Σενέκας σε Λουκίλιο: «Θα σε κάνω διάσημο»

Στις Ηθικές Επιστολές στον Λουκίλιο ο Σενέκας, ενώ διδάσκει τη φιλοσοφία του Στωικισμού, χρησιμοποιεί πολλές φορές διδάγματα από το «αντίπαλο στρατόπεδο» του Επίκουρου. Στην εποχή του, η επικούρεια φιλοσοφία έχει τόσο μεγάλη απήχηση, ώστε πολλοί να γνωρίζουν τη φιλοσοφία της και να την ακολουθούν. Ένας από αυτούς φαίνεται να ήταν και ο Λουκίλιος, ο φίλος του Σενέκα και αποδέκτης των εκατόν είκοσι τεσσάρων επιστολών, στον οποίο απευθύνεται ο φιλόσοφος, καθώς πολλές φορές η επιστολή κλείνει με ένα απόφθεγμα του Επίκουρου «του δικού σου Επίκουρου», όπως γράφει στον Λουκίλιο («Epicuri tui»). Παρότι Στωικός, ο Σενέκας θα ακολουθήσει και ο ίδιος το πρότυπο του Επίκουρου, όπως δηλώνει στην εικοστή πρώτη επιστολή του -χωρίς να αιτιολογήσει την επιλογή του. Ο Σενέκας φέρνει ως παράδειγμα την αλληλογραφία μεταξύ Επίκουρου και Ιδομενέα:

«Θα αναφέρω ένα παράδειγμα από τον Επίκουρο. Όταν έγραφε στον Ιδομενέα και τον παρότρυνε να εγκαταλείψει μια ζωή επίδειξης και να στραφεί προς τη σίγουρη και σταθερή φήμη, καθώς εκείνος τότε ήταν υπουργός μιας αυστηρής εξουσίας και απασχολημένος με σπουδαίες υποθέσεις, του είπε: ‘Αν σε ενδιαφέρει η δόξα, οι επιστολές μου θα σε κάνουν πιο διάσημο από όλα εκείνα τα πράγματα που αγαπάς και για τα οποία σε αγαπούν’. Είπε λοιπόν ψέματα ο Επίκουρος; Ποιος θα γνώριζε τον Ιδομενέα, αν ο Επίκουρος δεν τον είχε απαθανατίσει στα έργα του;» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 21.3

Ο Διογένης Λαέρτιος -αιώνες αργότερα- διασώζει ένα μέρος της επιστολής του Επίκουρου προς τον Ιδομενέα. Αλλά ο Σενέκας δεν αναφέρεται σε μία επιστολή. Στην εποχή του πρέπει να κυκλοφορούσε η αλληλογραφία μεταξύ των δύο Επικουρείων, ώστε να τη γνωρίζει καλά. Ο Ιδομενέας έμεινε στην Ιστορία χάρη στην αλληλογραφία του με τον Επίκουρο. Ο Σενέκας στρέφει την προσοχή του Λουκίλιου στη δική τους επιστολογραφία -που περιλαμβάνει βέβαια μόνο τις επιστολές του δασκάλου και όχι του μαθητή. Ο Λουκίλιος μπορεί να μείνει στην Ιστορία και αυτός χάρη στον Σενέκα. Δεν χρειάζεται να αναζητήσει άλλες πηγές υστεροφημίας. Ο Σενέκας δίνει στον Λουκίλιο την ίδια υπόσχεση με τον Επίκουρο (21.5):

«Το απύθμενο βάθος του χρόνου θα μας κατακλύσει, μόνο λίγα πνεύματα θα υψώσουν το κεφάλι τους και, αν και προορισμένα να βυθιστούν τελικά στην ίδια σιωπή, θα αντισταθούν στη λήθη και θα εδραιώσουν τη διαρκή τους φήμη. Εκείνο που ο Επίκουρος μπορούσε να υποσχεθεί στον φίλο του, το υπόσχομαι κι εγώ σε σένα, Λουκίλιε: θα κερδίσω την εύνοια των επόμενων γενεών».

Ο Λουκίλιος θα μείνει τελικά στην Ιστορία ως ο αποδέκτης των φιλοσοφικών επιστολών του Σενέκα, ενώ ένας Στωικός φιλόσοφος, ο Σενέκας, θα αποτελέσει τον θεματοφύλακα της κληρονομιάς του Επίκουρου -το τεράστιο έργο του οποίου αφανίστηκε με το πέρασμα των αιώνων. Οι αναφορές στον Επίκουρο (με τα διδάγματα του οποίου συνήθως αποχαιρετάει τον Λουκίλιο) δεν καταδικάζουν ούτε διαβάλλουν την επικούρεια φιλοσοφία. Ό,τι θεωρεί ορθό ο Σενέκας «ανήκει στην ανθρωπότητα» και όχι σε μία μόνο φιλοσοφία. Ο συγγραφέας (21.9) υπερασπίζεται το δικαίωμα των ανθρώπων να επιλέγουν τον φιλοσοφικό τους βίο, όπως κάνει ο ίδιος:

«Δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρείς ότι αυτά τα λόγια ανήκουν αποκλειστικά στον Επίκουρο. Αποτελούν κοινό κτήμα. Θεωρώ ότι στη φιλοσοφία πρέπει να ενεργούμε όπως συνηθίζουν να κάνουν στη Σύγκλητο: όταν υποβάλλει κάποιος πρόταση, την οποία εγκρίνω εν μέρει, του ζητώ να τη χωρίσει και ψηφίζω υπέρ του μέρους που εγκρίνω. Γι’ αυτό και χαίρομαι ιδιαίτερα που επαναλαμβάνω τα διακεκριμένα λόγια του Επίκουρου, προκειμένου να αποδείξω σε όσους καταφεύγουν σ’ αυτόν με κακό κίνητρο, νομίζοντας ότι εκεί θα βρουν κάλυψη για τις δικές τους κακίες, ότι πρέπει να ζουν έντιμα, ανεξάρτητα από τη σχολή που ακολουθούν»

Ο Σενέκας δεν είναι απλώς ο δάσκαλος του Λουκίλιου αλλά ο μέντορας που θα μεταμορφώσει τη ζωή του. Πρόθεσή του είναι να του δείξει τον δρόμο για την ευτυχία, να τον απαλλάξει από περιττά πάθη και επιθυμίες, να τον κάνει καλύτερο άνθρωπο. Παρομοιάζει τον εαυτό του με γεωργό ή βοσκό που φροντίζει τα δέντρα και τα κοπάδια του, αντλώντας ευχαρίστηση από αυτό. «Σε διεκδικώ για τον εαυτό μου. Είσαι δικό μου έργο (meum opus es)», γράφει στην τριακοστή τέταρτη επιστολή.

Ο Σενέκας δεν διαπλάθει απλώς τον Λουκίλιο, τον μεταπλάθει: Από Επικούρειο σε Στωικό.

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com