Τα Σεπτεμβριανά του 1955 και ο λόγος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ – Οδύνη, συγκλονισμός, συμπάθεια, καταλογισμός ευθυνών στους Βρετανούς και κάλεσμα για αποφυγή αντιτουρκικών ενεργειών

Το βράδυ της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου 1955, ενώ η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου έβαινε προς ναυάγιο, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης αλλά και της Σμύρνης βρέθηκαν στο έλεος «στιφών εξάλλων Τούρκων». Αφορμή για το ανθελληνικό πογκρόμ, την ελληνική «νύχτα των κρυστάλλων», αποτέλεσε προβοκατόρικη έκρηξη αυτοσχέδιου μηχανισμού, στις 6 Σεπτεμβρίου, στο Τουρκικό Προξενείο Θεσσαλονίκης.

Μόνο στην Κωνσταντινούπολη, κατά τη διάρκεια «της οργανωμένης επιδρομής βαρβάρων», περισσότερες από εβδομήντα εκκλησίες βανδαλίστηκαν, 4.000-4.500 ελληνικές επιχειρήσεις και εμπορικά καταστήματα καταστράφηκαν, 8.000 ομογενείς έμειναν άνεργοι, 3.500 νοικοκυριά λεηλατήθηκαν (1.000 καταστράφηκαν ολοσχερώς), εκατοντάδες Έλληνες και Ελληνίδες κακοποιήθηκαν και περί τα είκοσι άτομα (15-37 σύμφωνα με τους υπολογισμούς), φονεύθηκαν.

«Φανατισθείς ο τουρκικός όχλος επυρπόλησε το ελληνικόν προξενείον εις την Σμύρνην και τα ελληνικά καταστήματα εις Κωνσταντινούπολιν»· «Η αγγλοτουρκική συνωμοσία κατά της Ελλάδος. Η Αγγλία χρησιμοποιούσα και την τουρκικήν παγίδα δίδει μίαν δήθεν αυτοκυβέρνησιν εις Κύπρον»: τίτλοι στο πρωτοσέλιδο της «Καθημερινής» (Αθήνα), 7 Σεπτεμβρίου. Και στις 8 Σεπτεμβρίου: «Πρωτοφανείς τρομοκρατικαί επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων εις Κωνσταντινούπολιν και Σμύρνην.

Ο αποχαλινωθείς τουρκικός όχλος ελεηλάτησε καταστήματα και επυρπόλησεν εκκλησίας». Δύο μέρες αργότερα, η εφημερίδα «Εμπρός» (Αθήνα) παρέβαλε τις τουρκικές θηριωδίες του 1955 με εκείνες του 1821 και δημοσίευσε άρθρο υπό τον τίτλο: «Οι Άγγλοι πανηγυρίζουν διά τους βανδαλισμούς του εξάλλου τουρκικού όχλου κατά των Ελλήνων». Στις 13 του μήνα η «Ελευθερία» (Αθήνα) παρέθεσε δύο εικόνες, εξηγώντας: «Ένα χαρακτηριστικόν δίπτυχον της αγγλοτουρκικής συνεργασίας εις το Κυπριακόν. Ενώ οι Τούρκοι βασιβουζούκοι κατέστρεφαν ό,τι ελληνικόν έυρισκον εις τον δρόμον των, Βρεττανοί κομάντος απεβιβάζοντο εις την Κύπρον διά να καταπνίξουν τον ιερόν αγώνα του κυπριακού λαού διά την απόκτησιν της ελευθερίας του»

Όπως ήταν σαφές, από τις πρώτες κιόλας ώρες, και πλέον είναι και αρχειακά και βιβλιογραφικά τεκμηριωμένο, τα Σεπτεμβριανά εντάσσονται στην προσπάθεια προβολής και αντιμετώπισης του Κυπριακού Ζητήματος ως διένεξης ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους, με λύση ευνοϊκή για τη Μεγάλη Βρετανία.

Ας σημειωθεί πως, την προηγούμενη ημέρα, στις 5 Σεπτεμβρίου, χιλιάδες Τούρκοι είχαν διαδηλώσει, στο Λονδίνο, υποστηρίζοντας πως η Κύπρος ήταν τουρκική και πως οι προσπάθειες για ένωση με την Ελλάδα ή αυτοδιάθεση θα κατέληγαν σε πόλεμο και αιματοχυσία. Η Κύπρος έπρεπε είτε να παραμείνει υπό βρετανική κυριαρχία είτε να περιέλθει στην Τουρκία («Έθνος», 6/9/1955).

Ένας διορατικός ηγέτης – Κάλεσμα για αποφυγή αντιτουρκικών ενεργειών

Από την πλευρά του, ο ηγέτης των Ελλήνων Κυπρίων, Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, μίλησε δημόσια για τα γεγονότα, σε Ελλάδα και Κύπρο, με σύνεση, συστήνοντας ρητά αποφυγή αντιτουρκικών ενεργειών. Παράλληλα, όμως, καυτηρίασε τον δόλιο ρόλο όσων, έχοντας συμφέρον από την υποδαύλιση του μίσους ανάμεσα στους Έλληνες της Κύπρου και του «τουρκικού στοιχείου της Κύπρου» αποτέλεσαν τους ηθικούς αυτουργούς των γεγονότων.

Άλλωστε, σύμφωνα με τον Γραμματέα της Εθναρχίας Νίκο Κρανιδιώτη, ήδη από τις 7 Σεπτεμβρίου ο Υπουργός Εξωτερικών και Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Κυβέρνησης Στέφανος Στεφανόπουλος είχε ζητήσει από τον Μακάριο να διατηρήσει την ψυχραιμία του και να ασκήσει όλο του το κύρος, ώστε να αποφευχθούν καταστροφικές διακοινοτικές ταραχές στην Κύπρο.

Στις 8 Σεπτεμβρίου, ο Αρχιεπίσκοπος προέστη της Θείας Λειτουργίας στην πανηγυρίζουσα Μονή Παναγίας του Κύκκου. Σύμφωνα με τις περιγραφές, οι προσκυνητές υπερέβαιναν τις 20.000 ενώ στο κωδωνοστάσιο κυμάτιζε η ελληνική σημαία.

Αφού ανέλυσε την ευαγγελική περικοπή, ο Μακάριος στράφηκε στο εθνικό ζήτημα. Καταρχάς, ανέδειξε, τη σύνδεση ανάμεσα στο αίτημα αυτοδιάθεσης και ελευθερίας και τη χριστιανική ηθική και δικαιοσύνη. Αναφερόμενος στην Τριμερή τόνισε: «Δυστυχώς δεν επεκράτησε μεταξύ των συμμάχων μας πνεύμα φιλελεύθερον και επεδίωξαν να κάμουν την διάσκεψιν αυτήν κενοτάφιον της κυπριακής ελευθερίας. Η ελευθερία, όμως, δεν αποθνήσκει. Τι έχει να αντιτάξη έναντι του δικαίου μας ο ξένος δυνάστης; Ουδέν το λογικόν, το ηθικόν ή το δίκαιον παρά μόνον τον νόμον της βίας και την υποκρισίαν».

Συνομιλώντας με δημοσιογράφους, ο Εθνάρχης εστίασε στα θλιβερά γεγονότα, σε Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη, με έμφαση στην ενδεδειγμένη στάση και τα αισθήματα προς τους Τούρκους Κυπρίους και την υστερόβουλη υποδαύλιση μίσους: «Ημείς, οι Έλληνες της Κύπρου θα τρέφωμεν πάντοτε, ως μέχρι τούδε, προς τους Τούρκους της νήσου φιλικά αισθήματα, έστω και αν άλλοι υποδαυλίζουν το μίσος μεταξύ ημών και εκείνων. Ας είναι βέβαιοι οι Τούρκοι της Κύπρου ότι πάντοτε θα σεβώμεθα και την ζωήν και την περιουσίαν των και όλα τα δικαιώματά των ως μειονότητος. Λυπούμεθα βεβαίως δια τα πρωτοφανή γεγονότα της Κωνσταντινουπόλεως και της Σμύρνης εις βάρος Ελλήνων αδελφών μας, συνιστώμεν όμως προς τους Έλληνας Κυπρίους ψυχραιμίαν και επίδειξιν του ανωτέρου Ελληνικού πολιτισμού μας» («Ελευθερία», Λευκωσία 9/9/1955· «Ελευθερία», Αθήνα 9/9/1955).

Την 20ή Σεπτεμβρίου, κατόπιν απόφασης της «Πανελληνίου Επιτροπής Ενώσεως Κύπρου», έλαβε χώρα πανελλήνια διαμαρτυρία για τις τουρκικές βαρβαρότητες εναντίον των Ελλήνων Κωνσταντινούπολης και Σμύρνης, καθώς και για τη στάση Μεγάλης Βρετανίας και ΗΠΑ έναντι του Κυπριακού.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Μακάριος απηύθυνε στον ελληνικό λαό μήνυμα, μέσω του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών, εκφράζοντας, καταρχάς, συγκλονισμό και οδύνη (του ιδίου και του ελληνικού κυπριακού λαού) για τους βανδαλισμούς και τις βαρβαρότητες του «τουρκικού όχλου» εις βάρος των Ελλήνων αδελφών σε Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη. «Καταδικάζομεν τα θλιβερά αυτά γεγονότα και εκφράζομεν την ολόψυχον συμπάθειάν μας προς τους πληγέντας αδελφούς μας.

Ολόκληρος ο ελληνικός λαός της Κύπρου συμμετέχει εις την σημερινήν εκδήλωσιν πένθους», τόνισε. Ακολούθως, κάλεσε σε αυτοσυγκράτηση, επισημαίνοντας τη βρετανική ευθύνη και στόχευση: «Πρέπει όμως να μη απολέσωμεν την ψυχραιμίαν μας και να συγκρατήσωμεν την αγανάκτησίν μας, εφ’ όσον γνωρίζομεν ότι άλλοι είναι οι υπεύθυνοι και οι ηθικοί αυτουργοί διά τα γεγονότα αυτά και ουχί ο Τουρκικός όχλος. Έναντι του Τουρκικού στοιχείου της Κύπρου ημείς θα συμπεριφερόμεθα πάντοτε με φιλικά αισθήματα. Δεν θα μεταβάλωμεν την διένεξίν μας μετά των Άγγλων εις διένεξιν μετά των Τούρκων με διαιτητάς τους Άγγλους».

Την ίδια μέρα, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Σπυρίδων συμπύκνωσε, στο δικό του μήνυμα, πένθος, αγανάκτηση, οργή, αγωνιστικότητα, ελπίδα και πίστη: «Ενώπιον του ανοσιουργήματος οι ισχυροί σιωπούν, οι φίλοι υποκρίνονται και οι δράσται μας εμπαίζουν, διότι έχουν την ανοχήν εκείνων, των οποίων είναι αποδεδειγμένη η ενοχή. Οι δήθεν πρόμαχοι του πολιτισμού και της ελευθερίας δεν αντελήφθησαν ακόμη εις ποίον βάραθρον κατεκρήμνισαν τας εννοίας αυτάς. Όσοι επίστευσαν, ότι διά των αποτολμηθέντων θα ήτο δυνατόν να καμφθή το. φρόνημα των Ελλήνων και να ανακοπή ο υπέρ της Κύπρου αγών, θα πρέπει να αγνοούν την ελληνικήν ιστορίαν. Ήδη εσημείωσαν την ηθικήν των καταδίκην και εσάλπισαν την δικαίωσιν της πίστεως των Ελλήνων εις την αρετήν και την ελευθερίαν. (Αρχείο ΙΑΚ / «Ελληνική Κύπρος», τ. VII).

 Στις 27 Σεπτεμβρίου, προσφωνώντας τα μέλη του Εθναρχικού Συμβουλίου, κατά τη συνεδρίαση, η οποία συγκλήθηκε στον απόηχο της απόρριψης της προσφυγής για εγγραφή και συζήτηση του Κυπριακού στα Ηνωμένα Έθνη, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος αναφέρθηκε και στα τραγικά γεγονότα της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης. Όπως επισήμανε, η Τριμερής ναυάγησε, εκείνο, το οποίον μόνον επέτυχεν, ήτο να δημιουργήση μίαν τεχνητήν τουρκικήν αντίδρασιν, η οποία εις χείρας των όχλων της Κωνσταντινουπόλεως και της Σμύρνης, εξειλίχθη εις τας γνωστάς βιαιοπραγίας. Ανεξαρτήτως της πικρίας και της βαθυτάτης θλίψεως, την οποίαν δοκιμάζομεν ως Έλληνες διά τους παθόντας εν Κωνσταντινουπόλει και Σμύρνη ομοεθνείς μας, δεν θα εκτρέψωμεν τον αγώνα μας εις Ελληνοτουρκικήν διαφοράν» («Άπαντα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄», τ. Β΄).

Όμηροι της Τουρκίας

Ωστόσο, με την Τριμερή Διάσκεψη του Λονδίνου, η Τουρκία είχε ήδη αποκτήσει λόγο στην επίλυση του Κυπριακού, με πρόσχημα την παρουσία και προστασία των Τούρκων της Κύπρου και πραγματικό σκοπό την εξυπηρέτηση των συμφερόντων της Μεγάλης Βρετανίας και των δικών της. Μέσα από μια συνολική θεώρηση, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης μπορούν να θεωρηθούν ως «όμηροι», τρόπον τινά, της Συνθήκης της Λωζάνης (1923), οι οποίοι το 1955 «αξιοποιήθηκαν» από την Τουρκία. Παράλληλα, η Τριμερής αποτέλεσε βήμα, ώστε η Κύπρος να αρχίσει να καθίσταται «όμηρος» της Τουρκίας.

*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.