Ηχηρό καμπανάκι κινδύνου για τη διαχείριση του πληθυσμού και την ευημερία των αδέσποτων γατών στην Κύπρο και τη Νότια Ευρώπη χτυπά νέα επιστημονική μελέτη των ερευνητών Jamie L. DeLeeuw και Harry Eckman, η οποία δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Animal Science.

Η έρευνα, η οποία βασίστηκε σε εκτενείς συνεντεύξεις με 44 επαγγελματίες και εθελοντές του χώρου σε Κύπρο, Ελλάδα και Πορτογαλία, καταγράφει μια ζοφερή πραγματικότητα: Την παντελή έλλειψη κεντρικού σχεδιασμού, την άτυπη μετακύλιση της κρατικής ευθύνης στους ώμους των εξαντλημένων εθελοντών και την αποτυχία των μέχρι τώρα μέτρων να ανακόψουν την αλματώδη αύξηση των αδέσποτων.

Το πλέον σοκαριστικό εύρημα που αναδεικνύεται από την έρευνα και τις εκτιμήσεις των αρμόδιων φορέων είναι ότι στην Κύπρο ο πληθυσμός των αδέσποτων γατών ξεπερνά πλέον τα 2 εκατομμύρια. Σε μια χώρα με πληθυσμό κάτω του ενός εκατομμυρίου, οι αδέσποτες γάτες είναι πλέον υπερδιπλάσιες των κατοίκων, κατατάσσοντας ενδεχομένως το νησί στην πρώτη θέση παγκοσμίως σε αναλογία αδέσποτων γατών ανά κάτοικο.

Σύμφωνα με τη μελέτη η αποτυχία ελέγχου του πληθυσμού των αδέσποτων γάτων στη Νότια Ευρώπη δεν οφείλεται σε έλλειψη τεχνογνωσίας, αλλά σε θεσμικές αδυναμίες, ανεπαρκή χρηματοδότηση και έλλειψη συντονισμού.

Στη μελέτη σημειώνεται πως το θερμό κλίμα της Ανατολικής Μεσογείου, σε συνδυασμό με την προσωρινή σίτιση από τους επισκέπτες το καλοκαίρι, δημιουργεί τις ιδανικές συνθήκες για ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή. Ωστόσο, η πραγματικότητα για τα ίδια τα ζώα είναι τραγική. Οι επαγγελματίες αναφέρουν ότι η θνησιμότητα των νεογνών στις μη διαχειριζόμενες αποικίες αγγίζει το 50% έως 75%, ενώ χιλιάδες ζώα πεθαίνουν κάθε φθινόπωρο από ασιτία, ασθένειες ή δηλητηριάσεις από φόλες.

Η μελέτη των DeLeeuw & Eckman εισάγει τον όρο της «συμβολικής διακυβέρνησης», περιγράφοντας το χάσμα μεταξύ της νομοθεσίας στα χαρτιά (de jure) και της εφαρμογής στην πράξη (de facto).

Στην Κύπρο, το κράτος έχει ουσιαστικά αφήσει την ευθύνη διαχείρισης σε εθελοντές, ΜΚΟ και ευαισθητοποιημένους πολίτες, οι οποίοι καλύπτουν τεράστια κτηνιατρικά έξοδα από την προσωπική τους περιουσία.

Στην Ελλάδα, το νέο πλαίσιο για την ευζωία των ζώων συντροφιάς Πρόγραμμα «AΡΓΟΣ» (νόμος 4830/2021) χαρακτηρίζεται από τους συμμετέχοντες ως ένα σύστημα «φαντασμάτων», όπου φιλόδοξες πρόνοιες μένουν ανεφάρμοστες στην πράξη. Μια κεντρική ανησυχία επικεντρώθηκε στην απαίτηση του νόμου ότι οι γάτες χωρίς ιδιοκτήτη πρέπει να έχουν μικροτσίπ κατά τη στιγμή της στείρωσης και ότι τα σχετικά δεδομένα πρέπει να καταχωρούνται στο εθνικό μητρώο ζώων συντροφιάς. Ενώ οι δήμοι είναι νομικά υπεύθυνοι για την οργάνωση και την επίβλεψη της τοποθέτησης μικροτσίπ και της καταχώρισης στο μητρώο βάσει του νόμου, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι η καταγραφή συχνά δεν πραγματοποιήθηκε.

Ειδικοί και εκπρόσωποι φιλοζωικών οργανώσεων στην Κύπρο τονίζουν ότι το ετήσιο κρατικό κονδύλι των €100.000 που παραχωρείται για στειρώσεις αποτελεί «σταγόνα στον ωκεανό», καθώς επαρκεί για μόλις 2.200 στειρώσεις ετησίως, αριθμός μηδαμινός μπροστά στο μέγεθος του προβλήματος. Όπως επισημαίνεται, χωρίς γεωγραφικά εστιασμένες στειρώσεις υψηλής έντασης που να καλύπτουν τουλάχιστον το 80% του πληθυσμού σε μια περιοχή, τα χρήματα αυτά απλώς δαπανώνται χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα. Σημειώνεται παρόλο που για το 2026 η κυβέρνηση αποφάσισε τον τριπλασιασμό του κονδυλίου για τη στείρωση γάτων, από €100.000 σε €300.000, για ικανοποίηση του αιτήματος που έθεσαν οι εθελοντές και οι οργανώσεις, εντούτοις λόγω της εμφάνισης του αφθώδους πυρετού οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες δεν μπορούσαν να διαχειριστούν το ζήτημα.

Οι εισηγήσεις της επιστημονικής κοινότητας

Για την αντιμετώπιση της κρίσης, η μελέτη προτείνει μια σειρά από άμεσες παρεμβάσεις:

• Πολυετή και αυξημένη κρατική χρηματοδότηση αντί για ευκαιριακά κονδύλια.

• Εφαρμογή μαζικών προγραμμάτων TNR (Παγίδευση-Στείρωση-Επιστροφή) με επιστημονικό σχεδιασμό και χαρτογράφηση αποικιών (GIS).

• Θεσμική στήριξη των φροντιστών και παροχή δωρεάν πρόσβασης σε κτηνιατρικές υπηρεσίες.

• Εκπαίδευση του κοινού και προώθηση της πρώιμης/παιδιατρικής στείρωσης από την κτηνιατρική κοινότητα.

Σε εξέλιξη το παγκύπριο σχέδιο στειρώσεων

Εν μέσω των εντεινόμενων πιέσεων και της επιστημονικής τεκμηρίωσης για το μέγεθος του προβλήματος, οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες ανακοίνωσαν τον Ιούνιο την έναρξη υλοποίησης του Παγκύπριου Σχεδίου Στειρώσεων Αδέσποτων Γατών για το 2026, στο πλαίσιο του Ολοκληρωμένου Πλαισίου για την Προστασία και Ευημερία των Ζώων.

Την υλοποίηση αναλαμβάνουν τα Επαρχιακά Κτηνιατρικά Γραφεία σε συνεργασία με τις Επαρχιακές Επιτροπές Ευημερίας Ζώων, τις Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήμους και Κοινότητες) και εγγεγραμμένες Φιλοζωικές Οργανώσεις.

Μεμονωμένα άτομα και μη εγγεγραμμένες ομάδες εθελοντών που φροντίζουν αδέσποτα ζώα μπορούν να συμμετέχουν αποκλειστικά μέσω των Τοπικών Αρχών ή των εγγεγραμμένων Φιλοζωικών Οργανώσεων.

Οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες απηύθυναν πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος προς όλους τους εγγεγραμμένους ιδιώτες κτηνιάτρους που διαθέτουν κατάλληλα εξοπλισμένες κλινικές με χειρουργείο και χώρο μετεγχειρητικής νοσηλείας. Στόχος του κράτους είναι η ισότιμη και ομοιόμορφη κατανομή των στειρώσεων σε όλες τις συμμετέχουσες κλινικές.

Παρά την έναρξη του προγράμματος, τόσο οι φορείς ευημερίας ζώων όσο και οι συντάκτες της διεθνούς μελέτης υπογραμμίζουν ότι τέτοια σχέδια χρειάζονται δραστικό πολλαπλασιασμό των κονδυλίων και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό βάθους τουλάχιστον επταετίας, προκειμένου η Κύπρος να ξεφύγει από την αρνητική πρωτιά στον τομέα των αδέσποτων.