Ήταν κάπου στο 18ο χιλιόμετρο του Σαββάτου. Τρέχω με έναν φίλο – άνθρωπο με κρίση, με ανησυχίες, με οικογένεια. Και κάπου ανάμεσα στις εκπνοές μου λέει: «Ξέρεις, είδαμε και τους άλλους. Γιατί να μην τους δοκιμάσουμε κι αυτούς;» Δεν απάντησα αμέσως. Η ερώτηση δεν ήταν αφελής. Ήταν κουρασμένη.
Θα ήταν λάθος να αντιμετωπίσουμε αυτές τις φράσεις με αλαζονεία ή περιφρόνηση. Γιατί πίσω τους κρύβεται πραγματική απογοήτευση. Κούραση. Ανασφάλεια. Η αίσθηση ότι για χρόνια το πολιτικό σύστημα δεν κατάφερε να λύσει βασικά προβλήματα της καθημερινότητας, να εμπνεύσει εμπιστοσύνη ή να δώσει προοπτική.
Και κάπου εκεί γεννιέται ο λαϊκισμός.
Όχι ως ιδεολογία. Ως πολιτική μέθοδος. Ως υπόσχεση ότι όλα είναι πιο απλά απ’ όσο μας λένε. Ότι υπάρχουν εύκολες λύσεις για σύνθετα προβλήματα. Ότι για όλα φταίνε κάποιοι «άλλοι»: οι ελίτ, οι ξένοι, οι μετανάστες, τα ΜΜΕ, οι θεσμοί, οι πολιτικοί, η Ευρώπη, το σύστημα γενικά. Και όσο πιο κουρασμένη ή θυμωμένη γίνεται μια κοινωνία, τόσο πιο ελκυστικές ακούγονται αυτές οι απαντήσεις.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Φάραζ έχτισε μια ολόκληρη πολιτική καριέρα πάνω στο ότι το Brexit θα έλυνε μαγικά τα προβλήματα της χώρας. Στις ΗΠΑ ο Τραμπ οικοδόμησε ένα τεράστιο πολιτικό ρεύμα πάνω στην οργή απέναντι στις ελίτ, στην ανασφάλεια της μεσαίας τάξης και στην υπόσχεση απλών λύσεων για εξαιρετικά σύνθετα προβλήματα. Όμως όσο η διακυβέρνηση μετατρέπεται σε διαρκή σύγκρουση, προσωπική επίθεση, θεσμική διαφθορά και επίδειξη ισχύος, τόσο αρχίζει να φθείρεται ακόμη και το ίδιο το brand που τον ανέδειξε.
Περιπτώσεις όπως της Μελόνι στην Ιταλία δείχνουν κάτι ενδιαφέρον: ότι όταν ο λαϊκισμός περνά από τα συνθήματα στη διακυβέρνηση, συχνά αναγκάζεται να συγκρουστεί με την πραγματικότητα. Η Μελόνι εξελέγη με ιδιαίτερα σκληρή ρητορική και έντονες εθνικιστικές αναφορές, όμως ως πρωθυπουργός υποχρεώθηκε να κινηθεί πιο πραγματιστικά και πιο θεσμικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κανονικοποίηση του ακραίου πολιτικού λόγου παύει να έχει συνέπειες. Γιατί ακόμη κι όταν οι θέσεις μετριάζονται στην πράξη, η κοινωνική πόλωση, η πολιτική του φόβου και η συνεχής καλλιέργεια οργής αφήνουν βαθύ αποτύπωμα στον δημόσιο διάλογο.
Ο λαϊκισμός διαβάζει σωστά την οργή της κοινωνίας. Καταλαβαίνει πού υπάρχει ανασφάλεια, θυμός ή αίσθηση αδικίας. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η δύναμή του. Ο λαϊκισμός δεν γεννιέται επειδή οι κοινωνίες είναι αφελείς. Γεννιέται επειδή πραγματικά προβλήματα μένουν άλυτα.
Όμως όταν ο θυμός γίνεται πολιτική πυξίδα, τότε ανοίγει ο δρόμος σε δυνάμεις που προσφέρουν εύκολες απαντήσεις σε εξαιρετικά σύνθετα ζητήματα.
Η πραγματικότητα δεν λειτουργεί με συνθήματα. Τα προβλήματα δεν λύνονται με κραυγές ή με «μαγικές» πολιτικές που ακούγονται ωραίες στα πάνελ αλλά συγκρούονται με το διεθνές δίκαιο, την οικονομία και την ίδια την πραγματικότητα. Η παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι μια ακόμα άποψη.
Ανησυχητικό είναι επίσης ότι ο λαϊκισμός πλέον ντύνεται πολύ πιο προσεγμένα. Η σύγχρονη ακροδεξιά έμαθε να χαμηλώνει τους τόνους, να λειαίνει τη γλώσσα της και να παρουσιάζεται ως «λογική», «πατριωτική», «αντισυστημική». Οι πιο ακραίες φωνές αποκρύβονται όταν χαλούν την εικόνα. Οι παλιές ακρότητες βαφτίζονται πολιτική «νεανική υπερβολή». Το κοστούμι αλλάζει.
Όμως στην πολιτική σημασία δεν έχει μόνο το περιτύλιγμα. Σημασία έχει ο ηθικός πυρήνας. Οι αντιλήψεις. Η πραγματική σχέση με τη δημοκρατική κουλτούρα, τη διαφορετικότητα, τους θεσμούς και την αλήθεια.
Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από την πολυφωνία. Κινδυνεύει όταν η κοινωνία κουράζεται από τα αδιέξοδα και αρχίζει να γοητεύεται από ανθρώπους που υπόσχονται ότι όλα είναι απλά και για όλα φταίει «κάποιος άλλος».
Πίσω από το παραβάν δεν αποφασίζουμε μόνο ποιος θα μας εκπροσωπήσει. Αποφασίζουμε ποια πολιτική κουλτούρα θεωρούμε κανονική. Και αυτό, σε μια κοινωνία σαν τη δική μας -όπου όλοι γνωριζόμαστε, όπου οι θεσμοί είναι εύθραυστοι και η μνήμη κοντή- έχει βάρος που δεν το σηκώνουν εύκολα τα συνθήματα. Ο φίλος μου στο 18ο χιλιόμετρο είχε δίκιο που ήταν κουρασμένος. Άδικο θα ήταν να του πουλήσει κάποιος την κούρασή του ως πολιτική ελπίδα.
Καλή ψήφο!
*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου
