Τα τελευταία χρόνια, η ανάγκη για χρηματοοικονομική παιδεία και η σημασία της στη διαμόρφωση υπεύθυνων στάσεων και συμπεριφορών, ιδιαίτερα στη νέα γενιά, βρίσκεται ολοένα και πιο έντονα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Και όχι άδικα.

Η Κύπρος κατατάσσεται σταθερά μεταξύ των χωρών με τα χαμηλότερα επίπεδα χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τους νέους να παρουσιάζουν τις χαμηλότερες επιδόσεις μεταξύ όλων των ηλικιακών ομάδων.

Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα της έρευνας του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για την Κύπρο (2023) καταδεικνύουν ότι μόλις το 58,8% των νέων επιτυγχάνει το βασικό επίπεδο χρηματοοικονομικής γνώσης, έναντι 80,1% στην ηλικιακή ομάδα 40‑49 ετών, ενώ μόνο το 12,9% φθάνει το ελάχιστο επίπεδο συνολικού χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, σε σύγκριση με 19,1% στους 40‑49 ετών. Ο συνολικός αυτός δείκτης αποτυπώνει τη γνώση, τη συμπεριφορά και τις στάσεις των ατόμων απέναντι σε χρηματοοικονομικά θέματα.

Τα στοιχεία αυτά δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Δεν αποτελούν απλώς ένα στατιστικό εύρημα, αλλά αντανακλούν μια ευρύτερη πραγματικότητα: την περιορισμένη χρηματοοικονομική παιδεία τόσο στο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον όσο και στα σχολεία, καταδεικνύοντας την απουσία συστηματικής ενημέρωσης, καθοδήγησης και ουσιαστικής καλλιέργειας χρηματοοικονομικών γνώσεων και δεξιοτήτων μέσω του υφιστάμενου εκπαιδευτικού πλαισίου.

Η Κύπρος υστερεί στη χρηματοοικονομική παιδεία των νέων. Γιατί η λύση ξεκινά από το σχολείο — και γιατί η εισαγωγή αυτόνομου μαθήματος αποτελεί κρίσιμη επένδυση για το μέλλον

Υπό το πρίσμα των πιο πάνω, τον Ιούνιο του 2024 δημιουργήθηκε η Κυπριακή Επιτροπή Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας (ΚΕΧΑΠ), της οποίας προεδρεύει η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου (ΚΤΚ), με κύρια μέλη το Υπουργείο Οικονομικών, το Υπουργείο Παιδείας Αθλητισμού και Νεολαίας, και την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς Κύπρου, με στόχο την υλοποίηση της Εθνικής Στρατηγικής. Ένας από τους βασικούς στρατηγικούς στόχους της είναι η ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας στην ιδιωτική και δημόσια εκπαίδευση. Μέσω της ΚΕΧΑΠ δημιουργούνται πλέον νέα δεδομένα για την ενίσχυση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στην Κύπρο, σε μια εποχή όπου έννοιες όπως η αποταμίευση, ο δανεισμός αλλά και οι επενδύσεις επηρεάζουν καταλυτικά την ποιότητα ζωής και τις μελλοντικές προοπτικές όλων των πολιτών και ιδιαίτερα των νέων.

Σήμερα, οι νέοι καλούνται να διαχειριστούν χρήματα σε ένα περιβάλλον όπου η πρόσβαση σε πιστώσεις, διαδικτυακές αγορές και επενδυτικές εφαρμογές είναι άμεση και συχνά ανεξέλεγκτη. Η ευκολία αυτή μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις, όπως η υπερκατανάλωση, ο μη ορθολογικός δανεισμός ή η έκθεση σε επενδύσεις υψηλού κινδύνου χωρίς επαρκή κατανόηση του κινδύνου.

Ταυτόχρονα, η ψηφιακή εποχή έχει δημιουργήσει ένα τοπίο όπου επενδυτικές επιλογές, από εφαρμογές άμεσων συναλλαγών μέχρι «κρυπτονομίσματα», προβάλλονται ως «εύκολες ευκαιρίες» για κέρδος, συχνά μέσα από πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Σε αυτό το περιβάλλον, οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται πιο γρήγορα από ποτέ, αλλά όχι απαραίτητα με την αναγκαία γνώση ή αξιολόγηση κινδύνου.

Παράλληλα, η έντονη παρουσία μη εξειδικευμένων πηγών πληροφόρησης,  ενισχύει τον κίνδυνο παραπληροφόρησης και δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι οι χρηματοοικονομικές επιλογές είναι απλές και χωρίς συνέπειες. Στην πραγματικότητα, όμως, απαιτούν γνώση, κρίση και υπευθυνότητα, δεξιότητες που δεν μπορούν να θεωρούνται αυτονόητες, αλλά χρειάζεται να καλλιεργούνται συστηματικά.

Συστηματική και δομημένη διδασκαλία

Ακριβώς για αυτό, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση δεν μπορεί να παραμένει αποσπασματική ή περιστασιακή. Η εμπειρία δείχνει ότι μόνο η συστηματική και δομημένη διδασκαλία μπορεί να εξασφαλίσει ουσιαστικά αποτελέσματα. Η θεσμοθέτηση ενός αυτόνομου και υποχρεωτικού μαθήματος χρηματοοικονομικής παιδείας, ως διακριτού μέρους του σχολικού προγράμματος, αποτελεί πλέον αναγκαία επιλογή. Μέσα από ένα τέτοιο μάθημα, οι μαθητές θα αποκτούν μεθοδικά τις βασικές γνώσεις και δεξιότητες που χρειάζονται, συνδέοντας τη θεωρία με την καθημερινότητα και αναπτύσσοντας υπεύθυνες οικονομικές συμπεριφορές. Παράλληλα, θα έχουν τη δυνατότητα να εξασκηθούν σε πραγματικά σενάρια,  από την κατάρτιση προϋπολογισμού μέχρι την αξιολόγηση επενδυτικών επιλογών,  προετοιμαζόμενοι ουσιαστικά για την ενήλικη ζωή.

Η θεσμοθέτηση ενός αυτόνομου και υποχρεωτικού μαθήματος χρηματοοικονομικής παιδείας αποτελεί συνειδητή επένδυση στο συλλογικό μας μέλλον

Η σημασία αυτής της προσέγγισης αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο και σε διεθνές επίπεδο. Μέσω του Δικτύου για τη Χρηματοοικονομική Εκπαίδευση του ΟΟΣΑ, στο οποίο συμμετέχει ως πλήρες μέλος η ΚΤΚ, βρίσκεται σε εξέλιξη η εκπόνηση νέας διεθνούς πολιτικής μελέτης για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση στα σχολεία. Η μελέτη αυτή θα καταγράψει την υφιστάμενη κατάσταση παγκοσμίως, θα αναδείξει καλές πρακτικές και θα εισηγηθεί τρόπους για την περαιτέρω ενίσχυση της εκπαίδευσης των νέων. Όλο και περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα στην Ευρώπη, κινούνται προς την υιοθέτηση πιο δομημένων και συνεκτικών προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης. Οι εξελίξεις αυτές ενισχύουν και τις εθνικές προσπάθειες. Χαιρετίζω ιδιαίτερα την πρωτοβουλία της Υπουργού Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας (ΥΠΑΝ), για την ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας στη δημόσια εκπαίδευση, καθώς και τον σχεδιασμό που βρίσκεται σε εξέλιξη για τη συστηματική και δομημένη ένταξή της στο σχολικό πρόγραμμα. Ήδη, από τη σχολική χρονιά 2024–2025 εφαρμόζεται σε Παγκύπρια βάση ένα εξάωρο παρεμβατικό πρόγραμμα στη Γ΄ Γυμνασίου, το οποίο επικεντρώνεται σε βασικές έννοιες, όπως ο προσωπικός προϋπολογισμός, η αποταμίευση και ο δανεισμός. Το πρόγραμμα αυτό, κατά τη σχολική χρονιά 2025–2026, επεκτάθηκε με στοχευμένες τρίωρες παρεμβάσεις στην Α΄ και Β΄ Γυμνασίου, ενώ έχει ήδη ενταχθεί και στο μάθημα της Αγωγής Υγείας στην Στ΄ τάξη του Δημοτικού.

Η υφιστάμενη προσέγγιση, σε συνδυασμό με τον σχεδιασμό για τη θεσμοθέτηση ενός ολοκληρωμένου και αυτοτελούς μαθήματος, ανταποκρίνεται σε μια πραγματική ανάγκη της σύγχρονης κοινωνίας και ευθυγραμμίζεται με τις Ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες στήριξης, προώθησης και ενδυνάμωσης του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. 

Στο πλαίσιο αυτό, τα επόμενα βήματα της ΚΕΧΑΠ στον τομέα της σχολικής εκπαίδευσης εστιάζουν στην περαιτέρω εδραίωση και αναβάθμιση της πιο πάνω προσπάθειας. Μέσω της Θεματικής Ομάδας Εργασίας της ΚΕΧΑΠ για την ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας στη δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση, της οποίας προεδρεύει το Υπουργείο Παιδείας, Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας, προχωρά η ανάπτυξη ολοκληρωμένου και πρακτικά προσανατολισμένου εκπαιδευτικού υλικού.

Για την επόμενη σχολική χρονιά, το υλικό αυτό θα καλύπτει, πέραν των βασικών εννοιών, θεματικές όπως η φορολογία, οι επενδύσεις και η σχέση κινδύνου και απόδοσης, ενώ μεσοπρόθεσμα αναμένεται να διευρυνθεί ώστε να περιλαμβάνει και άλλες χρηματοοικονομικές έννοιες όπως η συνταξιοδότηση, η ασφάλιση, οι ψηφιακές χρηματοοικονομικές δεξιότητες.

Ετοιμάζεται η ιστοσελίδα

Παράλληλα, σε σύντομο χρονικό διάστημα αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία η εθνική ιστοσελίδα της ΚΕΧΑΠ για τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό, η οποία θα λειτουργεί ως κεντρική πύλη ενημέρωσης και εκπαίδευσης, παρέχοντας αξιόπιστο περιεχόμενο, πρακτικά εργαλεία και καθοδήγηση για τη λήψη καθημερινών χρηματοοικονομικών αποφάσεων. Την ίδια ώρα, βρίσκεται σε εξέλιξη η ανάπτυξη επιμορφωτικού υλικού για την ενίσχυση των γνώσεων των ενήλικων πολιτών, ενώ προγραμματίζονται στοχευμένες δράσεις με πρακτικό χαρακτήρα για ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Στόχος των δράσεων αυτών είναι η μετάβαση από τη θεωρητική κατανόηση στην ουσιαστική εφαρμογή των γνώσεων στην καθημερινότητα.

Η ανάγκη για ουσιαστική ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας παραμένει πιο επίκαιρη από ποτέ. Ως κοινωνία καλούμαστε να κοιτάξουμε μπροστά, με νηφαλιότητα και διορατικότητα, και να επενδύσουμε σε γνώσεις που θωρακίζουν τους νέους ανθρώπους απέναντι στις προκλήσεις της σύγχρονης οικονομικής πραγματικότητας. Η θεσμοθέτηση ενός αυτόνομου και υποχρεωτικού μαθήματος χρηματοοικονομικής παιδείας δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη εκπαιδευτική επιλογή, αλλά μια συνειδητή επένδυση στο συλλογικό μας μέλλον, σε πολίτες πιο ενημερωμένους, νοικοκυριά πιο ανθεκτικά και μια οικονομία πιο σταθερή. Γιατί, τελικά, οι αποφάσεις που διαμορφώνουν την πορεία μιας χώρας ξεκινούν από τη γνώση των πολιτών της. Όπως εύστοχα είχε επισημάνει ο Nelson Mandela, «η εκπαίδευση είναι το πιο ισχυρό όπλο που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να αλλάξεις τον κόσμο»,  και στη συγκεκριμένη περίπτωση, το θεμέλιο για ένα πιο βιώσιμο και υπεύθυνο οικονομικό αύριο.

* Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου,

Πρόεδρος της Κυπριακής Επιτροπής Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας