Κράτος Δικαίου, Στην Πράξη

Η έμπρακτη ανθρώπινη συμβολή στην ενίσχυση του κράτους δικαίου εκδηλώνεται τόσο μέσω της συμμόρφωσής μας με τον νόμο όσο και μέσω της καθημερινής μας συμπεριφοράς προς τους άλλους. Είναι σαφές ότι οι θεσμοί και οι νόμοι δεν αρκούν από μόνοι τους για την ενίσχυση του κράτους δικαίου. Ο νόμος ορίζει τι οφείλουμε να κάνουμε ή να μην κάνουμε, ωστόσο η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται και από τον τρόπο με τον οποίο όλοι μας, πολίτες και κρατικοί λειτουργοί, ενεργούμε στην πράξη.

Το κράτος δικαίου αποτελεί θεμελιώδη αρχή του δημοκρατικού πολιτεύματος, η οποία διασφαλίζει ότι η άσκηση της δημόσιας εξουσίας υπόκειται στον νόμο και δεν είναι αυθαίρετη. Η ενίσχυσή του, ωστόσο, προϋποθέτει και την ύπαρξη μιας ευρύτερης κουλτούρας σεβασμού προς την έννομη τάξη. Αυτή εκδηλώνεται όταν ο καθένας μας, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης ή αξιώματος, σέβεται τον νόμο και τα νόμιμα δικαιώματα των συμπολιτών του. Υπό αυτή την έννοια, το κράτος δικαίου δεν αφορά αποκλειστικά τη λειτουργία των κρατικών θεσμών, αλλά συνδέεται άρρηκτα και με την ανθρώπινη συμπεριφορά, καθώς οι πράξεις μας μπορούν είτε να ενισχύσουν είτε να υπονομεύσουν την έννομη τάξη.

Η σημασία της ανθρώπινης συμβολής στην ενίσχυση του κράτους δικαίου αναδεικνύεται ιδιαίτερα μέσα από τους νόμους που ρυθμίζουν τις καθημερινές κοινωνικές μας σχέσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το άρθρο 46 του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ. 148), το οποίο αφορά την ιδιωτική οχληρία. Ο επίμονος θόρυβος, οι δυσάρεστες οσμές ή άλλες παρόμοιες οχλήσεις μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να προκαλέσουν διαφωνίες ή ακόμη και δικαστικές διαφορές μεταξύ γειτόνων. Η ρύθμιση αυτή αναζητά μια εύλογη ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα των γειτόνων. Η λογική της αμοιβαιότητας, που χαρακτηρίζει το δίκαιο της οχληρίας, θυμίζει τον χρυσό κανόνα: να συμπεριφερόμαστε στους άλλους όπως θα θέλαμε να συμπεριφέρονται εκείνοι σε εμάς. Όταν, λοιπόν, σεβόμαστε τα δικαιώματα των άλλων και αναγνωρίζουμε τα όρια που θέτει ο νόμος στην άσκηση των δικών μας δικαιωμάτων, συμβάλλουμε ενεργά στην καλλιέργεια μιας κουλτούρας νομιμότητας και, κατ’ επέκταση, στην ενίσχυση του κράτους δικαίου.

Όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία που ασκεί κάποιος, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη του να δίνει το καλό παράδειγμα, αφού η συμπεριφορά όσων κατέχουν δημόσια αξιώματα επηρεάζει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος. Για όσους ασκούν δημόσια εξουσία, μάλιστα, ο σεβασμός του νόμου δεν είναι απλώς καλό παράδειγμα, αλλά θεμελιώδης υποχρέωση. Τη σημασία του ανθρώπινου παράγοντα στην ενίσχυση του κράτους δικαίου αναδεικνύει και η έκθεση αξιολόγησης της GRECO για την Κύπρο, στο πλαίσιο του Πέμπτου Γύρου Αξιολόγησης, η οποία δημοσιεύθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2023. Η έκθεση περιλάμβανε 22 συστάσεις, εκ των οποίων 13 αφορούσαν την κεντρική διακυβέρνηση και 9 την Αστυνομία. Οι συστάσεις που αφορούσαν την κεντρική διακυβέρνηση έχουν ιδιαίτερη σημασία για την παρούσα συζήτηση, καθώς επικεντρώνονταν στην ακεραιότητα και τη δεοντολογία των προσώπων που ασκούν ανώτατες εκτελεστικές λειτουργίες. Μεταξύ άλλων, η GRECO εισηγήθηκε την υιοθέτηση κωδίκων δεοντολογίας για τα μέλη της κυβέρνησης και τους συμβούλους τους, καθώς και την τακτική εκπαίδευση των ανώτατων κρατικών αξιωματούχων σε θέματα ακεραιότητας και πρόληψης της διαφθοράς.

Στην έκθεση συμμόρφωσης, η οποία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, η GRECO αναγνώρισε τη σημαντική πρόοδο που σημείωσε η Κύπρος, επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, την υιοθέτηση των σχετικών κωδίκων δεοντολογίας και τη διοργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων από την Ανεξάρτητη Αρχή κατά της Διαφθοράς. Ωστόσο, ορισμένες συστάσεις έχουν υλοποιηθεί μόνο μερικώς ή παραμένουν ανεκπλήρωτες. Ειδικότερα, η GRECO υπογράμμισε την ανάγκη θέσπισης μιας συντονισμένης στρατηγικής για την ενίσχυση της ακεραιότητας των προσώπων που ασκούν ανώτατες εκτελεστικές λειτουργίες, καθώς και την ανάγκη συχνότερης υποβολής δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων από τους κρατικούς αξιωματούχους. Η στόχευση των εισηγήσεων της GRECO δείχνει ότι η ενίσχυση του κράτους δικαίου δεν εξαρτάται μόνο από τη θέσπιση θεσμικών μηχανισμών και κανόνων δεοντολογίας, αλλά και από την προσωπική ακεραιότητα, την υπευθυνότητα και τη συμπεριφορά εκείνων που ασκούν δημόσια εξουσία.

Εν κατακλείδι, η ενίσχυση του κράτους δικαίου προϋποθέτει την καλλιέργεια μιας κουλτούρας νομιμότητας και ακεραιότητας, μέσα στην οποία η υπεύθυνη συμπεριφορά και ο σεβασμός προς τους θεσμούς και τα δικαιώματα των άλλων αποτελούν αυτονόητες αξίες. Η απόκτηση αυτών των αξιών και στάσεων θα ήταν ευκολότερη εάν η καλλιέργειά τους ξεκινούσε από μικρότερη ηλικία και ιδίως στην οικογενειακή και σχολική ζωή. Άλλωστε, το κράτος δικαίου είναι αρχή που καλλιεργείται και χρειάζεται γόνιμο έδαφος.

Δικηγόρος,

Διευθυντής Ζαχαρίας Πουτζιουρής Δ.Ε.Π.Ε.