Γεωπολιτική και Φορολογία

Παραδοσιακά, ο φορολογικός σχεδιασμός (Tax Planning) βασιζόταν κυρίως στην ύπαρξη φιλικών προς τις επιχειρήσεις φορολογικών συστημάτων, τη νομική βεβαιότητα και την προστασία περιουσιακών στοιχείων που προσφερόταν, το εύρος του δικτύου Συμβάσεων Αποφυγής Διπλής Φορολογίας, τους αυστηρούς αλλά όχι ασφυκτικούς κανόνες διοικητικής συμμόρφωσης που εφαρμόζονταν και, φυσικά, την ύπαρξη ουσιαστικής εμπορικής δραστηριότητας στη συγκεκριμένη χώρα ή και δικαιοδοσία.

Κατά συνέπεια, οι επαγγελματίες σε ολόκληρο τον κόσμο αξιολογούσαν τις διάφορες χώρες ή δικαιοδοσίες με βάση την αποτελεσματικότητα του φορολογικού τους πλαισίου και, ειδικότερα, του ύψους των φορολογικών συντελεστών που επιβάλλονταν, των επενδυτικών κινήτρων που προσφέρονταν, το επίπεδο προστασίας που παρείχαν οι ισχύουσες (διμερείς και πολυμερείς) φορολογικές συμβάσεις στις επιχειρήσεις, την αποτελεσματικότητα της δημόσιας υπηρεσίας, του επίπεδο πολιτικής σταθερότητας και του κράτους δικαίου μιας χώρας ή δικαιοδοσίας.

Και ενώ ο γεωπολιτικός κίνδυνος (Geopolitical Risk) πάντοτε αναγνωριζόταν ως ένας παράγοντας φορολογικού κινδύνου (Tax Risk) στο ευρύτερο επιχειρηματικό περιβάλλον στο οποίο καλούνταν οι επιχειρήσεις να λειτουργήσουν, σπανίως διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο κατά το στάδιο του σχεδιασμού και διαμόρφωσης και κατόπιν εφαρμογής μιας νέας φορολογικής στρατηγικής.

Στην πραγματικότητα, ένα συγκεκριμένο επίπεδο «αποδεκτού» και «διαχειρίσιμου» γεωπολιτικού κινδύνου συχνά θεωρείτο επιθυμητό, καθώς θα μπορούσε υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις να μεταφραστεί σε σημαντικά υψηλότερη (μετά των φόρων) κερδοφορία (after tax profit) για την επιχείρηση και, κατ’ επέκταση, για τους επενδυτές.

Τοεπίπεδο τουπολιτικούκινδύνου

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, οι γεωπολιτικές εξελίξεις δεν αποτελούν πλέον παρεμφερείς και δευτερεύουσες εξωτερικές επιρροές στον τρόπο λειτουργίας και στο επίπεδο ανοχής κίνδυνου μιας επιχείρησης. Έχουν εξελιχθεί σε άμεσο και καθοριστικό παράγοντα της εταιρικής φορολογικής πολιτικής, των επενδυτικών ροών και των διασυνοριακών δραστηριοτήτων μιας επιχείρησης, χωρίς καμία εξαίρεση. Η κατανόηση των γεωπολιτικών εξελίξεων έχει πλέον καταστεί «φορολογικά απαραίτητη», με αποτέλεσμα οι φορολογικές στρατηγικές, οι επιχειρηματικές δομές και οι διασυνοριακές επενδύσεις να πρέπει να λαμβάνουν εγγενώς υπόψη στον σχεδιασμό και εφαρμογή τους το επίπεδο του πολιτικού κινδύνου, τις κυρώσεις, τους δασμούς και τα ταχέως μεταβαλλόμενα πλαίσια φορολογικής πολιτικής.

Η παγκόσμια οικονομία, τουλάχιστον κατά την τελευταία δεκαετία, απομακρύνεται σταδιακά αλλά σταθερά από μια εποχή που χαρακτηριζόταν από αυξανόμενη ολοκλήρωση και σύγκλιση (integration and convergence). Αντίθετα, οι επιχειρήσεις λειτουργούν πλέον σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων, περιφερειακού κατακερματισμού, οικονομικού εθνικισμού, εμπορικών περιορισμών, κυρώσεων, δασμών και στρατηγικού ανταγωνισμού μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Συμπερασματικά, η παραδοσιακή παραδοχή ότι οι αγορές θα γίνονταν ολοένα και πιο διασυνδεδεμένες δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη.

Οι κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο δίνουν ολοένα και μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ασφάλεια και την ανθεκτικότητα (security and resilience), αντί της οικονομικής αποδοτικότητας και ανάπτυξης, ενώ οι εμπορικές και κεφαλαιακές ροές συνεχίζουν να κατακερματίζονται. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις και οι περιφερειακές συγκρούσεις έχουν πλέον τη δυνατότητα να επηρεάζουν τόσο τη φορολογική πολιτική των εκάστοτε κυβερνήσεων των χωρών, όσο και την επιχειρηματική στρατηγική των επιχειρήσεων για πολλά χρόνια.

Τεκμηριωμένη γεωπολιτική ανάλυση

Μία από τις πλέον εμφανείς συνέπειες του γεωπολιτικού κατακερματισμού είναι η αυξανόμενη χρήση κυρώσεων και φορολογικών δασμών ως εργαλείων οικονομικής και στρατηγικής πολιτικής. Ως αποτέλεσμα, ο σχεδιασμός της εταιρικής φορολογικής πολιτικής δεν θα πρέπει πλέον να υλοποιείται πριν προηγηθεί μια ενδελεχής και πλήρως τεκμηριωμένη γεωπολιτική ανάλυση.

Οι κυβερνήσεις δεν σχεδιάζουν πλέον τα φορολογικά τους συστήματα αποκλειστικά με στόχο τη μεγιστοποίηση των φορολογικών εσόδων. Τα φορολογικά κίνητρα χρησιμοποιούνται πλέον όλο και περισσότερο για την προσέλκυση στοχευμένων επενδύσεων, την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής, την προστασία βιομηχανιών στρατηγικής σημασίας, τη μείωση της εξάρτησης από ξένους προμηθευτές και την προώθηση εθνικών στόχων ασφαλείας.

Μια φορολογική δομή που σήμερα φαίνεται αποδοτική, μπορεί πολύ γρήγορα να καταστεί προβληματική εάν αλλάξουν χωρίς επαρκή προειδοποίηση οι γεωπολιτικές συνθήκες. Εμπορικοί περιορισμοί (κυρώσεις ή δασμοί), διπλωματικές εντάσεις ή δυσμενείς εξελίξεις στο ρυθμιστικό πλαίσιο μπορούν να μεταβάλουν την αποτελεσματικότητα μιας επενδυτικής ή φορολογικής δομής από τη μια ημέρα στην άλλη. Οι φορολογικές δομές πρέπει πλέον να σχεδιάζονται όχι μόνο με γνώμονα την αποδοτικότητα τους αλλά, πρωτίστως, με γνώμονα την ανθεκτικότητα τους και κυρίως την ευχέρεια με την οποία δύνανται να αναπροσαρμοστούν.

Οι επιχειρήσεις οφείλουν, συνεπώς, να διευρύνουν τα κριτήρια που χρησιμοποιούν κατά την αξιολόγηση των διαφόρων χωρών και δικαιοδοσιών όσον αφορά θέματα φορολογικού σχεδιασμού και πολιτικής. Ερωτήματα που παλαιότερα θεωρούνταν εκτός πεδίου, αποτελούν πλέον το σημείο εκκίνησης της ανάλυσης.

Αντί οι επιχειρήσεις και οι σύμβουλοι τους να διερωτώνται «ποιο είναι το πλέον φορολογικά συμφέρον αποτέλεσμα;», θα πρέπει επιπλέον να αναλύουν και να εξετάζουν τα εξής: Τι θα συμβεί  εάν το γεωπολιτικό περιβάλλον επιδεινωθεί με ελάχιστη ή καθόλου προειδοποίηση; Τι γίνεται εάν μια συγκεκριμένη χώρα ή δικαιοδοσία καταστεί απρόσιτη; Τι γίνεται αν επιβληθούν κυρώσεις ή δασμοί από τη μια ημέρα στην άλλη; Ποιος θα είναι ο αντίκτυπος αν οι αλυσίδες εφοδιασμού πρέπει να μεταφερθούν με ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας; Πως θα επηρεαστεί η φορολογική πολιτική της επιχείρησης αν καταργηθούν τα υφιστάμενα φορολογικά κίνητρα;

Οι σημερινοί επαγγελματίες επιβάλλεται να αναπτύξουν ένα πολύ διαφορετικό σύνολο δεξιοτήτων σε σύγκριση με το παρελθόν. Είναι εντελώς ανεύθυνο και επιφανειακό να επικεντρώνεται κανείς αποκλειστικά στην τεχνική ανάλυση δεδομένων, ακόμη και εάν τα δεδομένα αυτά είναι εξαιρετικής ποιότητας. Οι σύγχρονοι επαγγελματίες πρέπει ολοένα και περισσότερο να αναδεικνύουν και να προειδοποιούν για τις ευρύτερες επιπτώσεις που αφορούν τη διαχείριση κινδύνων, τον μετασχηματισμό των αλυσίδων εφοδιασμού, τον επενδυτικό σχεδιασμό, την εταιρική διακυβέρνηση και τη γεωπολιτική ανάλυση.

Στόχος δεν είναι η πρόβλεψη του μέλλοντος αλλά η προετοιμασία της επιχείρησης στο ενδεχόμενο πολλαπλών πιθανών (δυσμενών) σεναρίων. Τα διοικητικά συμβούλια και οι διοικητικές ομάδες αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο ότι οι γεωπολιτικές εξελίξεις μπορούν να δημιουργήσουν ταυτόχρονα φορολογικούς, νομικούς, χρηματοοικονομικούς καθώς και το απευκταίο σενάριο κινδύνων εταιρικής δυσφήμησης. Οι επαγγελματίες θα πρέπει, επομένως, να διαθέτουν τις δεξιότητες ώστε να λειτουργούν ως στρατηγικοί σύμβουλοι, ικανοί να εντοπίζουν αναδυόμενους κινδύνους προτού αυτοί υλοποιηθούν.

* Διοικητικός Σύμβουλος & Επικεφαλής Υπηρεσιών Διεθνούς Φορολογίας
KPMG Limited