Υπαρκτές οι προκλήσεις στην ψηφιακή εκπαίδευση – Πώς τα ευρωπαϊκά σχολεία ανταποκρίνονται στον μετασχηματισμό της νέας εποχής  

Η ψηφιακή εποχή είναι εδώ και «πρωταγωνιστεί» σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας. Επομένως, δεν θα μπορούσε να μην αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι και της σύγχρονης εκπαίδευσης, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και στις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης. Συχνά δε, γίνονται αναφορές για τα μέσα και τα εργαλεία που η κάθε χώρα παρέχει στα σχολεία της, στους εκπαιδευτικούς της και φυσικά, στους μαθητές της, ούτως ώστε να συμβαδίσουν με την εποχή αυτή, στην οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει πλέον ενσωματωθεί.

Πέραν όμως από τα εργαλεία και τον εξοπλισμό και φυσικά, από την αναγκαία επιμόρφωση και κατάρτιση που απαιτείται, το ερώτημα είναι εάν πράγματι εκπαιδευτικοί και μαθητές είναι ορθά προετοιμασμένοι για την ψηφιακή εποχή. Τα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα τους προετοιμάζουν για τις ραγδαίες εξελίξεις που σημειώνονται στον τομέα αυτό; Τους θωρακίζουν απέναντι σε κινδύνους και προκλήσεις;

Όλα αυτά τέθηκαν επί τάπητος από το Δίκτυο ΕΥΡΥΔΙΚΗ και συνοψίστηκαν σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έκθεση του, στην οποία εξετάστηκε πώς ανταποκρίνονται τα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα στον ψηφιακό μετασχηματισμό. Θέμα της έκθεσης είναι: «Ψηφιακή εκπαίδευση στο σχολείο στην Ευρώπη 2026: Γεφυρώνοντας τα χάσματα στην πρόσβαση, τη διδασκαλία και τη μάθηση», κι εξετάζει τον τρόπο ενσωμάτωσης των ψηφιακών τεχνολογιών -συμπεριλαμβανομένης της Τεχνητής Νοημοσύνης- στη σχολική εκπαίδευση, την προετοιμασία των εκπαιδευτικών, καθώς και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν κατά την ενσωμάτωση των τεχνολογιών αυτών στη διδασκαλία και τη μάθηση. Εξετάζει επίσης, κατά πόσον όλοι οι μαθητές έχουν ίσες ευκαιρίες για την απόκτηση ψηφιακών ικανοτήτων.

Τα κυριότερα συμπεράσματα που έχουν προκύψει είναι τα ακόλουθα:

1. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα διαθέτουν πλαίσια πολιτικής για την ψηφιακή εκπαίδευση, αλλά η εφαρμογή τους ποικίλει:  Όπως διαπιστώνεται, τα περισσότερα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα διαθέτουν πλαίσια πολιτικής που υποστηρίζουν τα βασικά στοιχεία της ψηφιακής εκπαίδευσης, όπως η συνδεσιμότητα στο διαδίκτυο, ο ψηφιακός εξοπλισμός, τα περιβάλλοντα λογισμικού, η διαλειτουργικότητα και η τεχνική υποστήριξη. Ωστόσο, η εφαρμογή διαφέρει μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων και τα σχολεία παρουσιάζουν διαφορές όσον αφορά τις υποδομές, την ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης, την πρόσβαση σε τεχνική υποστήριξη και τη διαθεσιμότητα προηγμένων ψηφιακών εργαλείων και περιβαλλόντων.

2. Αναμένεται όλο και περισσότερο από τα σχολεία να σχεδιάζουν την ψηφιακή εκπαίδευση, αλλά η αξιολόγηση υστερεί: Τα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα υποστηρίζουν τα σχολεία στον σχεδιασμό του ψηφιακού τους μετασχηματισμού μέσω σχολικών ψηφιακών σχεδίων. Ωστόσο, μόνο μια μειοψηφία περιλαμβάνει συστηματικά την ψηφιακή εκπαίδευση στις διαδικασίες εξωτερικής ή εσωτερικής διασφάλισης ποιότητας, γεγονός που υποδηλώνει ότι η παρακολούθηση και η αξιολόγηση δεν έχουν συμβαδίσει με την ανάπτυξη της πολιτικής.

3. Η ψηφιακή ικανότητα καθίσταται βασική δεξιότητα που διδάσκεται σχεδόν σε όλα τα ευρωπαϊκά συστήματα κατώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης: Στα περισσότερα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα, η ψηφιακή ικανότητα διδάσκεται στο πλαίσιο των εθνικών προγραμμάτων σπουδών της κατώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ περίπου τα τρία τέταρτα των συστημάτων προσφέρουν ειδικά μαθήματα που εστιάζουν στην ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων. Ο πιο διαδεδομένος τρόπος διδασκαλίας της ψηφιακής ικανότητας είναι η ενσωμάτωση της διδασκαλίας ψηφιακών δεξιοτήτων σε πολλά ή και σε όλα τα μαθήματα. Αυτή η διαθεματική προσέγγιση συμπληρώνεται από την παροχή ενός αυτοτελούς, ειδικού μαθήματος -το οποίο διδάσκεται σε περίπου τρία τέταρτα (29 από τα 38) των εκπαιδευτικών συστημάτων και είναι υποχρεωτικό για τους μαθητές στα 25 από αυτά τα συστήματα.

4. Η χρήση εθνικών ή τυποποιημένων τεστ για την ψηφιακή ικανότητα είναι σπάνια: Αν και οι ψηφιακές δεξιότητες θα πρέπει να αξιολογούνται, η έλλειψη εθνικών ή τυποποιημένων τεστ για τις ψηφιακές ικανότητες στην κατώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σημαίνει ότι οι επιδόσεις των μαθητών στις ψηφιακές δεξιότητες δεν μπορούν να συγκριθούν εύκολα.

5. Το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο του μαθητή επηρεάζει σημαντικά τις   ψηφιακές του δεξιότητες και τις ευκαιρίες μάθησης εκτός σχολείου: Δεν έχουν όλοι οι μαθητές τις ίδιες ευκαιρίες ανάπτυξης ψηφιακών δεξιοτήτων, και οι μαθητές από μειονεκτούντα κοινωνικοοικονομικά περιβάλλοντα ενδέχεται να μην αποκτήσουν βασικές ψηφιακές δεξιότητες εάν αυτές δεν διδάσκονται ρητά στα σχολεία. Οι μαθητές αυτοί είναι επίσης πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην εκτέλεση των εργασιών τους για το σπίτι λόγω κακής σύνδεσης στο διαδίκτυο ή περιορισμένης πρόσβασης σε συσκευές. Ωστόσο, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν υποστηρικτικά μέτρα, όπως πλαίσια για τη στήριξη της συνδεσιμότητας στο διαδίκτυο στο σπίτι, προγράμματα δανεισμού συσκευών και οικονομική ενίσχυση.

6. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται τις κατάλληλες συνθήκες για να χρησιμοποιούν ψηφιακές τεχνολογίες στη διδασκαλία με αυτοπεποίθηση και αποτελεσματικότητα: Οι ψηφιακές δεξιότητες ενσωματώνονται όλο και περισσότερο στα εθνικά πλαίσια ικανοτήτων για την αρχική εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και τη συνεχιζόμενη επαγγελματική τους ανάπτυξη. Ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται κενά στην επαγγελματική ανάπτυξη σε βασικούς τομείς, όπως η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών για εξατομικευμένη μάθηση, οι πλατφόρμες οπτικού προγραμματισμού, η διαχείριση κοινωνικών ζητημάτων που προκύπτουν από την ψηφιακή επικοινωνία μεταξύ των μαθητών και η υποστήριξη της ικανότητας των μαθητών να αξιολογούν την αξιοπιστία των διαδικτυακών πληροφοριών. Τα κενά αυτά είναι ακόμη πιο εμφανή όσον αφορά τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στη διδασκαλία και τη μάθηση. Η διασφάλιση της πρόσβασης των εκπαιδευτικών σε ουσιαστική συνεχιζόμενη επαγγελματική ανάπτυξη, αξιόπιστο εξοπλισμό και πόρους υψηλής ποιότητας, καθώς και στον απαραίτητο χρόνο και υποστήριξη, μπορεί να τους βοηθήσει να ενσωματώσουν τις ψηφιακές τεχνολογίες στην πρακτική τους με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αποτελεσματικότητα.

7. Τα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα αναπτύσσουν όλο και περισσότερο πλαίσια πολιτικής για την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά η εφαρμογή βρίσκεται σε αρχικό στάδιο: Σχεδόν τα δύο τρίτα των εκπαιδευτικών συστημάτων αντιμετωπίζουν πλέον το ζήτημα αυτό μέσω εθνικών στρατηγικών, κατευθυντήριων γραμμών ή πλαισίων πολιτικής που καλύπτουν την παιδαγωγική χρήση, τη δεοντολογία, την προστασία των δεδομένων και την υποστήριξη των εκπαιδευτικών. Ωστόσο, η πρόσβαση σε προηγμένες τεχνολογίες που σχετίζονται με την Τεχνητή Νοημοσύνη σε επίπεδο σχολικής μονάδας παραμένει άνιση, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ανάπτυξη πολιτικής προχωρά ταχύτερα από την εφαρμογή της.

Πρωτοβουλίες πολιτικής για υποστήριξη

Όπως επισημαίνει το Δίκτυο ΕΥΡΥΔΙΚΗ, για την υποστήριξη της ανάπτυξης των ψηφιακών ικανοτήτων μαθητών και εκπαιδευτικών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δρομολογήσει πρωτοβουλίες πολιτικής. Όπως για παράδειγμα, το Σχέδιο Δράσης για την Ψηφιακή Εκπαίδευση (2021–2027), την Ανακοίνωση για την Ένωση Δεξιοτήτων και το Στρατηγικό Σχέδιο για την Εκπαίδευση STEM. Οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν θέσει ως προτεραιότητα την ανάπτυξη οικοσυστημάτων ψηφιακής εκπαίδευσης, με στόχο την καλλιέργεια ψηφιακών δεξιοτήτων υψηλού επιπέδου μέσω μιας ψηφιακής εκπαίδευσης στην Ευρώπη που είναι προσβάσιμη και χωρίς αποκλεισμούς.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη οδήγησαν επίσης την Επιτροπή στην εισαγωγή της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), καθώς και μιας δέσμης κατευθυντήριων γραμμών για την ψηφιακή εκπαίδευση, με σκοπό να βοηθηθούν οι εκπαιδευτικοί να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη με ασφαλή, ηθικό και αποτελεσματικό τρόπο.

Αξιοσημείωτο είναι πως έχει διαπιστωθεί πως παρά το πλαίσιο πολιτικής, εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικά ερωτήματα για το κατά πόσον διαθέτουν όλα τα σχολεία τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών και κατά πόσον οι εκπαιδευτικοί είναι επαρκώς προετοιμασμένοι για τη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών στη διδασκαλία.