Το Ιρανικό ντόμινο – Ποιος πληρώνει, πώς, τι και γιατί

Ο πόλεμος των ΗΠΑ με το Ιράν, ο οποίος ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου, έχει πάψει προ πολλού να περιορίζεται στο πεδίο των επιχειρήσεων. Σχεδόν επτά μήνες αργότερα, μεταφέρει οικονομική και πολιτική αστάθεια σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή: από την ενέργεια και τις μεταφορές έως τα τρόφιμα, τον πληθωρισμό και, τελικά, τις αντοχές εύθραυστων κυβερνήσεων.

Μεγάλο μέρος της πίεσης περνά – και προκαλείται – από δύο θαλάσσιες αρτηρίες. Πριν από τον πόλεμο, περίπου 125 μεγάλα εμπορικά πλοία διέσχιζαν καθημερινά τα Στενά του Ορμούζ· τη Δευτέρα πέρασαν μόλις τέσσερα, σύμφωνα με το Reuters. Από εκεί κινείται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ροών αργού και LNG. Παράλληλα, οι υποστηριζόμενοι από την Τεχεράνη Χούθι απειλούν πλέον τη ναυσιπλοΐα στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ.

Η παράκαμψη της Αφρικής προσθέτει έως έναν μήνα στα ταξίδια, ενώ η διέλευση από το Ορμούζ μαζί με τα πολεμικά ασφάλιστρα μπορεί να κοστίσει 10-20 εκατ. δολάρια. Με το Brent περίπου στα 109 δολάρια στα μέσα την παρελθούσας εβδομάδας, η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας προβλέπει ότι η παγκόσμια προσφορά θα είναι φέτος μειωμένη κατά 5,7 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Πλήρη επάνοδο των ροών του Κόλπου δεν αναμένει πριν από το 2027, σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις τις οποίες είχε μεταφέρει το Reuters πρόσφατα το Reuters.

Ο λογαριασμός– Από τα καύσιμα στο τραπέζι μας

Από τον Μάρτιο έως τον Αύγουστο, οι εισαγωγείς πλήρωσαν επιπλέον 330 δισ. δολάρια για ορυκτά καύσιμα. Το ασιατικό LNG ήταν ακριβότερο κατά 75%, το ευρωπαϊκό κατά 60%, το ντίζελ κατά 59% και το αργό κατά 35% — χωρίς να υπολογίζονται τα αυξημένα ναύλα και ασφάλιστρα.

Η πίεση έχει ήδη φθάσει στην παραγωγή τροφίμων. Οι εξαγωγές ουρίας (σ.σ. το κορυφαίο αζωτούχο λίπασμα) από τον Κόλπο μειώθηκαν κατά 85% και η τιμή της στο δεύτερο τρίμηνο ήταν 70% υψηλότερη από πέρυσι. Άλλοι παραγωγοί κάλυψαν μέρος του κενού, όχι όμως τον κίνδυνο νέων ανατιμήσεων στα λιπάσματα και, αργότερα, στα τρόφιμα. Το ΔΝΤ υπολογίζει ότι μια παρατεταμένη αύξηση 10% στην ενέργεια προσθέτει 0,4 μονάδες στον παγκόσμιο πληθωρισμό και αφαιρεί 0,1%-0,2% από την παραγωγή 

Ιράν: η οικονομική ασφυξία και ο πολιτικός χρόνος

Στο Ιράν, οι κυρώσεις και ο αποκλεισμός στενεύουν δραματικά τα περιθώρια. Οι φορτώσεις πετρελαίου έχουν πέσει κοντά στις 260.000 βαρέλια ημερησίως, από 1,7 εκατ. πριν από έναν χρόνο. Το εξωτερικό εμπόριο έχει μειωθεί κατά 25%-35%, το ριάλ έχει χάσει περισσότερο από τη μισή αξία του έναντι του δολαρίου και ο πληθωρισμός πλησιάζει το 70%. Ένας μέσος μισθός, περίπου 125 δολάρια, δεν αρκεί για βασικές οικογενειακές δαπάνες που υπολογίζονται κοντά στα 450 δολάρια (Reuters).

Τον κίνδυνο αναγνωρίζουν πλέον και στελέχη του καθεστώτος. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν δήλωσε ότι το εμπόριο υποχώρησε σχεδόν κατά 35%, ενώ ο πρόεδρος της Βουλής Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ προειδοποίησε ότι η στρατιωτική ισχύς δεν αρκεί όταν οι πολίτες πεινούν. Η πίεση μπορεί να φέρει συμφωνία. Από την άλλη μπορεί να κάνει την ηγεσία αυτού του παρανοϊκού καθεστώτος επιθετικότερη στα στενά, μέσω των περιφερειακών δικτύων της ή στον κυβερνοχώρο.

Ο Κόλπος χάνει την ασφάλεια

Η ακριβότερη ενέργεια δεν σημαίνει αυτομάτως περισσότερα έσοδα για τους παραγωγούς του Κόλπου. Πρέπει πρώτα να μπορούν να εξάγουν. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας εκτιμά ότι, μετά τις επιθέσεις των Χούθι, η σαουδαραβική προσφορά έπεσε τον Αύγουστο στα έξι εκατ. βαρέλια ημερησίως, στο χαμηλότερο επίπεδο εδώ και τρεις δεκαετίες. Το πλήγμα στον αγωγό Ανατολής-Δύσης και η προσωρινή αναστολή φορτώσεων στο Γιανμπού έδειξαν ότι ούτε η έξοδος προς την Ερυθρά Θάλασσα είναι ασφαλής εναλλακτική 

Στο Κατάρ, τα ιρανικά πλήγματα έθεσαν προσωρινά εκτός λειτουργίας σημαντικό μέρος της παραγωγικής δυνατότητας στο Ρας Λαφάν. Με τις επισκευές να ενδέχεται να διαρκέσουν χρόνια, η χώρα αναζητεί αμερικανικό LNG έως το 2031. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επανασχεδιάζουν το γιγαντιαίο σύμπλεγμα τεχνητής νοημοσύνης ώστε το LGN να είναι κατανεμημένο, θωρακισμένο και εν μέρει υπόγειο,

Έτσι η εικόνα του Κόλπου ως ασφαλούς προορισμού για κεφάλαια, τον τουρισμό, τις  αερομεταφορές και τα δεδομένα αμφισβητείται έντονα. Οι κυβερνήσεις θα επενδύσουν περισσότερο στην κοινή αεράμυνα, σε εναλλακτικές οδούς εξαγωγής και στην προστασία υποδομών. Αυτοί οι πόροι θα λείψουν από τα προγράμματα οικονομικού μετασχηματισμού.

Συρία: οι πρώτες διαδηλώσεις

Η Συρία δείχνει καθαρότερα από κάθε άλλη χώρα πώς ένα εξωτερικό σοκ γίνεται εσωτερική πολιτική κρίση. Η αύξηση κατά 40% στο ντίζελ, κατά 26%-28% στη βενζίνη και κατά 9% στο υγραέριο προκάλεσε, στις 13 Σεπτεμβρίου, τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Καταγράφηκαν 36 κινητοποιήσεις σε έξι επαρχίες μέσα σε μία και μόνο ημέρα. Διαδηλωτές έκλεισαν δρόμους, εμπόδισαν βυτιοφόρα και γρήγορα πέρασαν από το αίτημα ανάκλησης των αυξήσεων στην απαίτηση απομάκρυνσης αξιωματούχων.

Το υπουργείο Ενέργειας χαρακτηρίζει τις ανατιμήσεις «προσωρινές» και τις αποδίδει στο υψηλότερο κόστος εισαγωγής και μεταφοράς, στην περιορισμένη διύλιση και στη συντήρηση. Σύμφωνα με το SANA, η χώρα χρειάζεται 300.000 βαρέλια ημερησίως, παράγει 100.000 και εισάγει το 60% του ντίζελ της. Με τη φτώχεια πάνω από το 90%, ο πόλεμος δεν δημιούργησε τη συριακή κρίση. Εξαφάνισε όμως τα τελευταία περιθώρια απορρόφησής της και δοκιμάζει τη νομιμοποίηση της νέας κυβέρνησης.

Τουρκία: πληθωρισμός, επιτόκια και δύσκολες ισορροπίες

Η Τουρκία έχει μεγαλύτερη οικονομία και πιο διαφοροποιημένες προμήθειες. Ο υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ επισημαίνει ότι μόλις το 10% του πετρελαίου της προέρχεται από τη Μέση Ανατολή και υποστηρίζει ότι, προς το παρόν, δεν υπάρχει ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας. Κάθε αύξηση ενός δολαρίου στην τιμή του βαρελιού, παραδέχεται, ωστόσο, προσθέτει περίπου 400 εκατ. δολάρια στον ετήσιο ενεργειακό λογαριασμό. Το Ιράν παραμένει επίσης σημαντικός προμηθευτής φυσικού αερίου για τη χώρα.

Το σοκ αποτυπώνεται ήδη στις τιμές. Ο ετήσιος πληθωρισμός ήταν 31,51% τον Αύγουστο και το νέο Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα ανέβασε την πρόβλεψη για το τέλος του 2026 στο 28,4%, από 16%. Η κεντρική τράπεζα κράτησε το βασικό επιτόκιο στο 37%. Ο υπουργός Οικονομικών Μεχμέτ Σιμσέκ λέει ότι υπάρχουν πρόσθετα εργαλεία εάν η αναταραχή διαρκέσει. Μια παρατεταμένη σύγκρουση επαναφέρει, πάντως, τον φόβο του στασιμοπληθωρισμού, την πίεση στη λίρα και την απώλεια αποθεμάτων.

Η Ουάσιγκτον επέβαλε επίσης κυρώσεις στην τουρκική Golden Global, καταγγέλλοντας χρηματοδότηση των Φρουρών της Επανάστασης. Η Άγκυρα επιδιώκει ρόλο μεσολαβητή και διαμετακομιστικού κόμβου, ενώ προσπαθεί να περιορίσει τον κίνδυνο κυρώσεων, ενεργειακής ακρίβειας και, εάν αποσταθεροποιηθεί περαιτέρω το Ιράν, μεταναστευτικής πίεσης.

Αίγυπτος: πίεση από δύο περάσματα

Η Αίγυπτος δέχεται το σοκ από δύο κατευθύνσεις: ακριβότερη ενέργεια μέσω Ορμούζ και λιγότερη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα και στο Σουέζ. Στις πρώτες εβδομάδες, οι εκροές χαρτοφυλακίου έφθασαν τα 5-8 δισ. δολάρια και η λίρα υποχώρησε από 47 σε πάνω από 52 ανά δολάριο. Ο μηνιαίος λογαριασμός εισαγωγής φυσικού αερίου υπερτριπλασιάστηκε, από 560 εκατ. σε 1,65 δισ. δολάρια, σύμφωνα με τον πρωθυπουργό Μουστάφα Μαντμπούλι. Πληροφορίες αναφέρουν ότι η πρόσθετη δαπάνη ορυκτών καυσίμων υπολογίζεται σε 5,2 δισ. δολάρια, ή 1,33% του ΑΕΠ — τη μεγαλύτερη σχετική επιβάρυνση μεταξύ των επηρεαζομένων χωρών.

Η κυβέρνηση αύξησε τις τιμές των καυσίμων κατά 14%-17%, περιόρισε τη χρήση κρατικών οχημάτων και επιβράδυνε ενεργοβόρα δημόσια έργα. Η κεντρική τράπεζα μείωσε την πρόβλεψη ανάπτυξης στο 4,9% και το ΔΝΤ στο 4,2%. Ο πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι προειδοποίησε ότι οι πόλεμοι μπορούν να οδηγήσουν χώρες σε κατάρρευση και ζήτησε σενάρια για καύσιμα, τρόφιμα και Σουέζ. Μαζί με τον Σαουδάραβα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν έδωσε έμφαση στην ασφάλεια της Ερυθράς Θάλασσας και του Μπαμπ ελ Μαντέμπ. 

Οι αυξημένες εξαγωγές αιγυπτιακής ουρίας είναι μικρό αντιστάθμισμα. Δεν καλύπτουν την ακριβή ενέργεια, την απώλεια εσόδων από το Σουέζ και την πίεση σε τουρισμό, εμβάσματα και τιμές τροφίμων. Σε μια χώρα όπου οι επιδοτήσεις στο ψωμί αποτελούν κοινωνικό συμβόλαιο, το ενεργειακό σοκ γίνεται γρήγορα πολιτικό.

Λίβανος: καταστροφή τώρα, αλλαγή μετά

Το βαρύτερο άμεσο τίμημα στην περιοχή το πληρώνει ο Λίβανος. Η απόφαση της τρομοκρατικής Χεζμπολάχ να ανοίξει μέτωπο υπέρ της Τεχεράνης διέκοψε την εύθραυστη ανάκαμψη, παρά την προειδοποίηση του πρωθυπουργού Ναουάφ Σαλάμ ότι κανένα κόμμα δεν θα σύρει τη χώρα σε πόλεμο. Ο υπουργός Οικονομικών Γιασίν Τζάμπερ προβλέπει συρρίκνωση 7%-10% και ζημιές έως 20 δισ. δολάρια. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει πλέον ύφεση 6,4%, ενώ προηγουμένως ανέμενε ανάπτυξη.

Ο υπουργός Ενέργειας Τζο Σαντί σημείωσε ότι ο Λίβανος εισάγει όλα τα πετρελαϊκά του προϊόντα. Με το καύσιμο ηλεκτροπαραγωγής να έχει σχεδόν διπλασιαστεί σε τιμή, ο ίδιος προϋπολογισμός αγοράζει τη μισή ποσότητα. Ζητεί περίπου 50 εκατ. δολάρια τον μήνα για τη δημόσια εταιρεία ηλεκτρισμού και αναζητεί φθηνότερο φυσικό αέριο. Πλήττονται επίσης τουρισμός, επιχειρήσεις, κρατικά έσοδα και εμβάσματα.

Σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου, η εικόνα μπορεί να αλλάξει. Η αποδυνάμωση της Τεχεράνης θα περιόριζε τη χρηματοδότηση, τον επανεξοπλισμό και την πολιτική επιρροή της Χεζμπολάχ, δίνοντας στο κράτος περισσότερο χώρο να διεκδικήσει ξανά το μονοπώλιο των όπλων. Προς το παρόν, όμως, η οργάνωση αρνείται τον αφοπλισμό και μπορεί να αντιδράσει βίαια στην απώλεια ισχύος. Η πιθανή ευκαιρία για κρατική ανασυγκρότηση αντιμετωπίζει ένα άμεσο κίνδυνο: νέα στρατιωτική κλιμάκωση και βαθύτερη εσωτερική πόλωση.

Τρία σενάρια, κανένα χωρίς κόστος

Στην ίδια γραμμή μετάδοσης βρίσκονται το Ιράκ και η Ιορδανία: το πρώτο λόγω των φιλοϊρανικών πολιτοφυλακών, της ενεργειακής και εμπορικής διασύνδεσης και του κινδύνου κυρώσεων, η δεύτερη λόγω της αεράμυνας, των προσφυγικών διαδρομών και της εξάρτησης από εισαγωγές. Σε όλη την περιοχή, η ακρίβεια προστίθεται σε παλιά παράπονα για διαφθορά, ανεργία και ανεπαρκείς υπηρεσίες. Τώρα πια, όμως, αφορά άμεσα το κόστος όχι της διαβίωσης αλλά της επιβίωσης για ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων.

Τα βασικά σενάρια είναι τρία. Μια συμφωνία που θα αποκαθιστούσε γρήγορα την ασφαλή ναυσιπλοΐα θα έριχνε τις τιμές, χωρίς να επισκευάσει αμέσως τις υποδομές ή τα δημόσια οικονομικά. Μια παρατεταμένη σύγκρουση χαμηλής έντασης θα παγίωνε την ακριβή ενέργεια, τα υψηλά επιτόκια και θα επέφερε ασθενέστερη ανάπτυξη. Μια νέα γενικευμένη κλιμάκωση σε Ορμούζ και Μπαμπ ελ Μαντέμπ θα μπορούσε να μετατρέψει τις ελλείψεις σε παγκόσμια ενεργειακή και επισιτιστική κρίση.