Η φρίκη των βιασμών κατά την τουρκική εισβολή: Περιγραφές γυναικών-θυμάτων που τράβηξαν τα πάνδεινα στα χέρια των Τούρκων και βίωσαν την κτηνωδία

«Στην αυλή της εκκλησιάς. Ξανά στη μάντρα. Στο καφενείο. Και πάλι στη μάντρα. Το υγρό έσταζε από τον κόλπο ωσεί θρόμβοι αίματος. Αγωνία. Γυναίκα σφίγγει στον κόρφο κατσικάκι μικρό και λαβωμένο. Εξπρεσιονισμός σε μπλε φόντο. Μπλε φόντο με βράχια και αναταραχή σε δεύτερο πλάνο. Στο βάθος Κύπρος». Το ποίημα, υπό τον τίτλο «Κατερίνα», περιλαμβάνεται στη συλλογή της Δήμητρας Δημητρίου «Αγωνίες» (Αθήνα: Σμίλη, 2023), με επίκεντρο τους βιασμούς στην Κύπρο, κατά την Τουρκική Εισβολή. Ο βιασμός, ως γυναικεία υπόθεση, εθνική υπόθεση, ζήτημα απάνθρωπο, βάρβαρο. Σε άλλα ποιήματα ο προβολέας στρέφεται υποβλητικά σε προσωπικές ιστορίες, αλιευμένες από τον Τύπο και μαρτυρίες.

>> «Μαργαρίτα»: «Της έδεσαν καλά τα πόδια, τα πισινά και τα μπροστινά. Της έδεσαν τόσο σφιχτά τα πόδια όσο και το μουσούδι, να μην τους συντρομάσσει – το καημένο το χτηνό».

>> «Ελένη»: «Ορμήσαν κατά πάνω μου κάτι σκυλιά. Έδειχναν τα δόντια τους γρυλίζοντας. Λυσσομανούσε γάβγισμα που έβγαινε απ’ τον λάρυγγα, καθώς το σάλιο τους κολλούσε στα μαλλιά και τα πνευμόνια μου».

>> «Μαρία»: «Εμένα, τη μάνα μου και την αδελφή μου μας πήραν στα τελευταία σπίτια του χωριού. Από την πρώτη νύχτα έπιασαν εμένα, μαζί με κάτι άλλες, και μας επήραν μέσα στα χωράφια, θεοσκότεινα. Κρυβόμασταν στο πατάρι, αλλά μας έβρισκαν και μας τραβούσαν από τα μαλλιά. Άκουγα τις γυναίκες που σκέφτονταν να αφήσουν το γκάζι της κουζίνας ανοιχτό. Έπρεπε να το άφηναν».

Μέλη σώματος, σκέψεις και συναισθήματα σε αποσύνθεση, κάποια συντετριμμένα, και έπειτα, επιφανειακή ανασύνθεση, για την επιβίωση. Υπό το νέο δέρμα κουβάρι: πληγές, οργή, απελπισία και σπέρματα ελπίδας, για δικαίωση.

>> «Ξένια»: «Κλινοστασία/ Καταγματικό τεμάχιο σε ανάταξη/ Δυσαισθησίες παραισθησίες εξαρθρήματα/ Πλέγματα νευρικά περίπλοκα/ Ραγή στους πνεύμονες και στο διάφραγμα φίλα κείμενη/ Επιστήθια πλάκα./ Καθήλωση, / Ανάλωση/ Παρανάλωση/ Πόνος./ Ρηγματώνομαι αργά/ ραγισμένη στήλη ιωνικού ρυθμού/ ελαφίνα τοξευμένη σε δάσος σκοτεινό δίχως φύλλα./ Για τίποτε μην εύχεσαι. Γιατί όσα η μοίρα πέπρωται/ ο άνθρωπος δεν ξεγράφει».

Άννα, Σοφία, Μηλιά, Ηρούλα, Αγνή, Βασιλική, Ευτυχία, Μαρία, Μυροφόρα, Μαργαρίτα, Φυλλιώ, Ανδρούλα, Δώρα, Φρόσα, Ελένη, Νίτσα, Μαριάννα, Ξένια, Ιωάννα, Ειρήνη, Ροδή: Κάποιες από τις ηρωίδες της Δημητρίου, «κορίτσια, γραμμένα στο φως και όμως μαυρίλα, σεληνοβάμονα» (Οδ. Ελύτης). Τα ονόματα είναι φανταστικά· άλλωστε, πολλές γυναίκες ανώνυμα μαρτύρησαν για τα μαρτύριά τους. Ο λόγος; Η ντροπή και ο φόβος της απόρριψης, από την οικογένεια και την κοινωνία. Υπάρχουν παραδείγματα τέτοιας απόρριψης, γνωστά στις τοπικές κοινωνίες και μεταξύ των συγγενών. Η Δ. Δημητρίου στηλιτεύει και αυτό το δεύτερο έγκλημα έναντι των θυμάτων καθώς και το μαρτύριο των εκτρώσεων.

>> «Μαρία Α.»: «Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη στιγμή που μπήκαν στο σπίτι μου και με σκότωσαν. Ήταν τότε που καταράστηκα μια για πάντα τα σωθικά μου. Τραβούσα το δέρμα μου με όλη μου τη δύναμη. Έμεναν πάνω του κάτι μελανιές, αγγεία ξεριζωμένα από βαθιά, σαν λέρωμα. Όταν άρχισα πλέον να αισθάνομαι, διασφάλισα τη σιωπή μου. Η καθεμία κάνει ό,τι μπορεί».

>> «Δώρα»: «Ο Ερυθρός Σταυρός μάς έστελνε χάπια για τις εγκυμοσύνες. Μιφιπεστρόνη και μισοπροστόλη. Αυτά τα φάρμακα προκαλούν κράμπες και έντονη αιμορραγία, τερματίζουν οριστικά την κύηση. Τα πήρα με αργές γουλιές, τα ρίσκα θρόμβωση και μόλυνση, δυνατοί πόνοι και καταθλιπτικές τάσεις. Οι εμετοί κράτησαν για μέρες. Συνοπτική άμβλωση χωρίς ανθρώπινη παρεμβατικότητα. Η μήτρα αδειάζει. Ήμουν η ντροπή της οικογένειας. Και τώρα είμαι». 

«Το βιβλίο καλύπτει πληθώρα πηγών, πρωτογενών και δευτερογενών, εξετάζοντας κοινωνικές, ψυχικές, ιστορικές, νομικές διαστάσεις του βιασμού. Ο βιασμός προβάλλεται μεταφορικά και οργανικά, ως εξουσιαστική επιβολή», εξηγεί η ίδια η Δ. Δημητρίου, δρ Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας (Πανεπιστήμιο Σορβόννης).

Η ποιήτρια –γεννημένη στη Λευκωσία, 11 χρόνια μετά την εισβολή, με καταβολές από τη Μόρφου– δεν περιορίζεται στους βιασμούς γυναικών· Επεκτείνεται, επίσης, στον βιασμό της Αμμοχώστου, της Κερύνειας, της Μόρφου, του Πενταδακτύλου, της Κύπρου ολόκληρης.

«Τα στήθη ισοπεδώθηκαν σε κίνηση μπουλντόζας/ στης πέτρας την απόγνωση/ οπού εκυμάτιζε ολογάλανο νερό/ και τ’ ακρογιάλι γεμάτο θρύψαλα/ Δημοκρατίας και Κέννετυ γωνία», γράφει για την Αμμόχωστο. Και, επίσης: «Η πόρτα μου ξεκάρφωτη και μπήκαν όλοι μέσα./ Πες ότι σκοτώθηκα·/ πες ότι δεύτερη φορά το σώμα μου αλώθη/ κι ας με τραγούδησαν “πόλη-όραμα”, Βασιλεύουσα».

Η «Κερύνεια» της Δ. Δημητρίου είναι αλωμένη, πικραμένη, ιδιαιτέρως αδικημένη: «Αφήστε με να μιλήσω για τα σιωπηλά, τ’ αμελημένα, τα παραμελημένα, γιατί στ’ αλήθεια είναι δύσκολο να πιστέψω, πώς είμαι και πώς βρέθηκα, είναι δύσκολο να πιστέψω πως για κανέναν δεν λογίζουμαι εγώ διακύβευμα και πώς να ξεσκίσω τη σάρκα μου απ’ τα πλάνα σας και πώς να διπλώσω το στερνό μαντίλι της σιγής;».

Οι πρώτες μαρτυρίες των βιασμών

Οι «Αγωνίες» συναντούν περιγραφές θυμάτων, θεατών αλλά και του Τύπου, των ημερών της Εισβολής, όταν η φρίκη ως συλλογικό βίωμα, δεν άφηνε περιθώρια για εξωραϊσμούς: «Εις την μαρτυρικήν Κυρήνειαν εις όργιον φόνων και βιασμών επεδόθησαν τα τουρκικά στίφη. Εις μίαν περίπτωσιν τέσσερεις στρατιώται εβίασαν αλληλοδιαδόχως μίαν νεάνιδα». («Αλήθεια», 5/8/1974)

«Ηγέρθησαν αι τρίχαι της κεφαλής των και ασφαλώς θα ησθάνθησαν αναγούλαν οι αντιπρόσωποι του διεθνούς Τύπου, εις διάσκεψιν, κατά την οποίαν θύματα της τουρκικής θηριωδίας περιέγραψαν τας εφιαλτικάς ημέρας, κατά τας οποίας αι δολοφονίαι και οι βιασμοί ήσαν εις πρώτον πλάνον». («Θάρρος», 5/8/1974)

«Στο Παλαίκυθρο και την Βώνη αγριότητες καννιβάλων. Γυναίκες βίασαν και δολοφόνησαν, κοπέλλες διακόρευσαν ατιμάζοντάς τες κτηνωδικά μπροστά στων γονιών τους τα μάτια». Δεκατετράχρονη από το Νέο Χωριό Κυθρέας βιάστηκε τέσσερις φορές, τις δύο με δεμένα χέρια και μάτια, σε χωράφια και μάντρα. («Μεσημβρινή», 21/9/1974)

Στον «Φιλελεύθερο», 8/8/1974, δημοσιεύθηκε η «ιστορία φρίκης» της Ε.Κ., από Άγιο Γεώργιο Κερύνειας: «Μία βόμβα από αεροπλάνο κατέστρεψε το σπίτι μας. Βγήκαμε από το υπόγειο μαζί με τους γονιούς μου. Ξαφνικά βρεθήκαμε περικυκλωμένοι από Τούρκους». Πατέρας και μητέρα δέχθηκαν φονικές σφαίρες. «Τρεις Τούρκοι με επλησίασαν και ένας από αυτούς με φοβερή αγρίλα με έρριξε στο χωράφι. Έτρεξα, αλλά με πρόφτασαν σε ένα καλύβι. Ύστερα πέσαν πάνω μου σωστά λυσάρικα σκυλιά. Λιποθύμησα. Χάθηκα. Δεν ξέρω τι θα απογίνω». Στο γειτονικό Τριμίθι, η Ε.Μ. είδε σύζυγο και πατέρα να δολοφονούνται στην οικογενειακή φάρμα, μαζί με άλλους συγχωριανούς. Την ίδια τη βίασαν. Παρόντα ήταν και τα δυο παιδιά της, νήπια. Καθώς τόλμησε να μιλήσει δημόσια για το έγκλημα που υπέστη, στην προσφυγιά τα πεθερικά της αρνήθηκαν να μείνει μαζί τους.

Σύμφωνα με καταγγελία της Παγκύπριας Επιτροπής Εγκλωβισθέντων, τον Οκτώβριο 1974, στις κατεχόμενες περιοχές διαπράττονταν, ακόμη, συστηματικοί βιασμοί, και επιχειρείτο ο εθισμός γυναικών σε ναρκωτικά.

Η «Σοφία» της Δήμητρας Δημητρίου, άπεικονισμένη από τον Νεοκλή Κυριάκου.

Το ιστορικό ευρωπαϊκό ψήφισμα

Στις 8 Ιουλίου 2026, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα, με το οποίο ζητά απόδοση ευθυνών για τη σεξουαλική βία κατά γυναικών, κατά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Οι γυναίκες της Κύπρου αναγνωρίζονται, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ως θύματα των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν κατά την εισβολή και ζητείται η δικαίωση των θυμάτων. «Το ψήφισμα του Ευρωκοινοβουλίου έχει ιστορική, πολιτική και ηθική σημασία», τονίζει ο ευρωβουλευτής Κώστας Μαυρίδης.

Βιασμοί γυναικών αλλά και ανδρών

Έχοντας ερευνήσει και ο ίδιος το ζήτημα ο Κ. Μαυρίδης εξηγεί: «Κατά την εισβολή του 1974, οι βιασμοί αποτέλεσαν ένα οργανωμένο έγκλημα που ο τουρκικός στρατός διενήργησε με τη συμμετοχή αξιωματικών, στρατιωτών και αρκετών Τουρκοκυπρίων, στοχευμένα εναντίον του ελληνοκυπριακού πληθυσμού, κυρίως αμάχων. Τα θύματα ήταν γυναίκες, από μικρά κορίτσια μέχρι γριές. Υπήρξαν περιπτώσεις που οι βιασμοί ήταν ασύλληπτα άγριοι. Κάποιοι έγιναν σε εκκλησίες ή σε κοινή θέα. Υπήρξαν θύματα που ουσιαστικά δολοφονήθηκαν με αλλεπάλληλους βιασμούς. Σε άλλες περιπτώσεις ο θάνατος ήταν η τιμωρία για την αντίσταση. Η πλέον άγνωστη πτυχή του εγκλήματος είναι οι βιασμοί αγοριών και αντρών, για τους οποίους ελάχιστοι παθόντες έχουν μιλήσει. Έχω προσωπικές μαρτυρίες θυμάτων, που βρήκαν τη δύναμη να εξιστορήσουν τα φρικτά μαρτύριά τους. Ο αντίκτυπος του στυγερού αυτού εγκλήματος στα επιζώντα θύματα, γυναίκες και άνδρες, ιδιαίτερα στην ψυχική τους υγεία, είναι απερίγραπτος».

Το απαραίτητο φως

«Είναι κάποιοι χαλασμοί δίχως αστραπόβροντα. Είναι που μέσα μας λιώνει το σίδερο, πυρώνει κι εκεί που ’ναι να λιώσει, μην έχοντας άλλο σκαλί για να κυλήσει πιο κάτω, πιο βαθιά, μορφούται και πλάθεται» (Δ. Δημητρίου, «Έξοδος»). Και –ας– είναι το ιδιόμορφο αυτό γλυπτό σύμπλεγμα γνώσης, μνήμης και  αγώνα για δικαιοσύνη, ως –την– απελευθέρωση. Πολλή φρίκη, φωτιά και βία βίωσαν αυτό το νησί και ο κόσμος του. Καιρός για δικαιοσύνη. Και όσο περισσότερο φως προσφέρεται στις πληγές ως γνώση και επίγνωση, τόσο κατανοείται, διεθνώς, η σημασία της δικαιοσύνης. Η ψυχοσωματική επιβίωση, στα μετέπειτα του βιασμού, αποτελεί προσωπικό άθλο, δημιουργεί ηρωισμό που οφείλει να αναγνωρίζεται, εξαλείφοντας εξάπαντος και διαπαντός το στίγμα του «μαγαρίσματος».

* Δρ Ιστορίας ΑΠΘ