Η διαχρονική δράση του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου (ΠΔΣ) και εν γένει του Δικηγορικού Σώματος στο ζήτημα των Βρετανικών Βάσεων είναι μια δράση επιστημονική και συνάμα πατριωτική. Παρακαταθήκη που μας υπενθυμίζει την ευθύνη μας ως επιστημονικό σώμα. Να αναδεικνύουμε το δίκαιο και να διεκδικούμε την εφαρμογή του.
Το Δικηγορικό Σώμα της Κύπρου έχει αναδείξει το ζήτημα του Νομικού Καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων ποικιλοτρόπως. Δικονομικά ενώπιον των Δικαστηρίων της Δημοκρατίας σε δικαστικές υποθέσεις καθώς και με δημόσιες τοποθετήσεις του ΠΔΣ ως Επιστημονικό Σώμα. Ιδιαίτερη ένταση στη σχετική επιστημονική και δικαστική κινητικότητα παρατηρείται στις αρχές της δεκαετίας του 1990, μια περίοδος που για πολλούς σήμερα παραμένει λιγότερο γνωστή.
Επί ευκαιρία της επαναφοράς της συζήτησης για το θέμα των Βρετανικών Βάσεων ευρύτερα, είναι χρήσιμο να ανατρέξουμε σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο.
Τον Ιούνιο του 1991 εκδόθηκε η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Graham Thomas Preece ν. «Εστία» Ασφαλιστική Εταιρεία (1991) 1 ΑΑΔ 568, η οποία αποτέλεσε την πρώτη ουσιαστική δικαστική εξέταση του νομικού καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων.
Αν και η υπόθεση αφορούσε αρχικά αξίωση αποζημίωσης από τροχαίο ατύχημα εντός των Βάσεων, το Ανώτατο Δικαστήριο προέβη σε εκτενή ανάλυση της Συνθήκης Εγκαθιδρύσεως του 1960 και του καθεστώτος των Βάσεων. Το Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι Βρετανικές Βάσεις δεν αποτελούν ούτε αποικία ούτε ανεξάρτητο κράτος, αλλά περιοχές της νήσου Κύπρου επί των οποίων το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε κυριαρχία αποκλειστικά για στρατιωτικούς και αμυντικούς σκοπούς, υπό τους περιορισμούς που προβλέπει η Συνθήκη Εγκαθιδρύσεως.
Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο ανέλαβε συγκεκριμένες δεσμεύσεις σχετικά με τις Βάσεις στην Κύπρο. Συγκεκριμένα, δεσμεύθηκε να μην τις αναπτύξει ως αποικίες, να μην επιβάλει τελωνειακούς ή συνοριακούς ελέγχους με τη Δημοκρατία, να μην επιτρέψει μη στρατιωτικές εμπορικές ή βιομηχανικές δραστηριότητες πέραν όσων εξυπηρετούν στρατιωτικές ανάγκες, να μην διαταράξει την οικονομική ενότητα της νήσου, να μην δημιουργήσει εμπορικά ή πολιτικά λιμάνια και αεροδρόμια, να μην επιτρέψει μόνιμη εγκατάσταση νέου πληθυσμού και να μην απαλλοτριώνει ιδιωτική περιουσία παρά μόνο για στρατιωτικούς σκοπούς και με καταβολή εύλογης αποζημίωσης.
Παράλληλα, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι Βάσεις δεν αποτελούν μέρος της επικράτειας της Κυπριακής Δημοκρατίας και, ως εκ τούτου, οι αποφάσεις των δικαστηρίων τους δεν μπορούν να εξομοιωθούν με αποφάσεις των δικαστηρίων της Δημοκρατίας.
Η σημασία της απόφασης υπερβαίνει κατά πολύ τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης. Αποτελεί μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες δικαστικές αναλύσεις του συνταγματικού και διεθνούς καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων και σημείο αναφοράς για κάθε μεταγενέστερη δικαστική συζήτηση και κρίση για το θέμα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, λόγω της σημασίας των ζητημάτων που εγείρονταν, παρενέβη ως amicus curiae ο τότε Γενικός Εισαγγελέας Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε αίτημα του Ηνωμένου Βασιλείου να παρέμβει στη διαδικασία με την ίδια ιδιότητα.
Τον εφεσείοντα είχαν εκπροσωπήσει ο κ. Ερωτοκρίτου με την κα Κατερίνα Σταματίου, νυν Πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου, την Εφεσίβλητη ο Κυριάκος Μιχαηλίδης με τον κ. Α. Ερωτοκρίτου. Τον Γενικό Εισαγγελέα πλαισίωνε η κα Παπαδοπούλου και η κα Λένα Δημητριάδου, νυν Δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου.
Το 1993, και στον απόηχο της απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου, ο αείμνηστος δικηγόρος και τότε πρόεδρος του ΠΔΣ, Λουκής Παπαφιλίππου, εξέδωσε την μελέτη με τίτλο «Το νομικό καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο. Φύση και έκταση της κυριαρχίας των βρετανικών Αρχών».
Με εκτεταμένη νομική ανάλυση, ο Παπαφιλίππου, καταλήγει τότε, ότι ο ορθός νομικός χαρακτηρισμός και το νομικό πλαίσιο του καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων είναι αυτός του «οιονεί» κράτους, ενός φορέα αυτοδύναμης κρατικής εξουσίας ή αυτοδύναμης «οιονεί» κρατικής εξουσίας που αυτοπεριορίζεται με τις δεσμεύσεις που ανελήφθησαν μέσω της Συνθήκης Εγκαθιδρύσεως της Κυπριακής Δημοκρατίας και των εγγράφων που τη συνοδεύουν.
Στην συνέχεια, και ειδικότερα στις 26 Ιουνίου του 1994 ο τότε ασκούμενος γιατρός από την Λεμεσό, Χάρης Αριστείδου, ενώ οδηγούσε το αυτοκίνητο του, αρνήθηκε να σταματήσει σε υπόδειξη των αρχών των Βάσεων της Επισκοπής. Στην συνέχεια του ανέκοψαν την πορεία και τον συνέλαβαν με βίαιο τρόπο. Ο Χάρης Αριστείδου επέμενε στο να μην αναγνωρίζει οποιαδήποτε εξουσία στις αρχές των Βάσεων και να αμφισβητεί την κυριαρχία αυτών. Είχε προηγηθεί βεβαίως τον Οκτώβριο του 1993 η προηγούμενη σύλληψη του Αριστείδου από τους Βρετανούς κατά την επίσκεψη της Βασίλισσας Ελισάβετ στην Κύπρο με το γνωστό επεισόδιο όπου ο Αριστείδου με τις χειροπέδες που φορούσε έσπασε τον ανεμοθώρακα της βασιλικής ρολς ρόις.
Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΠΔΣ, μια επιτροπή που σήμερα μετρά 71 χρόνια δράσης, από την ίδρυση του ΠΔΣ το 1955, κλήθηκε να μελετήσει το ζήτημα που προέκυψε και που είχε πάρει ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις. Της Επιτροπής προέδρευε ο πρώην Πρόεδρος του ΠΔΣ, ο αείμνηστος Λεύκος Κληρίδης και μέλη ήταν ο Ξένιος Ξενόπουλος τότε Πρόεδρος του ΠΔΣ, ο Κώστας Ιντιάνος, ο Εύρος Ευριπίδου και ο Χρίστος Τριανταφυλλίδης.
Σε τρεις διαδοχικές συνεδρίες της Επιτροπής στις 19 και 27 Ιουλίου και 24 Αυγούστου του 1994 μελετήθηκε το θέμα και στις 29 Αυγούστου εξέδωσε το πολυσέλιδο Πόρισμα της το οποίο και παρουσίασε σε διάσκεψη τύπου.
Το πόρισμα το οποίο υιοθετήθηκε και ομόφωνα από το Συμβούλιο του ΠΔΣ τόνιζε ότι οι Κύπριοι έχουν ελευθερία πρόσβασης και συγκοινωνίας προς και μέσω των βάσεων.
Ότι οι βάσεις δεν αποτελούν Κράτος, ούτε Αποικία και η όποια κυριαρχία τους περιορίζεται σημαντικά στη χρήση τους για στρατιωτικούς και αμυντικούς σκοπούς μόνο.
Σημείωνε επίσης ότι με βάση το άρθρο 3(1) του Παραρτήματος Ο, έλεγχος γίνεται όταν υπάρχει εύλογη αιτία υποψίας ότι το όχημα χρησιμοποιείται για τη διάπραξη οποιουδήποτε αδικήματος, και συνεπώς η παρεμπόδιση του Δρα Χάρη Αριστείδου να συνεχίσει την πορεία του προς την Πάφο αποτελούσε παράνομη πράξη και ότι ο γιατρός δεν είχε καμία υποχρέωση να υπακούσει.
Γνωμάτευση ότι οι Βρετανικές Βάσεις δεν ήταν κυρίαρχες εξέδωσαν αργότερα και ο Λουκής Λουκαϊδης τότε Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας, και ο πρώην Γενικός Εισαγγελέας Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης.
Η σύλληψη ε/κ γεωργών και η παρέμβαση του ΠΔΣ
Τον Οκτώβριο του 1994, συλλαμβάνονται τέσσερις ελληνοκύπριοι γεωργοί στην Ξυλοφάγου από αστυνομικούς των Βρετανικών Βάσεων για κατ’ ισχυρισμό παράνομη επέμβαση και παρενόχληση αστυνομικών με στολή στην εκτέλεση των καθηκόντων τους σε χωράφια στην περιφέρεια της Ξυλοφάγου κοντά σε πεδίο βολής των Άγγλων. Ο ΠΔΣ δήλωνε ότι αν τελικώς προσαχθούν σε δίκη από τις αρχές των Βάσεων Δεκέλειας οι τέσσερεις γεωργοί, θα προχωρούσε στον ορισμό ομάδας δικηγόρων για την υπεράσπιση τους.
Τόσο στην περίπτωση του Χάρη Αριστείδου όσο και σ’ αυτή των 4 γεωργών, οι Άγγλοι δεν προώθησαν τελικώς τις υποθέσεις φοβούμενοι να μην αμφισβητηθεί η κυριαρχία των Βάσεων και η δικαιοδοσία των δικαστηρίων τους και το ζήτημα να πάρει πολιτικές διαστάσεις.
Τον Δεκέμβριο του 1994 δε, συλλαμβάνεται η Ευσταθία Μαρία Κασουρή και κρατείται στις φυλακές της Επισκοπής καθώς αρνήθηκε ότι το δικαστήριο των βρετανικών βάσεων έχει δικαίωμα να την δικάσει για τροχαία παράβαση. Η Κασουρή παρουσιάστηκε χωρίς δικηγόρο και δήλωσε ότι ενεργεί με βάση γνωμάτευση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΠΔΣ που υιοθέτησε και ο ΠΔΣ. Ο δικαστής έθεσε την Κασουρή υπό κράτηση μετά την άρνηση της να δεχθεί να πληρώσει εγγύηση £15 για να ξαναπαρουσιαστεί στο δικαστήριο.
Με το νομικό καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων έχουν ασχοληθεί βεβαίως διαχρονικά και αρκετοί καταξιωμένοι δικηγόροι και νομικοί όπως ο Πόλυς Πολυβίου, ο Αλέκος Μαρκίδης, ο Κύπρος Χρυσοστομίδης, ο Κρίτων Τορναρίτης, ο Τάσσος Παπαδόπουλος και άλλοι.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και η μελέτη του Καθηγητή Αχιλλέα Αιμιλιανίδη, «Ένα μακρόσυρτο παιχνίδι σκακιού: Οι απόρρητες διαπραγματεύσεις για τις βρετανικές Βάσεις (1959-1960)» των Εκδόσεων Hippasus που κυκλοφόρησε το 2021 και φέρνει στο φως πολλές πτυχές του ζητήματος που ήταν μέχρι σήμερα άγνωστες.
Δικαστικός ακτιβισμός σε σχέση με το καθεστώς των βρετανικών βάσεων επιχειρήθηκε και το 2015 στην υπόθεση του Χαράλαμπου Χειμώνα ν. Naqvi, όπου ο αιτητής, δια του δικηγόρου του Μιχάλη Παρασκευά, ζήτησε άδεια για καταχώριση αίτησης έκδοσης προνομιακού εντάλματος Quo Warranto, αμφισβητώντας τη νομιμότητα της άσκησης δικαστικής εξουσίας από τον δικαστή R.H. Naqvi, ο οποίος υπηρετούσε στα δικαστήρια των Βρετανικών Βάσεων Δεκέλειας. Υποστήριξε ότι ο εν λόγω δικαστής σφετεριζόταν δημόσια εξουσία χωρίς νόμιμη βάση.
Το πρωτόδικο Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε την αίτηση, κρίνοντας ότι δεν έχει δικαιοδοσία να εξετάσει ζήτημα που αφορά την άσκηση δικαστικής εξουσίας εντός των Βρετανικών Βάσεων, αφού οι περιοχές αυτές δεν αποτελούν μέρος της επικράτειας της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο αιτητής άσκησε έφεση, υποστηρίζοντας ότι τα κυπριακά δικαστήρια διαθέτουν δικαιοδοσία στις Βάσεις, επικαλούμενος διατάξεις του Ποινικού Κώδικα και του περί Δικαστηρίων Νόμου που επιτρέπουν, υπό προϋποθέσεις, την εκδίκαση υποθέσεων που αφορούν Κυπρίους και λαμβάνουν χώρα στις Βάσεις.
Το Εφετείο απέρριψε την έφεση το 2016, επικαλούμενο την απόφαση Preece.
Ανονοκλήρωτη αποαποικιοποίηση για την Κύπρο και ημιτελής αυτοδιάθεση
Η μεγάλη και ουσιαστική εξέλιξη ήρθε με την έκδοση της Γνωμοδότησης του Διεθνούς Δικαστηρίου για το Αρχιπέλαγος Τσάγκος το 2019 και έκτοτε ο ΠΔΣ επαναφέρει με συχνότητα το θέμα των Βρετανικών Βάσεων στις δράσεις και τοποθετήσεις του, καθώς οι διαχρονικές θέσεις και διεκδικήσεις του νομικού κόσμου αποσαφηνίστηκαν και παραπέμπουν πλέον και στην περίπτωση της Κύπρου σε ανολοκλήρωτη αποαποικιοποίηση και ημιτελή άσκηση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης.
Εάν κατά τη δεκαετία του 1990 η συζήτηση αφορούσε πρωτίστως τα όρια της δικαιοδοσίας των Βάσεων, σήμερα το διεθνές δίκαιο θέτει ευρύτερα ζητήματα αποαποικιοποίησης και αυτοδιάθεσης των λαών. Υπό το φως των εξελίξεων στο ζήτημα του Τσάγκος, η συζήτηση για τις Βρετανικές Βάσεις δεν αποτελεί πλέον μόνο ιστορικό ή ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, αλλά μέρος ενός σύγχρονου διεθνούς νομικού διαλόγου.
Στις 9 Απριλίου 2021, η Επιτροπή Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δικαίου του ΠΔΣ. διοργάνωσε διαδικτυακό εκπαιδευτικό πρόγραμμα με θέμα: «Κυπριακή Δημοκρατία και Διεθνές Δίκαιο» όπου το θέμα του Νομικού Καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων παρουσίασε ο Καθηγητής Αχιλλέας Αιμιλιανίδης.
Ακόμη, η Επιτροπή Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δικαίου του ΠΔΣ σε ανακοίνωσή της στις 6 Μάϊου 2021 επισήμανε ότι η απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου για το Δίκαιο της Θάλασσας στην υπόθεση οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών μεταξύ Μαυρικίου και Μαλδιβών ενισχύει τη θέση ότι το Αρχιπέλαγος Τσάγκος ανήκει στον Μαυρίκιο και όχι στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η Επιτροπή τόνιζε ότι η απόφαση συνδέεται με τη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου του 2019, σύμφωνα με την οποία η βρετανική παρουσία στο Τσάγκος παραβιάζει το διεθνές δίκαιο και εμποδίζει την ολοκλήρωση της αποαποικιοποίησης του Μαυρικίου.
Ο Σύλλογος τονίζει ακόμη ότι η υπόθεση παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με το καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο και θεωρεί πως οι πρόσφατες διεθνείς εξελίξεις ενδυναμώνουν τις θέσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας η οποία θα πρέπει να τις μελετήσει και να τις αξιοποιήσει σε σχέση με τις βρετανικές βάσεις στην Κύπρο. Τέλος η ανακοίνωση υπογράμμιζε ότι σκοπός της Κυπριακής Δημοκρατίας θα πρέπει να είναι η επίτευξη μιας διευθέτησης που να συνάδει με το διεθνές δίκαιο, όπως έχει ερμηνευθεί προσφάτως από διεθνή δικαιοδοτικά όργανα.
Τον Μάρτιο του 2023, ο ΠΔΣ οργάνωσε εκδήλωση με θέμα «Κυπριακό: Quo vadis» εις μνήμην Κύπρου Χρυσοστομίδη, όπου το θέμα του καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων παρουσίασε εκ νέου ο Αχιλλέας Αιμιλιανίδης.
Η ιστορική αυτή αναδρομή αποδεικνύει ότι το Δικηγορικό Σώμα της Κύπρου δεν περιορίστηκε ποτέ στον ρόλο του παρατηρητή. Με επιστημονική συνέπεια και θεσμική ευθύνη ανέδειξε ένα ζήτημα που άπτεται της κυριαρχίας, της αποαποικιοποίησης και της εφαρμογής του διεθνούς δικαίου.
Αυτή η παρακαταθήκη μάς δεσμεύει.
Να συνεχίσουμε να υπερασπιζόμαστε το δίκαιο, όχι μόνο στις αίθουσες των δικαστηρίων αλλά και στον δημόσιο διάλογο, μέχρι την πλήρη επικράτηση των αρχών του διεθνούς δικαίου στην πατρίδα μας.
*Πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Κερύνειας- Παρέμβαση στην εκδήλωση του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου με θέμα «Το Νομικό Καθεστώς και το Μέλλον των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο» στις 25 Ιουνίου 2026
