Tο αυξανόμενο κόστος στέγασης και η έλλειψη κοινωνικής και οικονομικά προσιτής στέγης έχουν τροφοδοτήσει κρίση σε ολόκληρη την ΕΕ, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν σπίτια και κινδυνεύουν να μείνουν άστεγοι, προειδοποιεί ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (European Union Agency for Fundamental Rights) σε έκθεση που δημοσίευσε την προηγούμενη εβδομάδα. Ταυτόχρονα, «οι διασφαλίσεις κατά της έξωσης και της έλλειψης στέγης παραμένουν ανεπαρκείς σε πολλά κράτη μέλη, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται καταστάσεις που υπονομεύουν το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια».
Για να ξεπεραστούν τέτοιες προκλήσεις, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός, καλεί την ΕΕ και τα κράτη μέλη της να αντιμετωπιστεί η στέγαση ως θεμελιώδες δικαίωμα και να βασιστούν οι πολιτικές στέγασης στο δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ, σύμφωνα με τις υποχρεώσεις των κρατών μελών.
Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της αστεγίας, σημειώνεται ότι υπάρχει ανάγκη για ολοκληρωμένη προστασία από την αναγκαστική έξωση και διασφαλίσεις για τις ευάλωτες ομάδες, συμπεριλαμβανομένων δικαστικών εγγυήσεων, εναλλακτικής στέγασης, καταφυγίων αστέγων, κοινωνική και οικονομική υποστήριξη.
Γίνεται αναφορά για κάθε κράτος-μέλος και για την περίπτωση της Κύπρου επισημαίνεται η περίπτωση θανάτου μιας άστεγης γυναίκας στην Πάφο και την αναφορά από το Υφυπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας στο Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων ότι η αστεγία επηρεάζει μεταξύ 200 και 250 άτομα κάθε χρόνο: το 2024 ο αριθμός των ατόμων που αντιμετώπιζαν προβλήματα στέγασης ήταν 225, το 2023 ήταν 350 άτομα και το 2022 ήταν 206.
Τα άτομα που επηρεάζονται είναι κυρίως Κύπριοι και υπήκοοι της Ένωσης και περιστασιακά υπήκοοι τρίτων χωρών, συνήθως άγαμα άτομα αλλά μερικές φορές και οικογένειες. Σημειώνεται, επίσης, ότι τα αναφερόμενα στοιχεία δεν περιλαμβάνουν άτομα που αιτούνται άσυλο. Τα μέσα ενημέρωσης αναφέρθηκαν σε περιπτώσεις ατόμων που κατείχαν εγκαταλελειμμένα σπίτια, έβαζαν φωτιά για να ζεσταθούν και πεθαίνουν από εγκαύματα, προσθέτοντας ότι οι άστεγοι στην Κύπρο είναι «αόρατοι», μέχρι να βρεθούν νεκροί.
Επίσης, στην έκθεση που εξέδωσε ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρεται ότι ο νόμος για τον έλεγχο των ενοικίων, που ισχύει από το 1983, προστατεύει τους ενοικιαστές από εξώσεις και υπερβολικές αυξήσεις ενοικίων όταν ενοικιάζουν ακίνητα που έχουν κατασκευαστεί έως τις 31/12/1999 σε περιοχές που έχουν χαρακτηριστεί ειδικά ως «ελεγχόμενες περιοχές», δυνάμει διατάγματος του Υπουργικού Συμβουλίου (σ.σ. το γνωστό ενοικιοστάσιο).
Τα κτήρια που κατασκευάζονται μετά την ημερομηνία αυτή δεν καλύπτονται από αυτόν τον νόμο, πράγμα που ουσιαστικά σημαίνει ότι οι ενοικιαστές που ενοικιάζουν ακίνητα σε νεότερα κτήρια δεν προστατεύονται από αυτόν τον νόμο.
Το Υπουργικό Συμβούλιο, αναφέρει η έκθεση, μπορεί να δηλώσει ότι η προστασία βάσει αυτού του νόμου ισχύει σε ορισμένες περιοχές για καταστήματα, κατοικίες ή και για τα δύο και πρέπει να επανεξετάζει τις προηγούμενες διαταγές του τουλάχιστον κάθε πέντε χρόνια, για να διαπιστώσει εάν πρέπει να αναθεωρηθούν υπό το πρίσμα των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών που επικρατούν.
Για να μπορέσουν να επωφεληθούν από την προστασία που προσφέρει αυτός ο νόμος, οι ενοικιαστές πρέπει να έχουν στην κατοχή τους ακίνητα, βάσει είτε προφορικής σύμβασης μίσθωσης είτε σε περίπτωση που η πρώτη σύμβαση μίσθωσης έχει λήξει και ο ενοικιαστής εξακολουθεί να διατηρεί στην κατοχή του το μισθωμένο ακίνητο. Σημειώνεται ότι αυτή η κατηγορία ενοικιαστών ονομάζεται «νόμιμοι ενοικιαστές».
Στην πράξη, αναφέρει το τμήμα της έκθεσης για την Κύπρο, οι περισσότερες περιοχές στην Κύπρο καλύπτονται από τον νόμο περί ελέγχου ενοικίων, ο οποίος περιλαμβάνει επίσης διατάξεις που ελέγχουν και περιορίζουν τις αυξήσεις ενοικίων, ανάλογα με την επικρατούσα οικονομική κατάσταση. Οι ενοικιαστές και οι ιδιοκτήτες ακινήτων μπορούν να υποβάλουν αίτηση στο δικαστήριο ελέγχου ενοικίων για να καθορίσουν ένα δίκαιο ενοίκιο για συγκεκριμένα ακίνητα που καλύπτονται από τον νόμο, ωστόσο να μην είναι δυνατή καμία αύξηση ενοικίου, για περιόδους μικρότερες των δύο ετών από την απόκτηση του ακινήτου ή από την τελευταία αύξηση ενοικίου.
Η αύξηση ενοικίου που θα αποφασιστεί από το δικαστήριο δεν μπορεί να υπερβαίνει το 14%, ενώ ισχύουν ειδικοί τύποι για τον υπολογισμό των αυξήσεων ενοικίου για ευάλωτα άτομα και άτομα που εκτοπίστηκαν ως αποτέλεσμα της τουρκικής εισβολής το 1974. Για την περίοδο μεταξύ 22 Απριλίου 2025 και 21 Απριλίου 2027, η μέγιστη αύξηση ενοικίου που επιτρέπεται για ενοίκια βάσει του νόμου περί Ελέγχου Ενοικίων είναι 6%.
Ανεπαρκή στοιχεία και προγράμματα του κράτους
Στο εσωτερικό, σε μείζον πολιτικό θέμα αντιπαράθεσης μεταξύ κομμάτων και της Κυβέρνησης έχει αναδειχθεί η στεγαστική κρίση (και) στην Κύπρο, με τις εξηγήσεις που έχει δώσει το Υπουργείο Εσωτερικών να μην ικανοποιούν, ενώ οι εκθέσεις που δημοσιεύονται δείχνουν ότι το πρόβλημα είναι μεγάλο.
Στην έκθεση για την Κύπρο και την κυπριακή οικονομία που δημοσίευσε πρόσφατα η Κομισιόν, οι τεχνοκράτες των Βρυξελλών αναφέρουν ότι το κράτος έχει περιορισμένη κοινωνική και οικονομικά προσιτή στέγαση και δεν διαθέτει μηχανισμό για ειδική παρακολούθηση του ζητήματος.
Οι κοινωνικές – ενοικιαζόμενες κατοικίες είναι σε μεγάλο βαθμό ανύπαρκτες στην Κύπρο (και ως θεσμός, δηλαδή) και πολύ κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, που είναι 8%. Η Κομισιόν τονίζει ότι η Στατιστική Υπηρεσία της Κύπρου δεν δημοσιεύει ανάλυση του συνολικού αποθέματος κατοικιών που αποτελούν κοινωνική στέγαση (ενοικιαζόμενη ή ως ιδιοκατοίκηση) ή του αριθμού τέτοιων μονάδων που διαχειρίζεται ο Κυπριακός Οργανισμός Ανάπτυξης Γης.
Οι τεχνοκράτες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρουν στην έκθεσή τους για την κυπριακή οικονομία ότι η Κυβέρνηση έχει, από την άλλη, θεσπίσει μέτρα για την υποστήριξη της προσιτής στέγασης. Δηλαδή, η Κομισιόν κάνει σαφή διάκριση μεταξύ της κοινωνικής στέγης, που (σε άλλες χώρες της ΕΕ) αφορά προγράμματα στέγασης για φτωχά ή ευάλωτα νοικοκυριά ή άτομα που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν στέγη στην ελεύθερη αγορά ούτε μέσω των κινήτρων που παρέχει το κράτος για προσιτή στέγη) και των προγραμμάτων για υποβοήθηση ζευγαριών ή νοικοκυριών να αγοράσουν σπίτι με έκπτωση ή κάποια κρατική βοήθεια.
Τέτοια κυβερνητικά σχέδια περιλαμβάνουν επιδοτήσεις ενοικίου για ευάλωτες ομάδες, μέσω του προγράμματος επιδότησης στέγασης για ηλικιωμένους (χρηματοδοτούμενο από το Ταμείο Ανάκαμψης), περιλαμβάνουν επίσης το πρόγραμμα επιδότησης στέγασης για νεαρά ζευγάρια και άτομα έως 41 ετών και επιδόματα ενοικίου στο πλαίσιο του προγράμματος εγγυημένου ελάχιστου εισοδήματος. Παράλληλα, η Κυβέρνηση στοχεύει επίσης στην επέκταση της προσφοράς κατοικιών, με την ελπίδα ότι η μεγαλύτερη προσφορά θα οδηγήσει σε συγκράτηση ή μείωση τιμών στην ελεύθερη αγορά. Πάνω από 1.900 νέες μονάδες έχουν προγραμματιστεί (συμπεριλαμβανομένων περίπου 700 οικονομικά προσιτών μονάδων) στις μεγάλες πόλεις.
Τι κάνουν άλλα κράτη της ΕΕ για κοινωνική στέγη ή μεγαλύτερη προσφορά κατοικίας
Πρόσφατα, σε άρθρο του, ο Πάνος Δανός, διευθύνων σύμβουλος του ομίλου ΔΑΝΟΣ διεθνείς σύμβουλοι & εκτιμητές ακινήτων, ανέφερε ότι στην Αυστρία ένα στα πέντε σπίτια είναι κοινωνική κατοικία.
Στην Ελβετία, μέχρι και με ατομικό ετήσιο εισόδημα των €100.000 δικαιούται ένας πολίτης επιδότηση ενοικίου.
Στο Βέλγιο, οι πολίτες άνω των 65 ετών δικαιούνται επιδότηση ενοικίου.
Η Βαρκελώνη απαγόρευσε το Airbnb, για να αυξήσει τη διαθεσιμότητα μακροχρόνιων ενοικιάσεων στέγης από πολίτες.
Η Ισπανία κατήργησε την παραχώρηση βίζας (δικαίωμα παραμονής στη χώρα) έναντι απόκτησης κατοικίας, αυξάνοντας έτσι την προσφορά στέγης στον τοπικό πληθυσμό, σε μια προσπάθεια να συγκρατήσει τις τιμές ακινήτων.
Στην Ελλάδα, σε περιοχές όπου η ζήτηση ξεπερνά σημαντικά την προσφορά ή και σε περιοχές που το κράτος θέλει να μειώσει την ανάπτυξη, για περιβαλλοντικούς σκοπούς, αύξησε το όριο επένδυσης για απόκτηση βίζας σε €800.000 από τις €250.000.
Ενδεικτικά, αναφέρει η έκθεση, θα μπορούσαν να αγοραστούν άδεια κτήρια και σε συνεργασία με ιδιώτες να ανακαινιστούν κατάλληλα και να προσφερθούν στην αγορά. Παρομοίως, να δοθούν επιπλέον κίνητρα για την ανάπτυξη προσιτής κατοικίας όπως περισσότερος από ότι προβλέπεται συντελεστής δόμησης, σύμπραξη δημοσίου και ιδιωτικού τομέα για την ανάπτυξη σε επιλεγμένες κρατικές εκτάσεις κοινωνικής κατοικίας προς ενοικίαση, φορολόγηση αδρανών ακινήτων, φορολογικές ελαφρύνσεις στην ανάπτυξη κατοικιών που θα απευθύνονται σε νεαρά ζευγάρια + συνταξιούχους + μικρομεσαία εισοδήματα, επιδότηση ενοικίου, προνομιακά δάνεια σε όσους έχουν ανάγκη για την απόκτηση στέγης, επιδοτήσεις για αναβαθμίσεις κατοικιών σε πράσινες και σε όσες χρήζουν σημαντικής ανακαίνισης, αλλά και επιδότησης για την δημιουργία υγιών συγκροτημάτων κατοικιών που θα βοηθούν την σωματική και ψυχολογική υγεία των ενοίκων τους – ήτοι με πιστοποίηση πχ WELL και LEED.
Πόσες εξώσεις γίνονται στην Κύπρο
Για την περίπτωση της Κύπρου αναφέρεται επίσης στην έκθεση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (European Union Agency for Fundamental Rights) ότι δεν υπάρχει καταγραφή ή εκτίμηση του πραγματικού αριθμού των αποφάσεων – διαταγών για έξωση, που εκδίδονται ή εκτελούνται.
«Δεν υπάρχει σχέδιο για τη χαρτογράφηση του τοπίου όσον αφορά τις εξώσεις», σημειώνεται συγκεκριμένα.
Η κυβερνητική πολιτική επικεντρώνεται στην παροχή κινήτρων για τη δημιουργία οικονομικά προσιτών κατοικιών, όπως πολεοδομικά και φορολογικά κίνητρα, αύξηση του συντελεστή δόμησης υπό ορισμένες προϋποθέσεις, επιδοτήσεις στα επιτόκια στεγαστικών δανείων και ειδικά προγράμματα στήριξης για την ιδιοκτησία κατοικίας σε ορεινές, απομακρυσμένες, μειονεκτούσες και αγροτικές περιοχές.
