφράγματα», ενδεχομένως να προσπαθεί να κατανοήσει πώς θα οικοδομούσε την εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ανθρώπους του τόπου το άνοιγμα περισσότερων σημείων ελεγχόμενης διέλευσης από τη μία πλευρά στην άλλη, και πώς αυτή η πρακτική (πιστεύαμε πως) θα μπορούσε να οδηγήσει στην αποτροπή της διχοτόμησης και όχι στη νομιμοποίηση-μονιμοποίησή της. Πώς να συνεννοηθείς με τον άλλο όταν κάποιος τρίτος τού επιβάλλει τι να κάνει και τι να λέει; Ποιος να «εμπιστευτεί» ποιον και σε τι;

Ένα από τα πιο ακατανόητα σημεία, χαρακτηριστικό της εποχής μας και του πώς αντιλαμβανόμαστε τη διαπραγμάτευση, είναι η έννοια της «ευκαιρίας», η οποία έρχεται, παρέρχεται και επανέρχεται κάθε φορά ως «η τελευταία», με παράθυρα να ανοιγοκλείνουν, από τα οποία μας προτρέπουν διάφοροι να προλάβουμε να μπούμε (ή να αποδράσουμε;) πριν αυτά κλείσουν για πάντα (ως την επόμενη φορά, κάθε φορά όλο και μικρότερα, ώσπου να μην μείνει ούτε μια χαραμάδα). Νομίζω πως ο ιστορικός του μέλλοντος –αν υπάρξει– δεν θα μπορεί να κατανοήσει ούτε τη λογική ούτε τη σκοπιμότητα αυτής της υποτιθέμενης στρατηγικής μας. Τον φαντάζομαι να προσπαθεί ματαίως να βρει κάποια κρυμμένα κίνητρα που να εξηγούν τον παραλογισμό, ενδεχομένως με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης. Θα μου πείτε, εδώ δεν μπορούμε εμείς, σήμερα, να κατανοήσουμε τους εαυτούς μας, όποιο εργαλείο κι αν χρησιμοποιήσουμε, φυσικό ή τεχνητό…

chrarv@philelefheros.com

Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 15.11.2026