Ένας χρόνος Αγοράς Ηλεκτρισμού: Επιβάρυνση για τον καταναλωτή

Η 1η Οκτωβρίου 2025 σηματοδότησε την έναρξη εμπορίας στην Ανταγωνιστική Αγορά Ηλεκτρισμού (ΑΑΗ), ύστερα από πολυετείς καθυστερήσεις και σημαντικές στρεβλώσεις. Η προσδοκία ήταν συγκεκριμένη: περισσότερος ανταγωνισμός, δυνατότητα επιλογής προμηθευτή και φθηνότερος ηλεκτρισμός.

Με τη συμπλήρωση του πρώτου έτους, οι μηχανισμοί της αγοράς λειτουργούν. Υποβάλλονται προσφορές, προγραμματίζεται η παραγωγή, πραγματοποιούνται εκκαθαρίσεις και δημοσιεύονται τιμές. Αυτό είναι αναγκαίο βήμα, όχι όμως απόδειξη ότι επιτεύχθηκε ο βασικός στόχος.

Για το νοικοκυριό, το ερώτημα είναι απλό: μπορεί να επιλέξει προμηθευτή με καλύτερους όρους και να πληρώσει λιγότερα; Για την οικονομία, το ζητούμενο είναι αν μειώνεται το συνολικό κόστος του ηλεκτρισμού. Η απάντηση απαιτεί μετρήσιμα αποτελέσματα, όχι διαβεβαιώσεις για την ομαλή λειτουργία μιας πλατφόρμας.

Υψηλές τιμές στη χονδρική αγορά

Σύμφωνα με τα στοιχεία της πλατφόρμας «Cyprus Grid», που χρησιμοποιούνται στον παρόντα απολογισμό, η μηνιαία μεσοσταθμική τιμή στην Προημερήσια Αγορά αυξήθηκε από 162,7 €/MWh τον Οκτώβριο 2025 σε 224,6 €/MWh τον Απρίλιο 2026 και 262,2 €/MWh τον Σεπτέμβριο 2026.

Η διαφορά μεταξύ πρώτου και τελευταίου μήνα του πρώτου χρόνου λειτουργίας είναι 99,5 €/MWh, δηλαδή αύξηση περίπου 61% σε σχέση με την τιμή του πρώτου μήνα. Ο μέσος όρος των δώδεκα μηνιαίων μεσοσταθμικών τιμών ανέρχεται σε 203,85 €/MWh: περίπου 25% πάνω από την τιμή του πρώτου μήνα.

Η υπόσχεση ήταν φθηνότερος ηλεκτρισμός. Η αύξηση της χονδρικής κατά 61% δείχνει ότι η πορεία δεν ανταποκρίνεται σε αυτή την υπόσχεση. Δεν αποδίδουμε όλη την αύξηση αποκλειστικά στην αγορά. Απαιτούμε, όμως, να αναγνωριστεί η επιβάρυνση και να διορθωθούν οι μηχανισμοί που δεν μεταφέρουν το όφελος της φθηνότερης παραγωγής στον καταναλωτή.

Οι τιμές επηρεάζονται από τα καύσιμα, τα δικαιώματα εκπομπών, τη ζήτηση και τη διαθεσιμότητα των μονάδων. Η χονδρική τιμή δεν μεταφέρεται αυτομάτως και στον ίδιο βαθμό σε κάθε λογαριασμό λιανικής. Αυτές οι διακρίσεις είναι απαραίτητες για την ορθή αξιολόγηση· δεν αναιρούν, όμως, την ανάγκη αναγνώρισης του προβλήματος.

Ο απολογισμός πρέπει, επομένως, να εξετάσει χωριστά το κόστος παραγωγής, τους μηχανισμούς εμπορίας και την τελική επιβάρυνση του καταναλωτή. Η λειτουργία της αγοράς δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την απουσία αποτελέσματος.

Πού είναι οι επιλογές των νοικοκυριών;

Έναν χρόνο μετά την έναρξη της ανταγωνιστικής αγοράς, οι ιδιώτες προμηθευτές έχουν επικεντρωθεί σχεδόν αποκλειστικά στους μεγάλους καταναλωτές, προσφέροντάς τους τιμές περίπου 3-4% χαμηλότερες από τις αντίστοιχες της ΑΗΚ. Τα νοικοκυριά, αντιθέτως, παραμένουν στην πράξη χωρίς ουσιαστική εναλλακτική επιλογή και συνεχίζουν να προμηθεύονται σχεδόν αποκλειστικά από την ΑΗΚ.

Για σκοπούς διαφάνειας, η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ) πρέπει να παρουσιάσει δημόσια έναν συγκεκριμένο απολογισμό:

∙      Πόσα νοικοκυριά άλλαξαν προμηθευτή;

∙      Πόσα οικιακά προϊόντα προσφέρονται και με ποιους όρους;

∙      Ποια εξοικονόμηση επιτυγχάνεται, εάν επιτυγχάνεται, έναντι του προηγούμενου καθεστώτος;

∙      Ποιο είναι το μερίδιο των ιδιωτών προμηθευτών στην οικιακή κατανάλωση;

∙      Πόσο κοστίζουν η λειτουργία της αγοράς, η εξισορρόπηση και οι επικουρικές υπηρεσίες;

Η άνοδος της χονδρικής αποτελεί σαφή ένδειξη δυσμενούς πορείας. Χωρίς τα παραπάνω στοιχεία, όμως, δεν μπορεί να αποτιμηθεί με ακρίβεια ούτε η έκταση του ανταγωνισμού, ούτε το καθαρό αποτέλεσμα για τα νοικοκυριά. Ο καταναλωτής δικαιούται να γνωρίζει τι άλλαξε και τι πληρώνει.

Η πλατφόρμα δεν αλλάζει την παραγωγή

Μια αγορά συναλλαγών δεν δημιουργεί από μόνη της νέες μονάδες, αποθήκευση ή ηλεκτρική διασύνδεση. Οργανώνει την εμπορία της διαθέσιμης παραγωγής.

Όταν για την κάλυψη της ζήτησης απαιτούνται ακριβές συμβατικές μονάδες, οι προσφορές τους μπορούν να καθορίζουν την οριακή τιμή. Η συγκέντρωση της παραγωγής και οι περιορισμένες εναλλακτικές δυσκολεύουν την ανάπτυξη αποτελεσματικού ανταγωνισμού. Το κρίσιμο ζήτημα είναι πώς το χαμηλότερο κόστος μέρους της παραγωγής μπορεί να μεταφραστεί σε χαμηλότερη τιμή για τον καταναλωτή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υψηλή τιμή αποτελεί κατάχρηση. Σημαίνει ότι η ΡΑΕΚ πρέπει να εξετάζει συστηματικά τις προσφορές, το τεκμηριωμένο κόστος και τη συμπεριφορά των συμμετεχόντων. Ο Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ), στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, πρέπει να παρέχει τα αναγκαία λειτουργικά δεδομένα. Η κυβέρνηση οφείλει να αντιμετωπίζει τις καθυστερήσεις στις υποδομές και στον ενεργειακό σχεδιασμό.

Πέντε παρεμβάσεις για αποτέλεσμα

1. Δημόσιος τριμηνιαίος απολογισμός

Η ΡΑΕΚ πρέπει να δημοσιεύει ενιαίο πίνακα με χονδρικές τιμές, κόστος εξισορρόπησης, μερίδια αγοράς, αλλαγές προμηθευτή και πραγματική εξοικονόμηση. Οι συγκρίσεις πρέπει να αφορούν ίδια κατανάλωση και αντίστοιχους συμβατικούς όρους.

2. Μεταβατικό πλαφόν χονδρικής τιμής

Στις συνθήκες περιορισμένου ανταγωνισμού και ανεπαρκούς αποθήκευσης, μπορεί να εξεταστεί προσωρινό πλαφόν βασισμένο στο τεκμηριωμένο μεταβλητό κόστος παραγωγής, με ανεξάρτητη εποπτεία και προκαθορισμένη ημερομηνία επανεξέτασης. Η απόσυρσή του πρέπει να συνδεθεί με μετρήσιμους δείκτες: περισσότερους ενεργούς προμηθευτές, νέα ανταγωνιστική παραγωγή, επαρκή αποθήκευση και μεταφορά του χαμηλότερου κόστους ΑΠΕ στους καταναλωτές. Το πλαφόν είναι προσωρινή γέφυρα· η μόνιμη λύση είναι αγορά με πραγματικό ανταγωνισμό.

3. Συμβόλαια που μεταφέρουν το όφελος των ΑΠΕ -Συμβόλαια επί Διαφοράς  (CfDs)

Για νέα έργα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) με δημόσια στήριξη, πρέπει να σχεδιαστούν ανταγωνιστικοί διαγωνισμοί με αμφίδρομα συμβόλαια διαφοράς, όπου επιτρέπεται και απαιτείται από το εφαρμοστέο πλαίσιο.

Η αρχή είναι απλή: όταν η τιμή αγοράς βρίσκεται κάτω από τη συμφωνημένη τιμή, καλύπτεται η διαφορά· όταν βρίσκεται πάνω, ο παραγωγός επιστρέφει τη διαφορά. Ο σχεδιασμός πρέπει να εξασφαλίζει ότι το οικονομικό όφελος καταλήγει στους καταναλωτές.

4. Χωριστός σχεδιασμός για αποθήκευση

Η αποθήκευση χρειάζεται χωριστό σχεδιασμό στήριξης, προσαρμοσμένο στη λειτουργία της, και όχι μηχανική εφαρμογή των Συμβολαίων επί Διαφοράς (CfDs) για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Μεταφέρει ενέργεια από μία χρονική περίοδο σε άλλη, δεν αποτελεί ανεξάντλητη πηγή παραγωγής. Συνεπώς, οι ανταγωνιστικοί διαγωνισμοί πρέπει να συνδέουν την αμοιβή με συγκεκριμένες υποχρεώσεις ως προς την ισχύ, τη διάρκεια εκφόρτισης, τη διαθεσιμότητα και τις υπηρεσίες προς το ηλεκτρικό σύστημα.

Για τα υβριδικά έργα ΑΠΕ και αποθήκευσης, οι όροι των διαγωνισμών πρέπει να καθορίζουν πότε και πόση ενέργεια παραδίδεται, με ποιες εγγυήσεις διαθεσιμότητας και σε ποια τιμή. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να επιδοτηθεί η εγκατάσταση μπαταριών, αλλά να εξασφαλιστεί αξιόπιστη συνεισφορά στις ώρες που το σύστημα τη χρειάζεται, με όφελος που μεταφέρεται στον καταναλωτή.

5. Ελάφρυνση  από το κόστος των ρύπων

Η καθυστέρηση στην έλευση φυσικού αερίου παρατείνει την εξάρτηση από υγρά καύσιμα. Η κυβέρνηση οφείλει να λογοδοτήσει για τις καθυστερήσεις. Τα νοικοκυριά δεν πρέπει να μένουν χωρίς προστασία απέναντι σε συνέπειες που δεν μπορούν να ελέγξουν.

Η Κύπρος πρέπει να θέσει, στο πλαίσιο της συζήτησης για τη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), αίτημα προσωρινής και στοχευμένης ελάφρυνσης του κόστους άνθρακα. Το αίτημα πρέπει να τεκμηριώνει τις ιδιαίτερες συνθήκες του απομονωμένου ηλεκτρικού συστήματος και να συνοδεύεται από δεσμευτικό πρόγραμμα μείωσης των εκπομπών.

Δεν πρόκειται για ήδη εξασφαλισμένη εξαίρεση ούτε για εγκατάλειψη της κλιματικής πολιτικής. Πρόκειται για πρόταση μεταβατικής προστασίας, με συγκεκριμένη διάρκεια και υποχρεωτική μεταφορά κάθε ελάφρυνσης στους λογαριασμούς.

Παράλληλα, η κυβέρνηση πρέπει να ζητήσει να εξεταστεί ειδική ευρωπαϊκή παρέκκλιση για μηδενικό Φόρο Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) στο μέρος του λογαριασμού που αντιστοιχεί στο κόστος άνθρακα. Η νομική δυνατότητα και ο τρόπος εφαρμογής χρειάζονται έλεγχο· δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως δεδομένα.

Χρειάζεται επίσης αντιμετώπιση του τρόπου με τον οποίο το κόστος των ρύπων συμβατικών μονάδων επηρεάζει την τιμή που λαμβάνουν οι ΑΠΕ και να ληφθούν μέτρα διόρθωσης.

Η επιτυχία στον λογαριασμό

Ένας χρόνος δεν αρκεί για την πλήρη ωρίμανση της αγοράς. Αρκεί, όμως, για δημόσια λογοδοσία και διορθωτικές αποφάσεις. Η αναγνώριση της επιβάρυνσης των καταναλωτών είναι η αφετηρία της λύσης, όχι λόγος αναβολής της.

Η Κυβέρνηση πρέπει να επιταχύνει τις υποδομές και να διεκδικήσει τεκμηριωμένη μεταβατική προστασία. Η ΡΑΕΚ πρέπει να μετρήσει τον ανταγωνισμό, να εξετάσει τους μηχανισμούς τιμολόγησης και να προτείνει εφαρμόσιμες διορθώσεις. Κάθε μέτρο πρέπει να ελέγχεται ως προς ένα αποτέλεσμα: πόσο μειώνει τον λογαριασμό χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τον ασφαλή εφοδιασμό.

Η Κύπρος δεν χρειάζεται ανταγωνισμό μόνο στους κανόνες. Χρειάζεται πραγματικές επιλογές και ηλεκτρισμό που μπορούν να πληρώνουν τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις.

* Ηλεκτρολόγος μηχανικός, με πολυετή πείρα στη λειτουργία του Ηλεκτρικού Συστήματος