Αντώνης Λιάτσος: Ο κλονισμός της αξιοπιστίας της Δικαιοσύνης διαβρώνει τον θεσμικό της ρόλο ως θεματοφύλακα – Οι καθυστερήσεις είναι η μεγαλύτερη πληγή

Η Δικαιοσύνη βρέθηκε το τελευταίο διάστημα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, λόγω και της εμπλοκής ονομάτων δικαστών σε υπό εξέταση υποθέσεις. Πόσο όμως σωστή είναι η κριτική που δέχονται οι δικαστές; Μπήκε η διαφθορά στον τομέα της Δικαιοσύνης; Ποια είναι η επιρροή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης;

Ο πρόεδρος του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου κ. Αντώνης Ρ. Λιάτσος, δεν μάσησε τα λόγια του για τα όσα γράφονται στα ΜΚΔ. Στη συνέντευξή του στον «Φ» τονίζει ότι τον ενοχλεί η οριζόντια απόδοση ευθυνών και κυρίως ο λεκτικός κανιβαλισμός. Απαντά αν υπάρχουν ζητήματα διαφθοράς δικαστών και έστειλε την προειδοποίηση για αυστηρές τιμωρίες για όποιον αποδειχθεί με μαρτυρίες. Ο κ. Λιάτσος τονίζει πως η μεγαλύτερη πληγή της Δικαιοσύνης είναι οι καθυστερήσεις, ενώ αναγνωρίζει πως οι παθογένειες 10ετιών ως προς την αποτελεσματική λειτουργία της επέδρασαν στην εμπιστοσύνη των πολιτών.

• Πληθαίνουν κ. Πρόεδρε το τελευταίο διάστημα οι αναφορές σε δικαστές και την εμπλοκή τους σε σοβαρές πράξεις. Στο πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς, όπως και στην υπόθεση της Σάντη αναφέρονται δικαστές. Πώς σχολιάζεται αυτά τα φαινόμενα;

– Η Δικαιοσύνη βρίσκεται για ακόμη μια φορά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των συμπολιτών μας. Δικαιολογημένα, λόγω των πρόσφατων γεγονότων, της θέσης που κατέχει στο δημοκρατικό πολίτευμα και της ευθύνης που φέρει για έλεγχο του έργου και των αποφάσεων των άλλων κρατικών λειτουργιών. Ιδιαίτερα, το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, κατά συνταγματική επιταγή, επωμίζεται το βάρος εύρυθμης λειτουργίας της Πολιτείας, απορροφώντας όλες τις κρίσεις που προκύπτουν από συγκρούσεις οποιωνδήποτε οργάνων ή αρχών της Δημοκρατίας.

Καταρχάς θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν βρισκόμαστε ενώπιον πλήθους αναφορών, αλλά ενώπιον δύο εντελώς ανόμοιων περιπτώσεων, για τις οποίες βρίσκονται σε εξέλιξη διαδικασίες διαφορετικής φύσης και προεκτάσεων. Συνεπώς, υπό τις συνθήκες, η κάθε αναφορά, πολύ περισσότερο του Προέδρου του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου, θα πρέπει να είναι λιτή, με σεβασμό στις διαδικασίες που εκκρεμούν και βεβαίως στο τεκμήριο της αθωότητας.

Σας διαβεβαιώ, όμως, ότι στα 35 χρόνια της υπηρεσίας μου ως Δικαστής, δεν υπέπεσε ποτέ στην αντίληψή μου θέμα διαφθοράς στο δικαστικό Σώμα. Πέραν τούτου, όπως κατά επανάληψη είχα την ευκαιρία να τονίσω, όλοι είναι ίσοι έναντι του Νόμου και κανένας δεν είναι στο απυρόβλητο. Για όποιον αποδειχθεί, ενώπιον αρμοδίου δικαστηρίου και συμφώνως του νόμου, ενοχή, να υποστεί τις συνέπειες. Αυστηρές τιμωρίες. Ιδίως σε περιπτώσεις όπου το διακύβευμα είναι η αξιοπιστία των θεσμών του κράτους.  

• Πού αποδίδεται όλη αυτή η όχληση από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης για τη Δικαιοσύνη και την απαξίωση στους θεσμούς και τι ενοχλεί περισσότερο;

– Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης είναι ένα φαινόμενο της εποχής που χρήζει ιδιαίτερης μελέτης και συζήτησης. Διαμορφώνουν πλέον την κοινή γνώμη και, κατά προέκταση, εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι αποτελούν το κύριο βήμα έκφρασης απόψεων και κριτικής.

Η άποψη, όμως, και η τελική κρίση προϋποθέτουν γνώση των γεγονότων και όλων των συνισταμένων που καλύπτουν το αντικείμενο της όποιας συζήτησης. Λυπούμαι να παρατηρήσω ότι για διάφορους λόγους, που δεν χρειάζεται να αναπτύξω, με τη χρήση στερεότυπων φράσεων, ακραίου, αφοριστικού, λόγου και υπερβολικής απλοποίησης, χωρίς καμία γνώση ή στην καλύτερη περίπτωση, με περιορισμένη αντίληψη του όλου πλέγματος των κρίσιμων στοιχείων, η άποψη μετατρέπεται σε τοξικότητα και ανθρωποφαγία και οδηγεί σε επικίνδυνα μονοπάτια απαξίωσης των λειτουργιών του κράτους. Στήνονται λαϊκά δικαστήρια, αξιοπρεπείς άνθρωποι στιγματίζονται και, κατά προέκταση, οι Θεσμοί της Πολιτείας που αυτοί εκπροσωπούν, εκθεμελιώνονται.

Με ενοχλεί η οριζόντια απόδοση ευθυνών και, κατά προέκταση, η αποδόμηση έντιμων και ευσυνείδητων προσώπων, όπου και να υπηρετούν. Πολύ περισσότερο, η δολοφονία χαρακτήρων, που συνιστά άμεση προσβολή των ατομικών τους δικαιωμάτων. Δικαιωμάτων που βρίσκονται στον πυρήνα του Συνταγματικού πολιτισμού μας.  Καλώ τους συμπολίτες μας να έχουν πάντα κατά νου ότι τα ατομικά δικαιώματα αφορούν όλους μας. Και κανένας από μας δεν ξέρει για ποιον θα κτυπήσει η καμπάνα του λαϊκισμού και του λεκτικού κανιβαλισμού την επόμενη φορά.

Αναγνωρίζω, προς αποφυγή παρεξηγήσεων, τη δική μας ευθύνη και ότι παθογένειες δεκαετιών ως προς την ομαλή και αποτελεσματική λειτουργία της Δικαιοσύνης – ένα σύνθετο, πολυπαραγοντικό ζήτημα – επέδρασαν, δικαιολογημένα, στην εμπιστοσύνη των συμπολιτών μας στο θεσμό της Δικαιοσύνης. Καλό όμως είναι να εκτιμάμε όσα έχουμε και να προσπαθούμε να τα βελτιώσουμε με συναινέσεις και νηφαλιότητα, εντοπίζοντας τις αδυναμίες και λαμβάνοντας, εγκαίρως, μέτρα προς διόρθωση. Σε αυτό συμβάλλει, ως απολύτως θεμιτή, η καλόπιστη, ακόμη και σκληρή, κριτική.

• Ποιες διορθωτικές κινήσεις πρέπει να γίνουν ώστε και η εμπιστοσύνη του κοινού προς τους θεσμούς να επιστρέψει και η Δικαιοσύνη να παραμείνει στο υψηλότερο επίπεδο;

– Το Κράτος Δικαίου εκφράζεται μέσα από τη Δικαιοσύνη. Ο κλονισμός της αξιοπιστίας της διαβρώνει τον θεσμικό της ρόλο ως θεματοφύλακα των δικαιωμάτων των πολιτών, αλλά και της ομαλής λειτουργίας του Κράτους.

Με υπαρκτό το ζήτημα της αμφισβήτησης, πρώτα εμείς, οι ίδιοι οι Δικαστές, ως άμεσα όργανα της Πολιτείας, οφείλουμε να εντοπίσουμε τους λόγους και, χωρίς φόβο και προκαταλήψεις, να αναγνωρίσουμε τις δικές μας ευθύνες, αναζητώντας τρόπους βελτίωσης. Τα τελευταία χρόνια έγιναν πολλά στην προσπάθεια ενίσχυσης της αποτελεσματικής λειτουργίας του δικαστικού συστήματος. Αναφέρω, επιγραμματικά, τις μεταρρυθμιστικές τομές, που στόχευαν στην επίλυση του προβλήματος των καθυστερήσεων, στην εξειδίκευση και στον αλληλοέλεγχο των Δικαστών. Θεσπίστηκαν νέοι Κανονισμοί προς υποβοήθηση των διαδικασιών και εναρμονίστηκε πλήρως η Δικαστική Υπηρεσία με όλες τις συστάσεις της GRECO. Τα πιο πάνω ενίσχυσαν τη διαφάνεια, διασφάλισαν σε υπέρτατο βαθμό τη δίκαιη δίκη και παράγουν ήδη αποτελέσματα ως προς τον περιορισμό στις καθυστερήσεις εκδίκασης υποθέσεων.

Περαιτέρω περιθώρια βελτίωσης υπάρχουν. Είτε σε ότι αφορά στοχευμένες τροποποιήσεις Διαδικαστικών Κανονισμών, είτε αποδοτικότερης αξιοποίησης του δικαστικού χρόνου, είτε αποτελεσματικότερης εποπτείας, επιμόρφωσης και καθοδήγησης των πρωτόδικων Δικαστών. Πέραν τούτων θα πρέπει να διασφαλιστεί, με διαρκή έλεγχο, ότι η ίδια η συμπεριφορά των Δικαστών ανταποκρίνεται στα υψηλότερα επίπεδα και ότι ο λόγος τους διακρίνεται από ήθος και ευπρέπεια. Καθότι ο Δικαστής δεν εφαρμόζει απλώς το Νόμο, διαμορφώνει αξίες και καθορίζει μέτρο συμπεριφοράς. Στοιχεία που αντανακλούν στην εικόνα της Δικαιοσύνης και μεταφράζονται σε δείκτες εμπιστοσύνης του κοινού.

• Υπάρχει η άποψη στον δικηγορικό κόσμο ότι με την μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης προσλήφθηκε μεγάλος αριθμός δικαστών σε σύντομο χρονικό διάστημα με αποτέλεσμα το επίπεδο να μην είναι το αναμενόμενο. Πώς το σχολιάζεται;

– Είναι γεγονός ότι η μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης είχε ως αναπόδραστο αποτέλεσμα όχι μόνον την πρόσληψη πολλών νέων Δικαστών σε σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά και την γρήγορη ανέλιξη μεγάλου αριθμού υπηρετούντων Δικαστών. Στοιχείο που δεν βοήθησε στην απαραίτητη ωρίμανσή τους στη δικαστική έδρα. Τούτο όμως ήταν αναπόφευκτο, δεδομένης της εγκαθίδρυσης δευτεροβάθμιας δικαιοδοσίας και του σημαντικού αριθμού Δικαστών που διορίστηκαν ως Εφέτες.

Είχα την ευκαιρία ως Πρόεδρος του τότε ενιαίου Ανωτάτου Δικαστηρίου κατά τη χρονική περίοδο των μεταρρυθμιστικών τομών, να επισημάνω τους κινδύνους που όντως ελλόχευαν από το γεγονός αυτό. Η γρήγορη ανέλιξη των Δικαστών επέβαλλε ιδιαίτερη προσπάθεια εκ μέρους τους, ούτως ώστε να ανταποκριθούν στα καθήκοντα της θέσης τους. Συνεπάγεται επίσης ευθύνη συνεχούς καθοδήγησής τους και αυστηρής εποπτείας από τα Ανώτατα Δικαστικά Όργανα. Με βρίσκει σύμφωνο η θέση ότι θα πρέπει να καταβληθεί περισσότερη προσπάθεια από όλους, προκειμένου τα μειονεκτήματα των πολλών προσλήψεων και της γρήγορης ανέλιξης να περιοριστούν. Θα πρέπει επίσης, όπως σχετικά έγινε και σε άλλες χώρες που αντιμετώπισαν το ίδιο πρόβλημα, να εξεταστούν και άλλοι τρόποι, ώστε να δοθεί η ευχέρεια άνεσης χρόνου λειτουργίας του συστήματος απονομής της Δικαιοσύνης, χωρίς επιπρόσθετες, γρήγορες, ανελίξεις. Γνώμονας και κύριο ζητούμενο θα πρέπει να είναι το δημόσιο συμφέρον της Δικαιοσύνης και της χώρας μας.

Οι καθυστερήσεις είναι η μεγαλύτερη πληγή της Δικαιοσύνης

• Ενδεχομένως να βελτιωνόταν η κατάσταση αν οι αποφάσεις εκδίδονταν πιο γρήγορα και δεν ανατρέπονταν αποφάσεις με τόση συχνότητα;

– Οι καθυστερήσεις στην εκδίκαση των υποθέσεων αποτελούν την μεγαλύτερη πληγή στο σώμα της Δικαιοσύνης. Είναι προς τον τομέα αυτό που στρέφονται οι περισσότερες, καταδικαστικές για τη χώρα μας, αποφάσεις του ΕΔΑΔ. Μέρος της ευθύνης βαραίνει και τους Δικαστές. Υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης ως προς ένα σημαντικό παράγοντα που αφορά την αποτελεσματική διαχείριση των υποθέσεων και την αξιοποίηση στο μέγιστο δυνατό βαθμό του δικαστικού χρόνου. Επιπρόσθετα σε ότι αφορά την αυστηρή τήρηση των Κανονισμών και την αποτροπή αδικαιολόγητων καθυστερήσεων και κατάχρησης της διαδικασίας, διαφυλάττοντας σε όλη την πορεία τα δικαιώματα των διαδίκων για δίκαιη δίκη. Προς την κατεύθυνση αυτή, όπως αυτό συνιστά και θεσμική μας ευθύνη, εποπτεύουμε και καθοδηγούμε τους νεότερους συναδέλφους και γενικά τα Δικαστήρια πρωτόδικης και δευτεροβάθμιας δικαιοδοσίας.

Διευκρινιστικά, το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην έγκαιρη έκδοση αποφάσεων, που είναι το τελικό στάδιο της διαδικασίας, αλλά στην όλη προηγούμενη πορεία εκδίκασης της υπόθεσης και εκεί είναι που πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας, στην προσπάθεια εντοπισμού των παραγόντων που επιδρούν στην καθυστέρηση. Άλλωστε, όπως προβλέπει ο σχετικός Κανονισμός, η έκδοση αποφάσεων, κατά κανόνα, λαμβάνει χώρα εντός συγκεκριμένου χρόνου. Το αργότερο εντός έξι μηνών από την επιφύλαξη τελικής απόφασης ή δύο μηνών σε σχέση με ενδιάμεσες.   

Μεγάλο όμως μερίδιο ευθύνης φέρει και η Πολιτεία, διαχρονικά. Υπάρχουν τεράστιες ελλείψεις, υλικοτεχνικές, υποδομών και ανθρώπινου δυναμικού, υποστηρικτικού του έργου των Δικαστών. Τούτο εύκολα τεκμηριώνεται μέσα από τις τακτικές εκθέσεις όλων των Ευρωπαϊκών Οργάνων, με πιο πρόσφατη την έκθεση του 2026 για το Κράτος Δικαίου, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Στις εν λόγω εκθέσεις, ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο γεγονός ότι η χώρα μας κατατάσσεται τελευταία στο ποσοστό οικονομικών παροχών προς τη Δικαιοσύνη και υπογραμμίζεται ότι η επάρκεια ανθρώπινων πόρων και η ύπαρξη κατάλληλων διοικητικών και τεχνικών δομών αποτελούν βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική λειτουργία των δικαστηρίων.  

Ως προς το ερώτημά σας που αφορά την ανατροπή πρωτόδικων αποφάσεων – σημειώνοντας ότι δεν εντοπίζεται ανατροπή αποφάσεων σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι σε άλλες χώρες – αυτό είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Άλλωστε αυτός είναι και ο λόγος ύπαρξης δευτεροβάθμιας και, σε κάποιες περιπτώσεις, τριτοβάθμιας δικαιοδοσίας. Προς παρέμβαση δηλαδή, όπου διαπιστώνεται σφάλμα.

Δεν θα ήταν ολοκληρωμένη η απάντησή μου αν δεν αναφερόμουν σε ένα παράγοντα τον οποίο θεωρώ καθοριστικό ως προς το ζήτημα της εμπέδωσης εμπιστοσύνης των πολιτών στο σύστημα απονομής της Δικαιοσύνης. Την υπεύθυνη ενημέρωσή τους για τις διαδικασίες, τον τρόπο λειτουργίας των δικαστηρίων και την επεξήγηση με απλή γλώσσα των δικαστικών αποφάσεων, ιδίως αυτών που για ευνόητους λόγους ενδιαφέρουν και απασχολούν την Κοινωνία.

Ως προς τούτο το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο διαθέτει και αξιοποιεί στο έπακρο τα δικά του Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Δημοσιεύονται αμέσως όχι μόνον οι αποφάσεις που εκδίδονται, αλλά ακόμη, σε ιδιάζουσες περιπτώσεις, και τα δικόγραφα που καταχωρούνται, προς άμεση πρόσβαση του κοινού. Περαιτέρω αναρτώνται λεπτομέρειες ως προς τον χρόνο ορισμού των ενώπιόν του υποθέσεων και εκδίδεται, κατά τακτά χρονικά διαστήματα, περίληψη της ουσίας των αποφάσεων του σε απλή, κατανοητή στον πολίτη, γλώσσα. Επιπρόσθετα γίνονται ομιλίες σε φοιτητές και μαθητές για το έργο του δικαστηρίου και τη δικαιοδοσία του, αλλά και ενημερώνεται γενικότερα το κοινό μέσω δημοσιευμάτων, όπως για παράδειγμα η σημερινή μας συνομιλία.

Απαραίτητη η Διοίκηση Δικαστηρίων

• Πού βρίσκεται το ζήτημα με τη Διοίκηση των Δικαστηρίων, ώστε οι δικαστές να μην κάνουν και τους διευθυντές;

– Είναι μια καίρια τομή. Η δημιουργία Διοίκησης των Δικαστηρίων θα συντείνει στην αποσυμφόρηση του έργου των Δικαστών και στην επικέντρωσή τους στα δικαστικά τους καθήκοντα και μόνο. Είναι γι’ αυτό το λόγο, αλλά και για λόγους εξειδικευμένης βοήθειας, που κρίθηκε ότι είναι απαραίτητη η σύσταση της ξεχωριστής αυτής δομής. Η όλη προσπάθεια βρίσκεται σε εξέλιξη και μέσα σε αυτά τα πλαίσια θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι απόψεις και ανησυχίες των δικαστικών υπαλλήλων, το έργο και τα καθήκοντα των οποίων θα διαφοροποιηθούν. Σημαντική πτυχή επίσης είναι η θέσπιση του απαραίτητου νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου, όσο και η αναγκαία συμβολή του Κράτους προς στήριξη του εγχειρήματος.

Υπό το φως των πιο πάνω, εύκολα μπορεί κάποιος να διαπιστώσει ότι επιδρούν διάφοροι παράγοντες και η όλη διαδικασία ολοκλήρωσης του έργου είναι σύνθετη και χρονοβόρα. Ευελπιστώ ότι όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, αντιλαμβανόμενα την αξία της δημιουργίας Διοίκησης των Δικαστηρίων, θα ενεργήσουν με ταχύτερους ρυθμούς.  

Ψηλότερα πρότυπα συμπεριφοράς

• Οι διαδικασίες για τα πειθαρχικά των δικαστών έχουν αλλάξει μετά και τη δικαστική μεταρρύθμιση;

– Ο περί της Ενάσκησης της Πειθαρχικής Εξουσίας Διαδικαστικός Κανονισμός, θεσπίστηκε προκειμένου η Κυπριακή Δημοκρατία να συμμορφωθεί με τα όσα κρίθηκαν από το ΕΔΑΔ στην απόφαση Καμένος του 2018. Η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, κρίνοντας ως ικανοποιητικές τις ενέργειες του Κράτους μας προς συμμόρφωση με την πιο πάνω απόφαση, τερμάτισε την όποια περαιτέρω εξέταση επί του θέματος.

Συνεπώς, ο πειθαρχικός Κανονισμός, πλήρως εναρμονισμένος με τα ευρωπαϊκά δεδομένα και με τις θεσμικές εγγυήσεις δίκαιης πειθαρχικής διαδικασίας, με βάση το Άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τα Άρθρα 12 και 30 του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας, συνιστά ασφαλές πλαίσιο πειθαρχικού ελέγχου των Δικαστών. Παρεμπιπτόντως σχετική είναι η κρίση του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστικού Συμβουλίου στην πολύ πρόσφατη απόφασή του στην Ένσταση Αρ. 1/26, ημερομηνίας 30/7/2026. Έχει σημασία να σημειωθεί ότι τα δικονομικά και ουσιαστικά δικαιώματα των πειθαρχικά διωκόμενων Δικαστών διασφαλίζονται πλήρως. Όχι μόνο σε όλα τα στάδια της διαδικασίας, αλλά και μετά την έκδοση της απόφασης, όπου ο υπό αναφορά Δικαστής έχει το δικαίωμα αμφισβήτησής της ενώπιον, αναλόγως, είτε του Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστικού Συμβουλίου είτε του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου.

Σημαντικό ρόλο στην εμπέδωση της εμπιστοσύνης του κοινού προς τη Δικαιοσύνη, αλλά και στήριξής της, ως βασικού πυλώνα της Δημοκρατίας, έχει και ο νομικός κόσμος. Ιδίως στα πλαίσια κριτικής των αποφάσεων που εκδίδουν τα δικαστήρια. Αναμένεται η αποφυγή συνθηματολογικού λόγου και υποτιμητικών εκφράσεων. Επιβάλλεται η επιστημονική τεκμηρίωση, με ευπρεπή λόγο και με αναφορά τόσο στα γεγονότα όσο και στη νομική πτυχή του θέματος που ενδιαφέρει. Η καλόπιστη κριτική, όσο σκληρή και να είναι, είναι ιδιαίτερα υποβοηθητική για το έργο του δικαστηρίου και συμβάλλει τα μέγιστα στην ενημέρωση του κοινού ως προς τις σωστές διαστάσεις αποφάσεων ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.