Η γκρίζα ζώνη μεταξύ ευεξίας και ιατρικής πράξης – Πώς τοποθετούνται οι Πέτρος Αγαθαγγέλου και Βάσος Οικονόμου

Η συζήτηση που έχει ανοίξει μετά τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη για τις λεγόμενες εναλλακτικές θεραπείες, τον τσαρλατανισμό και τη λειτουργία κέντρων ευεξίας επανέφερε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που στην Κύπρο έχει ήδη προκαλέσει την κινητοποίηση των αρμόδιων Αρχών.

Πρόκειται για μια γκρίζα περιοχή στην οποία υπηρεσίες που παρουσιάζονται ως ευεξία, αναζωογόνηση ή βελτίωση της φυσικής κατάστασης συναντούν φαρμακευτικές ουσίες, ενέσιμες θεραπείες και άλλες επεμβατικές πράξεις. Και εδώ τίθεται το βασικό, αλλά απλό, ερώτημα. Πού τελειώνει η υπηρεσία ευεξίας και πού αρχίζει μια ιατρική πράξη, η οποία οφείλει να διέπεται από συγκεκριμένους κανόνες, επιστημονικά πρωτόκολλα και αυστηρό έλεγχο;

Τα προηγούμενα χρόνια αλλά και το τελευταίο διάστημα καταγράφηκαν καταγγελίες για χορήγηση μη εγκεκριμένων προϊόντων, δράση κέντρων που παρέχουν επεμβατικές υπηρεσίες, εμπλοκή επαγγελματιών υγείας αλλά και σημαντικές αδυναμίες στο υφιστάμενο πλαίσιο εποπτείας.

Πριν ακόμα τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη, ο «Φ» είχε αποκαλύψει ότι οι Φαρμακευτικές Υπηρεσίες στην Κύπρο διερευνούσαν καταγγελία που αφορούσε επαγγελματίες υγείας και τη χορήγηση μη εγκεκριμένων ενέσιμων και άλλων σκευασμάτων με υποσχέσεις για βελτίωση της υγείας, της εμφάνισης και της φυσικής κατάστασης.

Μεταξύ των προϊόντων που είχαν τεθεί υπό διερεύνηση περιλαμβάνονταν πεπτίδια, ορμονικά ανάλογα και άλλες ουσίες με φαρμακολογική δράση. Αυτό ήταν ουσιαστικά η αρχή για μια σειρά αποκαλύψεων που κατέδειξαν ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις.

Από τα ιατρεία στα γυμναστήρια και τα spa

Όπως είχε γράψει ο «Φ» σε σχετικά ρεπορτάζ, καταγράφηκαν δεκάδες καταγγελίες που είχαν φθάσει στις Φαρμακευτικές Υπηρεσίες και αφορούσαν τη διάθεση ή χορήγηση προϊόντων σε χώρους που δεν συνδέονται κατ’ ανάγκη με την κλασική έννοια μιας ιατρικής δομής.

Οι πληροφορίες αφορούσαν, μεταξύ άλλων, γυμναστήρια, ινστιτούτα αισθητικής, κομμωτήρια και spa, αλλά και επαγγελματίες υγείας που φέρονταν να προσφέρουν ενδοφλέβιες εγχύσεις και άλλες παρεμβάσεις. Το κοινό χαρακτηριστικό πολλών από αυτές τις υπηρεσίες είναι ο τρόπος με τον οποίο προβάλλονται.

Ο καταναλωτής βρίσκεται αντιμέτωπος με ορολογίες όπως «φυσικό», «βιομιμητικό», «φαρμακευτικού βαθμού», «υψηλής καθαρότητας» ή «εξατομικευμένο». Παράλληλα, μέσω ιστοσελίδων και κοινωνικών δικτύων προωθούνται οροί και άλλες παρεμβάσεις που υπόσχονται περισσότερη ενέργεια, ενίσχυση του ανοσοποιητικού, καλύτερη εμφάνιση του δέρματος, επιτάχυνση του μεταβολισμού, αντιμετώπιση της κόπωσης ή ταχύτερη αποκατάσταση μετά την άσκηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι υπηρεσίες αυτές προσφέρονται ακόμη και στο σπίτι.

Το γεγονός ότι μια πρακτική παρουσιάζεται ως ευεξία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι παύει να αποτελεί παρέμβαση στον ανθρώπινο οργανισμό. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους. Στην εντύπωση ότι, επειδή κάτι παρουσιάζεται ως υπηρεσία ευεξίας και όχι ως «θεραπεία», είναι εξ ορισμού ακίνδυνο.

Οι Φαρμακευτικές Υπηρεσίες έχουν προειδοποιήσει ότι προϊόντα άγνωστης ή μη ελεγχόμενης προέλευσης ενδέχεται να παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα ως προς την καθαρότητα, τη συγκέντρωση, τη δοσολογία ή τη στειρότητά τους. Όταν μάλιστα η χορήγηση είναι ενέσιμη ή ενδοφλέβια, προστίθενται κίνδυνοι όπως λοιμώξεις, επιμολύνσεις, λανθασμένη δοσολογία ή σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Η υπόθεση του κέντρου στη Λάρνακα

Ιδιαίτερη διάσταση στο θέμα έδωσε η υπόθεση κέντρου στη Λάρνακα. Το συγκεκριμένο κέντρο τέθηκε υπό διερεύνηση από το υπουργείο Υγείας και την Αστυνομία, ενώ κατά τους ελέγχους εντοπίστηκε εξοπλισμός και εξετάστηκαν οι υπηρεσίες που παρέχονταν.

Ο χώρος είχε απασχολήσει και προηγουμένως τις αρμόδιες υπηρεσίες, καθώς είχαν εντοπιστεί φάρμακα, ορμόνες και άλλα σκευάσματα για τα οποία διερευνήθηκε ο τρόπος εισαγωγής και χρήσης τους. Η υπόθεση δεν ανέδειξε μόνο το ζήτημα των ίδιων των πρακτικών. Έφερε στην επιφάνεια και ένα σημαντικό θεσμικό πρόβλημα.

Σύμφωνα με όσα καταγράφηκαν στα σχετικά ρεπορτάζ, το υπουργείο Υγείας μπορεί να διενεργεί ελέγχους, χωρίς όμως να διαθέτει σε όλες τις περιπτώσεις τα απαραίτητα εργαλεία για την άμεση αναστολή λειτουργίας ενός χώρου που παρέχει τέτοιες υπηρεσίες. Έτσι, σε περίπτωση κατά την οποία προκύπτουν υπόνοιες για ποινικά αδικήματα, η υπόθεση παραπέμπεται στην Αστυνομία για περαιτέρω διερεύνηση.

Μέχρι και ονόματα γιατρών χωρίς τη συγκατάθεσή τους

Σε μια ακόμη πτυχή του φαινομένου, ονόματα και φωτογραφίες γνωστών Κυπρίων γιατρών είχαν εμφανιστεί σε ιστοσελίδες κέντρων και εταιρειών που προωθούσαν υπηρεσίες ή προϊόντα, σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς οι ίδιοι οι γιατροί να έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους.

Μεταξύ των περιπτώσεων που καταγράφηκαν ήταν και αυτή του προέδρου του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου, Πέτρου Αγαθαγγέλου, ο οποίος είχε αναφέρει ότι προχώρησε σε νομικές ενέργειες όταν πληροφορήθηκε τη χρήση του ονόματός του.

Η θέση του Υπουργείου Υγείας

Το υπουργείο Υγείας έχει ήδη τοποθετηθεί επίσημα, διαχωρίζοντας σαφώς τις υπηρεσίες ευεξίας από τις ιατρικές πράξεις. Ο υπουργός Υγείας Νεόφυτος Χαραλαμπίδης ξεκαθάρισε ότι διαδικασίες όπως η πλασμαφαίρεση αποτελούν αναγνωρισμένες ιατρικές θεραπείες και δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως απλές υπηρεσίες ευεξίας. Όπως ανέφερε, πρέπει να πραγματοποιούνται μόνο όταν υπάρχει επιστημονική ένδειξη, από κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες και σε χώρους που μπορούν να αντιμετωπίσουν πιθανές επιπλοκές. Παράλληλα, έδωσε οδηγίες για παγκύπρια χαρτογράφηση των χώρων που παρέχουν παρόμοιες υπηρεσίες, ώστε να καταγραφούν οι επαγγελματίες, οι πράξεις που διενεργούνται και ο εξοπλισμός που χρησιμοποιείται.

Πού βρίσκεται τελικά η γραμμή

Το πρόβλημα σαφώς και δεν είναι η ευεξία αυτή καθαυτή. Υπηρεσίες που αφορούν την άσκηση, τη σωστή διατροφή, την περιποίηση, την πρόληψη ή την ψυχική και σωματική ευεξία αποτελούν μια απολύτως νόμιμη και διαρκώς αναπτυσσόμενη δραστηριότητα. Η κόκκινη γραμμή εμφανίζεται όταν μια εμπορική υπηρεσία αρχίζει να περιλαμβάνει φαρμακευτικές ουσίες, ενέσεις, ενδοφλέβιες εγχύσεις ή άλλες πράξεις που στην ουσία αποτελούν ιατρικές παρεμβάσεις. Τότε είναι που τα ερωτήματα αλλάζουν.

Δρ. Πέτρος Αγαθαγγέλου: Θεραπείες μόνο με επιστημονική τεκμηρίωση

«Η ραγδαία εξέλιξη της ιατρικής επιστήμης και της τεχνολογίας δημιουργεί συνεχώς νέες δυνατότητες για την πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία ασθενειών.

Την ίδια στιγμή, όμως, η ανάπτυξη της ψηφιακής επικοινωνίας, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της απευθείας εμπορικής προώθησης υπηρεσιών και προϊόντων υγείας έχει δημιουργήσει ένα νέο και ιδιαίτερα σύνθετο περιβάλλον για τον πολίτη.

Σήμερα προβάλλεται ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών και παρεμβάσεων με όρους όπως «καινοτόμες», «αναγεννητικές», «anti-ageing», «longevity», «detox», «ολιστικές» ή «εναλλακτικές», ενώ παράλληλα διατίθενται μέσω διαδικτύου φαρμακευτικά ή άλλα σκευάσματα, ενέσιμα προϊόντα, βιολογικές ουσίες και υπηρεσίες που συνοδεύονται από θεραπευτικούς ή διαγνωστικούς ισχυρισμούς.

Το ζήτημα δεν είναι η ονομασία μιας θεραπείας ούτε η καινοτομία αυτή καθαυτή. Η ιατρική εξελίσσεται ακριβώς επειδή η επιστημονική γνώση εξελίσσεται και νέες θεραπευτικές δυνατότητες αναπτύσσονται και αξιολογούνται διαρκώς.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν αυτό που προσφέρεται στον πολίτη στηρίζεται σε επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση, παρέχεται από κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες, χρησιμοποιεί νόμιμα και κατάλληλα προϊόντα και εξοπλισμό, εφαρμόζεται υπό ασφαλείς συνθήκες και παρουσιάζεται με τρόπο ειλικρινή και όχι παραπλανητικό.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διάκριση μεταξύ μιας καθιερωμένης ιατρικής πράξης και της χρήσης της για ενδείξεις για τις οποίες δεν υπάρχει αντίστοιχη επιστημονική τεκμηρίωση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πλασμαφαίρεση, η οποία αποτελεί καθιερωμένη θεραπευτική μέθοδο για συγκεκριμένες ενδείξεις. Όπως έχει επισημάνει πρόσφατα και η Νεφρολογική Εταιρεία Κύπρου, η εφαρμογή της πρέπει να βασίζεται σε σαφή ιατρική ένδειξη και επιστημονική τεκμηρίωση.

Το ίδιο ισχύει για κάθε ιατρική τεχνολογία ή θεραπευτική πράξη: το γεγονός ότι μια μέθοδος είναι επιστημονικά αποδεκτή σε συγκεκριμένες ενδείξεις δεν σημαίνει ότι κάθε άλλη χρήση ή κάθε σχετικός θεραπευτικός ισχυρισμός είναι εξίσου τεκμηριωμένος.

Σε ένα περιβάλλον όπου η επιστημονική πληροφορία συνυπάρχει συχνά με την εμπορική υπερβολή και όπου ο πολίτης καλείται να αξιολογήσει ιδιαίτερα σύνθετους θεραπευτικούς ισχυρισμούς, ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος θεωρεί ότι έχει θεσμική ευθύνη να συμβάλει ενεργά στην έγκυρη ενημέρωση, στην πρόληψη και στην ενίσχυση της ασφάλειας των ασθενών.»

Βάσος Οικονόμου: Απαιτούνται ξεκάθαροι κανόνες και έλεγχος

«Η εξάπλωση των λεγόμενων εναλλακτικών θεραπειών και η απουσία σαφούς θεσμικού πλαισίου για την εφαρμογή και τον έλεγχό τους δημιουργούν σοβαρά ζητήματα για την ασφάλεια των ασθενών και τη λειτουργία του συστήματος υγείας.

Πρακτικές όπως η ομοιοπαθητική, ο βελονισμός, η χειροπρακτική, η ρεφλεξολογία και άλλες μέθοδοι έχουν αποκτήσει σημαντικό κοινό, ωστόσο σε αρκετές περιπτώσεις εφαρμόζονται από άτομα χωρίς αναγνωρισμένη ιατρική κατάρτιση. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν μη εγκεκριμένες σχολές ή σεμινάρια (υπάρχουν στην Ελλάδα) παρέχουν τίτλους και «διπλώματα», χωρίς ουσιαστικό κρατικό ή επιστημονικό έλεγχο.

Βασικό ζητούμενο είναι η δημιουργία μηχανισμών εποπτείας, η αδειοδότηση όσων παρέχουν υπηρεσίες υγείας και η θέσπιση συγκεκριμένων κριτηρίων εκπαίδευσης και συνεχούς αξιολόγησης. Κάθε θεραπευτικό σκεύασμα ή μέθοδος θα πρέπει να αξιολογείται με βάση τρεις βασικές παραμέτρους: ασφάλεια, αποτελεσματικότητα και ποιοτικό έλεγχο.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η προώθηση προϊόντων ως «θαυματουργών θεραπειών» για σοβαρές παθήσεις, συχνά με επιστημονικοφανή ορολογία, μη τεκμηριωμένες μαρτυρίες και ισχυρισμούς περί συνωμοσίας της επιστημονικής κοινότητας ή των φαρμακευτικών εταιρειών. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι πάντοτε η ίδια η εναλλακτική θεραπεία, αλλά η πιθανότητα να καθυστερήσει ή να εγκαταλειφθεί μια αποδεδειγμένα αποτελεσματική ιατρική αγωγή.

Έχουν καταγραφεί διεθνώς περιστατικά ανεπιθύμητων ενεργειών που συνδέθηκαν με συμπληρωματικές θεραπείες, από μολύνσεις και νευρικές βλάβες μέχρι καθυστέρηση στη διάγνωση σοβαρών νοσημάτων.

Η συμβατική ιατρική δεν είναι απαλλαγμένη από λάθη ή κινδύνους. Η διαφορά, ωστόσο, είναι ότι βασίζεται σε διαδικασίες επιστημονικού ελέγχου, αξιολόγησης και αναθεώρησης. Η προσωπική εμπειρία ή η αίσθηση ότι μια θεραπεία «λειτούργησε» δεν αποτελεί από μόνη της επιστημονική απόδειξη, καθώς μπορεί να εμπλέκονται η φυσική εξέλιξη μιας πάθησης, το placebo ή παράλληλη συμβατική θεραπεία.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η απουσία ενός σαφούς και αποτελεσματικού πλαισίου αφήνει εκτεθειμένους τόσο τους ασθενείς όσο και τους επαγγελματίες υγείας. Απαιτούνται ξεκάθαροι κανόνες, επιστημονικά κριτήρια και ουσιαστικός έλεγχος, ώστε να προστατεύεται πρωτίστως η υγεία του πολίτη.»