Η αθέατη πλευρά της ΥΚΑΝ: «Πίσω από κάθε υπόθεση υπάρχει ένας άνθρωπος» – Η κοινωνική παρέμβαση πέρα από τις συλλήψεις – 1760 άτομα σε προγράμματα αντί δίκης

Καταδιώξεις, συλλήψεις, κατασχέσεις. Αυτή είναι η πλευρά της Υπηρεσίας Καταπολέμησης Ναρκωτικών που γνωρίζουμε. Και την γνωρίζουμε καλά γιατί τα αποτελέσματα από τα πλήγματα κατά των εμπόρων είναι τρανταχτά. Υπάρχει ωστόσο και η άλλη, αθέατη πλευρά της ΥΚΑΝ με κοινωνικό έργο, την έγκαιρη παρέμβαση, τη θεραπεία και την κοινωνική επανένταξη του χρήστη.

Πρόκειται για ένα πρωτοποριακό μοντέλο της Κυπριακής Αστυνομίας που κινείται πέραν της καταστολής των ναρκωτικών και αφορά στους νεαρούς κυρίως χρήστες και στο περιβάλλον τους. Η Αστυνομία δεν σταματά στη σύλληψη, αφού υπάρχει και η ανθρώπινη πλευρά της ΥΚΑΝ με το έργο των Λειτουργών Κοινωνικής Παρέμβασης να είναι αξιοζήλευτο.

Η αντιμετώπιση του φαινομένου των ναρκωτικών δεν κρίνεται πλέον μόνο στις κατασχέσεις, στις συλλήψεις και στην εξάρθρωση κυκλωμάτων διακίνησης. Κρίνεται και σε κάτι πολύ πιο δύσκολο: στο κατά πόσο ένας άνθρωπος που βρίσκεται ήδη αντιμέτωπος με το πρόβλημα της εξάρτησης μπορεί να πειστεί να ζητήσει βοήθεια πριν η χρήση ναρκωτικών οδηγήσει σε βαθύτερη εξάρτηση, επαναλαμβανόμενη παραβατικότητα και περιθωριοποίηση. Εδώ βρίσκεται ένα από τα λιγότερο γνωστά, αλλά ιδιαίτερα σημαντικά έργα της ΥΚΑΝ.

Πρόκειται για το Γραφείο Πρόληψης και Κοινωνικής Παρέμβασης, όπου οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης – ειδικά εκπαιδευμένα μέλη της Αστυνομίας με ακαδημαϊκό υπόβαθρο στην Κοινωνική Εργασία – καλούνται να επιτελέσουν έναν ρόλο που ξεπερνά κατά πολύ τα παραδοσιακά όρια της αστυνομικής δράσης.

Οι λειτουργοί αυτοί έχουν απέναντί τους έναν άνθρωπο, μια οικογένεια και πολλές φορές ένα ολόκληρο κοινωνικό περιβάλλον που χρειάζεται στήριξη. Η ΥΚΑΝ έχει ως βασική αποστολή την αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης και χρήσης ναρκωτικών. Ωστόσο, εδώ και χρόνια έχει αναπτύξει μια παράλληλη και ιδιαίτερα σημαντική διάσταση δράσης: τη μείωση της ζήτησης και την κοινωνική παρέμβαση. Το ειδικό Γραφείο Κοινωνικής Παρέμβασης δημιουργήθηκε ακριβώς για να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην αστυνομική παρέμβαση και στις υπηρεσίες θεραπείας και κοινωνικής στήριξης.

Το ευρωπαϊκό δίκτυο πρόληψης του εγκλήματος EUCPN έχει καταγράψει ως καλή πρακτική το κυπριακό μοντέλο, σημειώνοντας ότι η ΥΚΑΝ δημιούργησε ειδική Κοινωνική Υπηρεσία στελεχωμένη από «Police–Social Intervention Officers», οι οποίοι παρέχουν ατομική συμβουλευτική και υποστήριξη, ενισχύουν το κίνητρο για αλλαγή και παραπέμπουν τους ενδιαφερόμενους στις κατάλληλες θεραπευτικές δομές. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν αφορά νεαρά άτομα που έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης.

Στόχος, όπως αναφέρθηκε στον «Φ» από λειτουργούς κοινωνικής παρέμβασης, δεν είναι να «χαθεί» η παραβατική συμπεριφορά, αλλά να αξιοποιηθεί η πρώτη αυτή επαφή με τις Αρχές ως παράθυρο ευκαιρίας για αλλαγή.

Ο Λειτουργός Κοινωνικής Παρέμβασης επικοινωνεί με το άτομο σε σύντομο χρονικό διάστημα, πραγματοποιεί προσωπική συνάντηση, αξιολογεί τις ανάγκες του, επιχειρεί να δημιουργήσει σχέση εμπιστοσύνης, εξηγεί τις διαθέσιμες επιλογές και, κυρίως, προσπαθεί να κινητοποιήσει το ίδιο το άτομο ώστε να αποδεχθεί την προοπτική της θεραπείας. Η προσέγγιση είναι εξατομικευμένη.

Άλλες είναι οι ανάγκες ενός 17χρονου που έκανε την πρώτη του χρήση, άλλες ενός νεαρού που έχει ήδη αναπτύξει προβληματική χρήση και άλλες μιας οικογένειας που εδώ και χρόνια προσπαθεί να αντιμετωπίσει την εξάρτηση ενός μέλους της. Οι γονείς και το υποστηρικτικό περιβάλλον ενημερώνονται, καθοδηγούνται και, όπου απαιτείται, παραπέμπονται και οι ίδιοι σε υπηρεσίες που μπορούν να τους στηρίξουν. Όπως αναφέρεται, ιδιαίτερη σημασία έχει το Πρωτόκολλο Συνεργασίας για την παραπομπή νεαρών παραβατών από την ΥΚΑΝ σε κρατικά και μη κυβερνητικά θεραπευτικά κέντρα.

Το πρωτόκολλο εφαρμόζεται σε συγκεκριμένες κατηγορίες περιπτώσεων, μεταξύ άλλων σε άτομα που συλλαμβάνονται για πρώτη φορά για χρήση ή κατοχή ναρκωτικών για προσωπική χρήση και πληρούν τα προβλεπόμενα κριτήρια (ηλικίες 14-24). Οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης επικοινωνούν με το άτομο, το ενημερώνουν για τις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές και, εφόσον αυτό ανταποκριθεί, προχωρούν στην παραπομπή του στην κατάλληλη υπηρεσία.

Νοουμένου ότι θα παρακολουθήσει και ολοκληρώσει θεραπευτικό πρόγραμμα, τότε η υπόθεση δεν ακολουθεί τη νενομισμένη δικαστική διαδικασία, με τη συγκατάθεση της Νομικής Υπηρεσίας.

Με άλλα λόγια, η αστυνομική παρέμβαση μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας διαφορετικής πορείας ζωής. Έτσι λοιπόν, υπογραμμίζεται από τους λειτουργούς, η Υπηρεσία που ερευνά τη διακίνηση ναρκωτικών, συλλαμβάνει διακινητές, κατάσχει παράνομες ουσίες και αντιμετωπίζει το οργανωμένο έγκλημα, διαθέτει παράλληλα εξειδικευμένους λειτουργούς που εργάζονται στην πρόληψη, στην κοινωνική παρέμβαση, στην κινητοποίηση και στην παραπομπή χρηστών σε θεραπεία. Αυτό δημιουργεί μια ιδιαίτερη ισορροπία: καταστολή της προσφοράς – πρόληψη της ζήτησης – έγκαιρη παρέμβαση – θεραπεία – κοινωνική επανένταξη. Είναι δύο πλευρές της ίδιας πολιτικής αντιμετώπισης των ναρκωτικών.

Σημαντικό εργαλείο αυτής της προσπάθειας αποτελεί και η γραμμή 1498. Η υπηρεσία λειτουργεί ως μηχανισμός πληροφόρησης, καθοδήγησης και υποστήριξης για ζητήματα που σχετίζονται με τη χρήση ή την κατάχρηση παράνομων ουσιών, ενώ οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης μπορούν να καθοδηγήσουν και να παραπέμψουν άτομα προς τις κατάλληλες υπηρεσίες. Η πραγματική επιτυχία στον αγώνα κατά των ναρκωτικών δεν είναι μόνο πόσοι διακινητές οδηγήθηκαν ενώπιον της Δικαιοσύνης. Είναι και πόσοι νέοι άνθρωποι δεν χρειάστηκε να φτάσουν μέχρι εκεί. Η καταστολή είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση των οργανωμένων εγκληματικών δικτύων και της παράνομης αγοράς. Η πρόληψη, όμως, είναι απαραίτητη για να περιοριστεί η ζήτηση.

Και η κοινωνική παρέμβαση είναι το σημείο στο οποίο η Αστυνομία μπορεί να μετατρέψει μια δύσκολη στιγμή – ακόμη και μια σύλληψη – σε ευκαιρία αλλαγής. Αυτό ακριβώς είναι το έργο που επιτελούν καθημερινά οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης της ΥΚΑΝ. Ένα έργο που δεν γίνεται πρωτοσέλιδο. Δεν συνοδεύεται από σειρήνες και κατασχέσεις. Δεν καταγράφεται πάντα σε μεγάλους αριθμούς. Όμως μπορεί να έχει ίσως το σημαντικότερο αποτέλεσμα: να βοηθήσει έναν άνθρωπο να αλλάξει πορεία πριν τα ναρκωτικά καθορίσουν ολόκληρη τη ζωή του. Και αυτό είναι μια πλευρά της Αστυνομίας που αξίζει να γνωρίζει η κοινωνία.

«Πίσω από κάθε υπόθεση υπάρχει ένας άνθρωπος»

Δύο Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης της ΥΚΑΝ που τήρησαν την ανωνυμία τους για ευνόητους λόγους, μιλούν στον «Φ» για τις δύσκολες ιστορίες που αντιμετωπίζουν καθημερινά.

«Δεν βλέπουμε μόνο την πράξη. Προσπαθούμε να δούμε τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτήν», αναφέρει η μια λειτουργός. Στο Γραφείο Πρόληψης και Κοινωνικής Παρέμβασης της ΥΚΑΝ, η καθημερινότητα είναι πολύ διαφορετική από αυτή που συνήθως συνδέεται με μια κατασταλτική υπηρεσία, αναφέρει η δεύτερη λειτουργός.

Εδώ δεν υπάρχουν μόνο φάκελοι υποθέσεων και αστυνομικές διαδικασίες. Υπάρχουν νέοι άνθρωποι που φοβούνται, γονείς που δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν, οικογένειες που έχουν εξαντληθεί και χρήστες που πολλές φορές βρίσκονται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι της ζωής τους. Οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης της ΥΚΑΝ ενεργούν ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην αστυνομική παρέμβαση και στις υπηρεσίες θεραπείας και κοινωνικής στήριξης, αναφέρουν.

Σύμφωνα με λειτουργό κοινωνικής παρέμβασης που τήρησε την ανωνυμία του, η πιο δύσκολη στιγμή είναι όταν βλέπεις έναν νέο να έχει χάσει την πίστη στον εαυτό του. Γι’ αυτό και ο ρόλος μας είναι ιδιαίτερος γιατί βρισκόμαστε σε ένα σημείο όπου συναντώνται η Αστυνομία, η κοινωνική παρέμβαση και η θεραπεία.

«Όταν ένα άτομο έρθει σε επαφή με την ΥΚΑΝ για υπόθεση που σχετίζεται με χρήση ναρκωτικών, η δική μας δουλειά δεν είναι απλώς να του πούμε «πήγαινε σε ένα θεραπευτικό πρόγραμμα. Πρέπει πρώτα να το ακούσουμε. Να καταλάβουμε τι έχει συμβεί. Να αξιολογήσουμε τις ανάγκες του και, κυρίως, να προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε ένα κλίμα εμπιστοσύνης».

Σε ερώτηση για το ποιο είναι το πιο δύσκολο κομμάτι της δουλειάς τους, η απάντηση είναι το να βλέπεις έναν νέο άνθρωπο να έχει αρχίσει να χάνει την πίστη στον εαυτό του. «Πολλές φορές απέναντί μας έχουμε ένα παιδί ή έναν πολύ νεαρό άνθρωπο που έχει κάνει λάθη, αλλά θεωρεί ότι πλέον όλοι τον έχουν καταδικάσει. Μπορεί να έχει προβλήματα στο σχολείο, στην οικογένεια, στις παρέες του. Μπορεί να έχει αρχίσει να χρησιμοποιεί ουσίες για να ξεφύγει από προβλήματα που δεν ξέρει πώς να αντιμετωπίσει. Και ξαφνικά βρίσκεται απέναντι σε αστυνομικούς και σε μια διαδικασία που τον φοβίζει. Εκεί πρέπει να του δείξεις ότι η συγκεκριμένη στιγμή δεν σημαίνει ότι τελείωσε η ζωή του. Μπορεί να είναι η στιγμή που θα αποφασίσει να αλλάξει», αναφέρει ο λειτουργός.

Για το κατά πόσον υπάρχει κάποια δύσκολη περίπτωση που έχει στην μνήμη της αναφέρει: Θυμάμαι ιδιαίτερα έναν νεαρό άνθρωπο που αρχικά ήταν εντελώς αρνητικός. Δεν ήθελε να μιλήσει. Θεωρούσε ότι όλοι ήταν εναντίον του και ότι κανείς δεν μπορούσε να τον καταλάβει. Η πρώτη συνάντηση ήταν πολύ δύσκολη. Δεν προσπαθήσαμε να τον πιέσουμε. Προσπαθήσαμε πρώτα να τον ακούσουμε. Μερικές φορές αυτό είναι το σημαντικότερο πράγμα που μπορείς να κάνεις. Να αφήσεις τον άλλο να μιλήσει. Στις επόμενες συναντήσεις άρχισε σταδιακά να ανοίγεται. Μίλησε για την οικογένειά του, για τις παρέες του, για πράγματα που τον πίεζαν και για το πώς είχε φτάσει στη χρήση. Τελικά αποδέχθηκε την παραπομπή σε θεραπευτικό πρόγραμμα. Δεν θα πω ότι όλα λύθηκαν από τη μια μέρα στην άλλη. Η θεραπεία δεν είναι μια εύκολη διαδικασία. Αλλά έκανε το πρώτο βήμα. Και αυτό για εμάς είναι πολύ σημαντικό».

Για το πόσο σημαντική είναι η οικογένεια, η απάντηση είναι απλή: τεράστια. Όπως αναφέρει, πολλές φορές το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το άτομο που κάνει χρήση. Αφορά ολόκληρη την οικογένεια.

Οι γονείς μπορεί να αισθάνονται ενοχές. Μπορεί να κατηγορούν ο ένας τον άλλο. Μπορεί να έχουν δοκιμάσει τα πάντα και να έχουν φτάσει στα όριά τους. Χρειάζονται και αυτοί καθοδήγηση. Προσπαθούμε να τους βοηθήσουμε να καταλάβουν ότι η εξάρτηση δεν αντιμετωπίζεται μόνο με φωνές, τιμωρία ή απειλές. Χρειάζεται σωστή προσέγγιση, συνέπεια και επαγγελματική βοήθεια.

Ζητήσαμε και από δεύτερο λειτουργό κοινωνικής παρέμβασης να μας περιγράψει την εμπειρία του: «Υπάρχουν μητέρες που έρχονται και κλαίνε πριν καν αρχίσουν να μιλούν. Ο κόσμος ακούει «ναρκωτικά» και σκέφτεται αμέσως έναν χρήστη ή έναν παραβάτη. Εμείς βλέπουμε την οικογένεια πίσω από αυτό. Βλέπουμε τον γονιό που δεν κοιμάται τα βράδια. Τη μητέρα που τηλεφωνεί και δεν ξέρει πού βρίσκεται το παιδί της. Τον πατέρα που δεν ξέρει αν πρέπει να είναι αυστηρός ή υποστηρικτικός. Βλέπουμε ανθρώπους που πολλές φορές έχουν φτάσει στα όριά τους. Και αυτό είναι ένα από τα πιο δύσκολα σημεία της δουλειάς μας.

– Πώς ξεκινά συνήθως μια τέτοια συνάντηση;

– Πολλές φορές ξεκινά με σιωπή. Ή με θυμό. Ή με φόβο. Ένας άνθρωπος μπορεί να κάθεται απέναντί σου και να σκέφτεται ότι είσαι ακόμη ένας αστυνομικός που θα τον κρίνει. Χρειάζεται χρόνος για να καταλάβει ότι είσαι εκεί για να τον βοηθήσεις να βρει λύση. Δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε το γεγονός ότι έχει διαπραχθεί μια παράβαση. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε και την αιτία και τις συνέπειες.

– Ποια περίπτωση σας έχει συγκλονίσει περισσότερο;

– Δεν θα αναφερθώ σε συγκεκριμένα στοιχεία μιας υπόθεσης, γιατί προέχει η προστασία της ιδιωτικότητας των ανθρώπων που συναντούμε. Υπήρξε όμως περίπτωση νεαρού ατόμου όπου η οικογένεια είχε ουσιαστικά διαλυθεί. Οι γονείς είχαν σταματήσει να συνεννοούνται μεταξύ τους. Το παιδί είχε απομακρυνθεί από το σχολείο και είχε δημιουργήσει έναν εντελώς διαφορετικό κύκλο. Όταν συναντήσαμε την οικογένεια, αντιλαμβανόσουν ότι όλοι ήταν εξαντλημένοι. Δεν χρειαζόταν μόνο θεραπεία ο νεαρός. Χρειαζόταν στήριξη ολόκληρη η οικογένεια. Εκεί καταλαβαίνεις ότι τα ναρκωτικά δεν είναι μόνο ένα θέμα Αστυνομίας. Είναι κοινωνικό ζήτημα.

Σημειώνεται ότι οι λειτουργοί κοινωνικής παρέμβασης ενεργούν σύμφωνα με το Κώδικα Δεοντολογίας της Κοινωνικής Εργασίας, ενώ τα θεραπευτικά κέντρα διασφαλίζουν την εμπιστευτικότητα, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και το σεβασμό της ιδιωτικότητας του ατόμου. Πάντοτε η συνεργασία γίνεται κατόπιν συγκατάθεσης του εξυπηρετούμενου.

Οι δύο λειτουργοί συμφωνούν σε ένα σημείο: η κοινωνική παρέμβαση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια συμπληρωματική δραστηριότητα. Είναι αναπόσπαστο μέρος μιας σύγχρονης πολιτικής για τα ναρκωτικά. «Η πιο σημαντική νίκη στον αγώνα κατά των ναρκωτικών μπορεί να μην είναι πάντα μια σύλληψη. Μπορεί να είναι ένας άνθρωπος που δεν θα χρειαστεί να συλληφθεί ξανά», αναφέρουν.

Η ευρωπαϊκή διάσταση του κυπριακού μοντέλου

Το κυπριακό μοντέλο δεν αποτελεί μια απομονωμένη εθνική πρακτική. Έχει παρουσιαστεί και καταγραφεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως καλή πρακτική. Το EUCPN (ευρωπαϊκό δίκτυο πρόληψης του εγκλήματος) αναφέρει ότι η Κοινωνική Υπηρεσία της ΥΚΑΝ αποτελεί ειδική δομή μέσα σε μια υπηρεσία καταστολής, με στόχο τη μείωση της ζήτησης, την παροχή συμβουλευτικής και την παραπομπή σε θεραπεία. Ένα ιδιαίτερα σπάνιο ευρωπαϊκό παράδειγμα ενσωμάτωσης οργανωμένης κοινωνικής παρέμβασης μέσα σε υπηρεσία επιβολής του νόμου.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τα τελευταία χρόνια ενισχύσει την προσέγγιση που δίνει έμφαση στην πρόληψη της υποτροπής και στην έγκαιρη απομάκρυνση των νέων από το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης όταν υπάρχει δυνατότητα θεραπευτικής παρέμβασης. Η ίδια η EUDA – ο σημερινός Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τα Ναρκωτικά, πρώην EMCDDA – αναφέρει ότι οι αστυνομικά καθοδηγούμενες παρεμβάσεις παραπομπής μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της μελλοντικής παραβατικότητας και των επαναλαμβανόμενων επαφών με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης, ενώ η έγκαιρη πρόσβαση σε υπηρεσίες και η διατομεακή συνεργασία θεωρούνται σημαντικοί παράγοντες για την επιτυχή εφαρμογή τους. Αυτό ακριβώς είναι το στοιχείο που χαρακτηρίζει την κυπριακή προσέγγιση. Μια κατασταλτική υπηρεσία με «δεύτερη αποστολή».

Μάλιστα, κατά την άτυπη συνεδρίαση του Συμβουλίου Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ τον Ιανουάριο του 2026, η κυπριακή Προεδρία παρουσίασε το σύστημα των Social Intervention Officers ως κυπριακό μοντέλο για την παραπομπή νέων που έρχονται σε επαφή με το ποινικό σύστημα λόγω ναρκωτικών σε θεραπευτικά κέντρα. Η σχετική ευρωπαϊκή αναφορά σημειώνει ότι το πρόγραμμα θεωρείται επιτυχημένο και βρίσκεται υπό αξιολόγηση. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογράμμισε τη σημασία της πρόληψης της υποτροπής και της όσο το δυνατόν ταχύτερης απομάκρυνσης των νέων από τον εγκληματικό κύκλο. Αυτό αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική επιβεβαίωση της ευρωπαϊκής αξίας του μοντέλου.

1760 άτομα σε προγράμματα αντί δίκης

Η αποτελεσματικότητα της προσέγγισης φαίνονται από τα στοιχεία της ΥΚΑΝ. Σύμφωνα με αυτά, κατά το 2020, οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης παρέπεμψαν 304 άτομα σε θεραπευτικά κέντρα σε παγκύπρια βάση, εκ των οποίων τα 208 ήταν εξυπηρετούμενα που αντιμετώπιζαν πρόβλημα χρήσης και 65 ανήκαν στο οικογενειακό / υποστηρικτικό τους περιβάλλον.

Κατά το 2021 παραπέμφθηκαν 228 άτομα (178 εξαρτώμενοι και 50 υποστηρικτικό περιβάλλον), το 2022 παραπέμφθηκαν 246 (177 εξ. και 69 υπ. περιβάλλον), το έτος 2023, 256 άτομα (202 εξ. και 54 υπ. περιβάλλον) ενώ κατά το 2024 παραπέμφθηκαν σε θεραπευτικά πρόγραμμα 257 άτομα (192 εξ. + 65 ΥΠ).

Το 2025 οι Λειτουργοί Κοινωνικής Παρέμβασης της ΥΚΑΝ παρέπεμψαν 296 άτομα όπου από αυτούς, 205 ήταν εξυπηρετούμενοι και 91 ανήκαν στο υποστηρικτικό τους περιβάλλον. 

Σύμφωνα με στοιχεία, μέχρι τις 17/9/2026 παραπέμφθηκαν σε θεραπευτικά προγράμματα  173 άτομα – 118 χρήστες/εξυπηρετούμενοι και 55 άτομα από το οικογενειακό ή υποστηρικτικό τους περιβάλλον.