Μια δολοφονία, που προκάλεσε εξέγερση στην Πάφο το 1974

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1974, με πολύ νωπές τις μνήμες του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής, τα απομεινάρια της χούντας και της ΕΟΚΑ Β΄, δολοφόνησαν τον ειδικό αστυνομικό, Δημοσθένη Γεωργίου, 32 χρόνων, στο Μέσα Χωρίο, Πάφου.

Ο Δημοσθένης έπεσε νεκρός από πυρά νυκτοβατών ΕΟΚΑΒητατζήδων, μπροστά στα μάτια της γυναίκας του, έξω από την εκκλησία της Αγίας Μαρίνας. Γνωστοί οι δράστες, εισέβαλαν βράδυ στην κοινότητα και προσπάθησαν να δημιουργήσουν κλίμα φόβου. Πυροβολούσαν, τρομοκρατούσαν.

Όπως αναμενόταν, η δολοφονία του Δημοσθένη Γεωργίου προκάλεσε αντιδράσεις και κινητοποιήσεις. Η οργή δεν είχε όρια. Ο λαός ξέσπασε για ένα ακόμη έγκλημα κατά της Κύπρου από αυτούς, που πρόδωσαν την πατρίδα.

Για τη δολοφονία αλλά και τη δράση των πραξικοπηματιών και των δημοκρατικών αντιστασιακών, ο δημοσιογράφος Αντώνης Άσσος, έκανε μια τεκμηριωμένη έρευνα, παρουσιάζοντας τα γεγονότα και ρίχνοντας φως στα όσα διαδραματίσθηκαν ( «Η ξεχασμένη εξέγερση του 1974, Πάφος, 8 Σεπτεμβρίου», 2026). Μέλος ο ίδιος, εκείνη την περίοδο, του Εφεδρικού Σώματος, που συγκροτήθηκε για να προστατεύσει τον Πρόεδρο Μακάριο και την Κυπριακή Δημοκρατία, έχει βιώματα και μνήμες. Αν και απέφυγε να γράψει ένα βιβλίο βιωματικό, αυτογραφία, τέτοιου χαρακτήρα έρευνες, είναι σημαντικές όταν ο συγγραφέας έχει ζήσει τα γεγονότα. Η έρευνα σε συνδυασμό με τα προσωπικά βιώματα ενισχύουν την καταγραφή και ρίχνουν φως στην ιστορική αλήθεια. 

Ως αναμενόταν, η  δολοφονία του Δημοσθένη Γεωργίου, προκάλεσε έντονες εκδηλώσεις αντίδρασης στην πόλη της Πάφου. Μαζική ήταν η συγκέντρωση έξω από τον αστυνομικό σταθμό της Πάφου, με το εξαγριωμένο πλήθος να προσπαθεί να εισέλθει εντός της αυλής. Στόχος ήταν η κατάληψη του σταθμού.

Σημειώνεται ότι για τη δολοφονία του Γεωργίου συνελήφθησαν 8 πρόσωπα, καταδικάσθηκε ένα.

Η παρέμβαση Νίκου Κόση

Για τις αντιδράσεις και τις προθέσεις των πολιτών ενημερώθηκε ο τότε υπουργός Εσωτερικών και Αμύνης, Νίκος Κόσης, ο οποίος έσπευσε στην Πάφο μαζί με τον αρχηγό της Εθνικής Φρουράς, Ευθύμιο Καραγιάννη.  Ο Νίκος Κόσης φοβόταν μήπως και η κατάσταση ξέφευγε. Ο πρώην υπουργός έδωσε τη δική του μαρτυρία στον Αντώνη Άσσο:

«Φώναξα τόσο τον αρχηγό της Εθνικής Φρουράς (Ευθύμιο Καραγιάννη) όσο και τον Σάββα Αντωνίου (αρχηγό της αστυνομίας) ο οποίος μόλις είχε επανέλθει στη θέση του, ύστερα από δική μου εντολή. Τους ενημέρωσα με λίγα λόγια και τους είπα να με συνοδεύσουν στην Πάφο. Ο στρατηγός μου είπε να ετοιμάσει μια διμοιρία στρατιώτες για συνοδεία. Αρνήθηκα, λέγοντάς του ότι δεν πάμε για πόλεμο. Φτάσαμε στην Πάφο και μπήκαμε στον αστυνομικό σταθμό. Μπήκαμε από την πίσω είσοδο χωρίς να μας αντιληφθεί το πλήθος. Είχα μια σύντομη ενημέρωση για την κατάσταση και αποφάσισα να βγούμε έξω, στον κόσμο. Όταν οι διαδηλωτές μας είδαν στο προαύλιο, οι φωνές και οι διαμαρτυρίες εντάθηκαν. Πορευτήκαμε προς το κάγκελο της εισόδου. Θα μας λιντσάρουν, μού είπαν οι συνοδοί μου. Διέταξα τους αστυνομικούς φρουρούς να ανοίξουν το κάγκελο, μπήκαμε μέσα στον κόσμο. Μερικοί από τους διαδηλωτές βοήθησαν να ανοίξει κάποια δίοδος. Οι φωνές δυνάμωναν. Είσαι με τους πραξικοπηματίες, μου φώναζαν πολλοί.

Προχωρήσαμε προς το απέναντι πεζοδρόμιο. Βρισιές και κατάρες μας συνόδευαν. Όταν πήραμε θέση στο πεζοδρόμιο, είπα στον στρατηγό “εσύ που είσαι εξ Ελλάδος, πες τους δυο λόγια”. Ξεκίνησε να μιλά ο Καραγιάννης, αλλά ο κόσμος δεν τον άφηνε, δεν άκουε. Θυμωμένος κάποια στιγμή τους λέει αν συνεχίσετε έτσι οι Τούρκοι θα καταλάβουν όλη την Κύπρο. Η απάντηση που ήρθε από κάτω ήταν σοκαριστική:

-Να την πιάσουν να γλιτώσουμε που τα χέρια σας. Εσείς μας τα κάνετε.

Προφανώς εννοούσαν τη χούντα και το πραξικόπημα. Τότε εξοργισμένος ο Καραγιάννης, μού παρέδωσε τον τηλεβόα λέγοντάς μου:

-Υπουργέ εγώ είμαι στρατιωτικός και ενεργώ διαφορετικά. Πάρ’ τον και κάνε ό,τι θέλεις.

Πήρα τον τηλεβόα και προσπαθώντας να διατηρήσω την ψυχραιμία μου, τους είπα:

-Αν ήμουν στη θέση σας ίσως να έκανα και να έλεγα τα ίδια, ίσως και χειρότερα. Όμως υπόσχομαι ότι θα κάνω ό,τι μπορώ σ’ αυτά που λέτε. Τώρα όμως καθήκον μας είναι να θάψουμε τον νεκρό με τις τιμές που του αξίζουν και μετά θα δείτε τι θα κάνουμε».

Η κατάληψη της μητρόπολης με κινητοποίηση 2000 ανθρώπων

Οι πολίτες στην  Πάφος, όπως και σ΄ άλλες περιοχές της Κύπρου, ήταν ηφαίστειο έτοιμο να εκραγεί. Η καταστροφή της πατρίδας προκαλούσε οργή και αγανάκτηση, που στρεφόταν προς τους υπαίτιους.

Η κατάληψη της μητρόπολης Πάφου, με στόχο την εγκατάσταση του νόμιμου μητροπολίτη και απομάκρυνση του καθαιρεμένου, Γεννάδιου, ήταν πράξη αντίστασης και ηχηρό μήνυμα για την επιστροφή του Μακάριου. Ο Αντώνης Άσσος στο βιβλίο του επικαλείται μια μοναδική μαρτυρία, που εντόπισε στο βιβλίο των Πανίκου Καννάουρου και Ανδρέα Φυλακτού, φιλολόγων καθηγητών, (“Η Πάφος της Αντίστασης”, σελίδα 126, έκδοση του 2010). Η μαρτυρία, με πρωταγωνιστή τον μητροπολίτη Χρυσόστομο, ανήκει στον Δημητράκη Αντωνίου, αδελφό του τότε ηγουμένου Αγίου Νεοφύτου και αργότερα μητροπολίτη Πάφου και αρχιεπισκόπου Κύπρου, Χρυσοστόμου Β΄. Λέγει: «Αρχίσαμε τότε να σκεφτόμαστε για αγώνα για επιστροφή του Μακαρίου. Πήγα στον άγιο Νεόφυτο όπου ηγούμενος ήταν ο αδελφός μου, νυν αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Β΄ με τον οποίο προβληματιζόμαστε τι έπρεπε να γίνει. Ήθελε να πάει να δει τον τότε μητροπολίτη Πάφου, τον μετέπειτα αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο Α΄, ο οποίος ήταν ο πρώτος τη τάξει Μητροπολίτης. Πήγε κρυφά, οι καιροί ήταν πονηροί, στο Μετόχι Κύκκου στη Λευκωσία, όπου και τα είπαν. Αντιλήφθηκα ότι οδηγία του Πάφου ήταν η κατάληψη της μητρόπολης Πάφου σαν πρώτη εκδήλωση αντίστασης στο πραξικόπημα. Είδα τον Μίκη Τεμπριώτη για να οργανώσουμε αυτήν την αντίδραση. Ο ίδιος μού εξήγησε ότι παρακολουθείτο στενά και αδυνατούσε να αναμιχθεί προσωπικά. Μού έδωσε όμως κατάλογο συνεργατών του οι οποίοι ήθελαν και μπορούσαν να βοηθήσουν. Ζήτησα από τον Ζένιο, τον τότε αστυνομικό διευθυντή Πάφου, να μου δώσει άδεια να κυκλοφορώ τα βράδια για να ποτίζω τη ρέντα μου. Για ασφάλεια είχα πάντα μαζί μου ένα γνωστό αντιμακαριακό, τον Μίμη Κρητικό από τα Κονιά. Μαζί γυρίσαμε όλα τα χωριά και ειδοποίησα τα μέλη της Ένωσης Αγωνιστών και ορίσαμε ημερομηνία κατάληψης της μητρόπολης. Ο Κρητικός δεν ήξερε το θέμα της συζήτησης με τους συναγωνιστές. Σε συνεννόηση με το συναγωνιστή Μαλιώτη οργανώσαμε σχέδιο που προέβλεπε συγκέντρωση του κόσμου στις Αρτυμαθκιές, στο Δημόσιο Κήπο και στο Μουσαλλά. Όταν όλα θα ήταν έτοιμα κάποιος θα κτυπούσε τις καμπάνες τρεις φορές. Όπως και έγινε. Εκείνη την ημέρα κινητοποιήθηκαν 2.000 άνθρωποι. Και η επιχείρηση πέτυχε τον αντικειμενικό της στόχο που ήταν η κατάληψη της μητρόπολης. Επικεφαλής της όλης επιχείρησης ήταν ο ηγούμενος αγίου Νεοφύτου Χρυσόστομος, ο Χρυσορρωγιατίσσης Κύριλλος και ο αρχιμανδρίτης Άνθιμος Λοΐζου. Ορίστηκε τότε επιτροπή διαχείρισης της μητρόπολης με επικεφαλής τον Παπαγιώργη της Παναγιάς…»

Ο Μίκης Τεμπριώτης απάντησε στον Μακάριο!

 Στο βιβλίο του Αντώνη Άσσου περιλαμβάνεται μια δήλωση του Μίκη Τεμπριώτη, που δεν είναι γνωστή, αν και είχε δημοσιευθεί. Ο Μίκης από τους ηγέτες της αντίστασης και ηγέτης  ένοπλων ομάδων στήριξης του Μακάριου, προέβη σε δήλωση, με την οποία απαντούσε στον Μακάριο. Θεωρείτο, τότε, πρωτόγνωρο, ένας βασικός υποστηρικτής του Προέδρου, σε εκείνη την χρονική συγκυρία, να προέβαινε σε τέτοια δήλωση.  Ήταν μια δήλωση με ιδιαίτερη σημασία αφού αυτή προκλήθηκε σε απάντηση στις συνεχείς εκκλήσεις του ευρισκομένου ακόμα στο εξωτερικό προέδρου Μακαρίου. Με διάφορες αφορμές και περιστατικά στην Κύπρο, ο Μακάριος καλούσε σε ενότητα και στήριξη του προεδρεύοντα Γλαύκου Κληρίδη. Η τελευταία έκκληση του Μακαρίου που στάθηκε αφορμή να ματαιωθεί το συλλαλητήριο στην Πάφο, προκάλεσε την αντίδραση τού Τεμπριώτη. Την αντίδρασή του αυτή τη γνωστοποίησε με δημόσια δήλωσή του, τονίζοντας την ανάγκη επανόδου του Μακαρίου το γρηγορότερο. Τη  δήλωση Τεμπριώτη πρόβαλε  στην πρώτη του σελίδα ο «Φιλελευθέρος», την Κυριακή 6 Οκτωβρίου. Γράφει η εφημερίδα, κάτω από τον τίτλο «Θέμα του λαού η επιστροφή του Μακαρίου»: «Η επιστροφή του Μακαρίου εις Κύπρον δεν είναι θέμα δικό του, είναι  θέμα δικό μας. Όσο την καθυστερεί τόσο αυξάνονται οι κίνδυνοι μόνιμης παραμονής του λαού εις την περιοχήν θανάτου.” Αυτά τονίζονται εις δήλωσιν του Γ.Γ. της Ενώσεως Αγωνιστών Πάφου κ. Μίκη Τεμπριώτη που αναφέρεται εις την υπό του Μακαριωτάτου παρεχομένην υποστήριξιν προς τον κ. Κληρίδην και υπογραμμίζει ότι ο λαός πειθαρχών εις τον Αρχηγόν του υποστηρίζει τον κ. Κληρίδην με τις ειρηνικές και νόμιμες εκδηλώσεις του».