Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Add philenews.com on Google

Η Κύπρος και άλλα επτά κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζητούν από τις Βρυξέλλες ευρωπαϊκή δράση κατά της κακόβουλης χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης. Όπως είναι σε θέση να γνωρίζει ο Φιλελεύθερος, το ανεπίσημο έγγραφο (non-paper) που κυκλοφόρησαν οι οκτώ ζητά αυστηρότερη εποπτεία και διαφάνεια στους αλγόριθμους των πλατφορμών, μέτρα κατά της αθέμιτης αξιοποίησης της τεχνολογίας και προστασία από την πλαστοπροσωπία. Στο εσωτερικό, ο χρόνος πιέζει, καθώς η Κύπρος οδεύει προς τις προεδρικές εκλογές του 2028 χωρίς ασπίδα προστασίας, χωρίς κάποιο φορέα με την ευθύνη να αντιμετωπίζει τέτοιες επιθέσεις και να ενημερώνει τους πολίτες την ώρα της εκστρατείας.

Οι κάλπες του 2028 θα στηθούν σε ένα περιβάλλον πρωτοφανές και για τους Κύπριους ψηφοφόρους. Ψεύτικα βίντεο και ηχητικά που φτιάχνονται σε λίγα λεπτά, ανώνυμα δίκτυα πληρωμένης διαφήμισης και chatbots που δίνουν συμβουλές ψήφου είναι πλέον μέρος κάθε ευρωπαϊκής εκλογικής αναμέτρησης.

Η Ευρώπη έχει ήδη πληρώσει το κόστος της μάθησης. Στη Σλοβακία ένα ψεύτικο ηχητικό κυκλοφόρησε μέσα στην προεκλογική σιωπή. Στη Ρουμανία ακυρώθηκε ο πρώτος γύρος των προεδρικών. Στην Ιρλανδία πλαστογραφήθηκε δελτίο ειδήσεων για να «αποσυρθεί» υποψήφια. Από αυτές τις εμπειρίες, χώρες όπως η Γαλλία και η Σουηδία έστησαν μόνιμους μηχανισμούς, και η ΕΕ νομοθέτησε.

Η Κύπρος πήρε μια πρώτη γεύση τον περασμένο Ιανουάριο. Ένα οκτάλεπτο βίντεο που ανέβηκε στο X έφτασε μέσα σε λίγες ώρες σε κάθε μέσο ενημέρωσης και σε χιλιάδες θεατές. Χρειάστηκαν έξι μήνες για να αποφανθεί θεσμικός φορέας ότι επρόκειτο για υβριδική επίθεση.

Η καθυστέρηση δείχνει ότι δεν υπάρχουν μηχανισμοί άμεσης και αποτελεσματικής αντίδρασης, αν κάτι ανάλογο συμβεί παραμονές των προεδρικών εκλογών ή, ακόμη χειρότερα, ανάμεσα στην πρώτη και τη δεύτερη Κυριακή. Με τα σημερινά δεδομένα, είναι αδύνατη η έγκαιρη προειδοποίηση και προστασία των ψηφοφόρων και του εκλογικού αποτελέσματος.

Η ανησυχία στο Δουβλίνο

Τον κίνδυνο τον αναγνωρίζει πλέον και ο ίδιος ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Προσερχόμενος στην Άτυπη Σύνοδο Κορυφής στο Δουβλίνο, ο Νίκος Χριστοδουλίδης μίλησε για ανησυχία ότι κακόβουλοι δρώντες αξιοποιούν την τεχνολογία για να επηρεάσουν εκλογικά αποτελέσματα σε κράτη μέλη. Υπενθύμισε ότι το 2027 θα είναι χρονιά εκλογών στην Ευρώπη και σημείωσε πως «σίγουρα όλοι είμαστε ευάλωτοι σε αυτήν την τεχνολογική απειλή», μη εξαιρουμένης της Κύπρου.

Η Σύνοδος έγινε μία εβδομάδα μετά από κύμα κυβερνοεπιθέσεων και ψεύτικων απειλών για βόμβες σε αεροδρόμια, σχολεία, σουπερμάρκετ και εφημερίδες σε όλη την Ευρώπη. Η Europol ερευνά αν χρησιμοποιήθηκε τεχνητή νοημοσύνη, ενώ το προπαρασκευαστικό σημείωμα της Συνόδου προειδοποιούσε για επιπτώσεις «δυνητικά συστημικές» στις κρίσιμες υποδομές. Η ατζέντα ήταν κυρίως η ανταγωνιστικότητα και η τεχνολογική αυτονομία της Ευρώπης, αλλά η ασφάλεια και η εμπιστοσύνη ήταν ο δεύτερος άξονας της συζήτησης.

Η Λευκωσία έθεσε και το εκλογικό ζήτημα. Ως χώρα με εκλογές στις αρχές του 2028, δίνει ιδιαίτερο βάρος στην αντιμετώπιση της ξένης χειραγώγησης της πληροφορίας στο διαδίκτυο. Αυτό είναι και το πλαίσιο του ανεπίσημου εγγράφου των οκτώ.

Η ανησυχία είναι βάσιμη και η πίεση προς τις Βρυξέλλες χρήσιμη. Ο Πρόεδρος έδωσε μάλιστα και το σωστό κριτήριο: δεν αρκεί, είπε, «να αναλύουμε μετά» τις κακόβουλες ενέργειες, γιατί «ως Κυβερνήσεις έχουμε υποχρέωση να έχουμε το πλαίσιο σε εφαρμογή».

Με αυτό το κριτήριο, το ερώτημα για το 2028 δεν είναι αν θα εμφανιστεί ένα deepfake, αλλά αν θα υπάρχει κάποιος με την αρμοδιότητα, τα εργαλεία και την αξιοπιστία να πει στους πολίτες, μέσα σε ώρες, τι είναι αληθινό. Τα μέτρα που θα μπορούσαν να καλύψουν το κενό είναι γνωστά και δοκιμασμένα αλλού. Μένει να ληφθούν εγκαίρως.

Από ποιους και πώς

Ο πιο τεκμηριωμένος παράγοντας είναι η Ρωσία. Η Κύπρος είναι εδώ και χρόνια στόχος φιλορωσικής προπαγάνδας, και η στροφή της προς τη Δύση μετά το 2023, με στήριξη στην Ουκρανία και εφαρμογή των κυρώσεων, την έκανε ακόμη πιο ελκυστική. Στο videogate, αναλυτές εντόπισαν ομοιότητες με τη ρωσική εκστρατεία «Doppelganger». Τον Οκτώβριο, Λιθουανή ευρωβουλευτής ζήτησε να εξεταστεί η λειτουργία του «Ρωσικού Σπιτιού» στην Κύπρο στο πλαίσιο των υβριδικών απειλών.

Η Τουρκία και οι δομές των κατεχομένων είναι ο δεύτερος πιθανός παράγοντας. Ευρωπαϊκή πρεσβεία είχε συμβουλεύσει πέρυσι τη Λευκωσία να προετοιμαστεί για τουρκική και ρωσική παραπληροφόρηση, αλλά στη συνέχεια διευκρίνισε ότι δεν απέδιδε ευθύνη στο τουρκικό κράτος. Δημόσια τεκμηριωμένη απόδοση, προς το παρόν, δεν υπάρχει.

Και η Ρωσία δεν είναι πια η μόνη πηγή. Για τις πρόσφατες κυβερνοεπιθέσεις σε ευρωπαϊκά καταστήματα, ο Βέλγος υπουργός Εσωτερικών είπε ότι πίσω τους βρίσκεται «πολύ πιθανόν» το Ιράν, κάτι που αφορά άμεσα μια χώρα στην άκρη της Μέσης Ανατολής.

Ο τελευταίος παράγοντας είναι ο λιγότερο συζητημένος: μισθωμένοι ιδιώτες και εγχώριοι παίκτες. Στο videogate εντοπίστηκε η εμπλοκή ιδιωτικής εταιρείας πληροφοριών, αλλά όχι ποιος την πλήρωσε. Και τα ανώνυμα δίκτυα πληρωμένης διαφήμισης των βουλευτικών του Μαΐου δεν αποδόθηκαν σε ξένους.

Οι μέθοδοι είναι γνωστές: υποκλοπές και διαρροές σε καίριο χρόνο, ψεύτικα βίντεο και ηχητικά, πλαστά δελτία ειδήσεων με την εμφάνιση γνωστών κυπριακών μέσων, ανώνυμη πληρωμένη προβολή και δίκτυα λογαριασμών που φουσκώνουν διχαστικά θέματα, το μεταναστευτικό, το Κυπριακό, τη διαφθορά. Ο στόχος μπορεί τελικά να μην είναι να κερδίσει κάποιος, αλλά να αμφισβητηθεί το ίδιο το αποτέλεσμα, κάτι που έχει ακόμη βαρύτερες συνέπειες.

Η αμφισβήτηση πηγαίνει πολύ πιο πέρα από την εκλογή ενός Προέδρου ή μιας Βουλής. Πυροδοτεί μια αλυσίδα αντιδράσεων που μπορεί να οδηγήσει και σε κοινωνική αναταραχή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη χώρα.

Γιατί το 2028 είναι το πιο δύσκολο τεστ

Οι προεδρικές εκλογές συγκεντρώνουν όλους τους παράγοντες κινδύνου. Είναι μονοπρόσωπες, άρα κάθε επίθεση στοχεύει έναν άνθρωπο. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ανοιχτή κούρσα, και σε ένα εκλογικό σώμα περίπου μισού εκατομμυρίου, λίγες μόνο χιλιάδες ψήφοι αρκούν για να αλλάξουν ποιος περνά στον δεύτερο γύρο.

Η μία εβδομάδα ανάμεσα στους δύο γύρους είναι το πιο εκτεθειμένο σημείο. Σε λιγότερο από επτά μέρες πλέκονται συμμαχίες, μετακινούνται κομματικές δεξαμενές και κρίνεται η αποχή. Ένα πειστικό ψεύτικο βίντεο εκείνη την εβδομάδα δεν θα προλάβει να διαψευστεί.

Οι Κύπριοι είναι από τους πιο ενεργούς στην ΕΕ χρήστες των κοινωνικών δικτύων για ενημέρωση, ιδιαίτερα οι νέοι, και η πολιτική κουλτούρα έχει ήδη αλλάξει: ένας youtuber εξελέγη ευρωβουλευτής το 2024. Κατατάσσονται επίσης ψηλά και στη χρήση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 το 44,2% είχε χρησιμοποιήσει τέτοιο εργαλείο στο προηγούμενο τρίμηνο, έναντι 32,7% στην ΕΕ, έβδομη θέση ανάμεσα στους «27». Όσο περισσότεροι ψηφοφόροι ρωτούν ένα chatbot, τόσο μεγαλύτερη σημασία έχει τι τους απαντά.

Παράλληλα, η Κύπρος βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνονται τουρκικά, ρωσικά και άλλα συμφέροντα, με ενδιαφερόμενους που, όπως έδειξε το videogate, είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν.

Ο Γενικός Έφορος Εκλογών δεν είναι ανεξάρτητος θεσμός, αλλά υψηλόβαθμος κυβερνητικός λειτουργός. Μέχρι σήμερα δεν υπήρξαν σοβαρά περιστατικά αμφισβήτησης του τρόπου διεξαγωγής των εκλογών ή των αποτελεσμάτων. Στο νέο περιβάλλον που δημιουργείται, θα δοκιμαστεί και αυτή η πτυχή: πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά μπορεί να αντιδράσει το σύστημα, αλλά και πόσο πρόθυμη θα είναι η αντιπολίτευση να δεχθεί ότι υπήρξε «υβριδική επίθεση». Στο videogate, μάλιστα, απέρριψε ανοιχτά τη θέση περί ξένης παρέμβασης.

Η Κύπρος, ένα σύστημα του 20ού αιώνα

Η Κύπρος ανήκει στο λεγόμενο κυβερνητικό μοντέλο. Τις εκλογές τις οργανώνει το Υπουργείο Εσωτερικών, με Γενικό Έφορο που ορίζεται τρεις με τέσσερις μήνες πριν από κάθε αναμέτρηση. Τα οικονομικά τα ελέγχει η Ελεγκτική Υπηρεσία, εκ των υστέρων: η έκθεσή της του 2025 για τα κόμματα κάλυπτε την περίοδο 2016–2021 και βρήκε παρατυπίες και στα επτά κοινοβουλευτικά κόμματα.

Την εποπτεία των πλατφορμών την έχει η Αρχή Ραδιοτηλεόρασης, που πήρε τις αναγκαίες εξουσίες μόνο αφού η Κομισιόν παρέπεμψε την Κύπρο στο Δικαστήριο της ΕΕ. Ο νόμος για την εφαρμογή του AI Act δεν έχει ακόμη ψηφιστεί, ενώ η Ελλάδα ψήφισε τον δικό της τον Ιούλιο. Η Κύπρος δεν είναι η μόνη: 16 κράτη μέλη δεν τήρησαν την προθεσμία του Αυγούστου 2025 για να ορίσουν εθνική αρχή εφαρμογής.

Στις 10 Νοεμβρίου, το Υπουργικό ενέκρινε την Εθνική Στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη 2026–2032, με στόχο η Κύπρος να γίνει κόμβος τεχνητής νοημοσύνης στην Ανατολική Μεσόγειο. Είναι όμως στρατηγική ανάπτυξης, όχι άμυνας.

Στα θετικά καταγράφεται ο νόμος του περασμένου Μαρτίου που ποινικοποιεί τη δημοσίευση deepfakes χωρίς άδεια, μετά από πρόταση του βουλευτή του ΑΚΕΛ Χρίστου Χριστοφίδη. Λειτουργεί όμως μέσα από τα δικαστήρια, δηλαδή αφού το κακό έχει γίνει.

Στην κυβερνοασφάλεια η εικόνα είναι καλύτερη. Υπάρχει Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας και η οδηγία NIS2 ενσωματώθηκε με αυστηρούς όρους. Οι επιθέσεις, όμως, είναι πλέον καθημερινές, σύμφωνα με τον διευθυντή της Αρχής, και το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Κυβερνοκρίσεων δεν έχει υιοθετηθεί. Ούτε είναι σαφές αν ο κατάλογος εκλογέων και η μετάδοση των αποτελεσμάτων αντιμετωπίζονται ως κρίσιμη υποδομή. Η καταμέτρηση με το χέρι προστατεύει το αποτέλεσμα, μια επίθεση όμως στη μετάδοσή του τη βραδιά της εκλογής θα αρκούσε για να τροφοδοτήσει αμφισβήτηση.

Το βασικό κενό, ωστόσο, μένει: τις υβριδικές επιθέσεις στη διάρκεια μιας εκστρατείας δεν τις έχει αναλάβει κανείς.

Τι μπορεί να γίνει πριν από την κάλπη

Η Κύπρος δεν χρειάζεται να εφεύρει τίποτα. Για κάθε κενό υπάρχει ήδη ευρωπαϊκό προηγούμενο. Απαιτείται πολιτική απόφαση, και αυτή πρέπει να ληφθεί τους επόμενους μήνες.

  • Το πρώτο και σημαντικότερο είναι ένας μόνιμος, ανεξάρτητος μηχανισμός προστασίας των εκλογών. Δεν προϋποθέτει μεγάλη υπηρεσία, αρκεί ένας μικρός πυρήνας που λογοδοτεί στη Βουλή και όχι στην κυβέρνηση, όπως η Εκλογική Επιτροπή της Ιρλανδίας. Ο πυρήνας αυτός θα συντονίζει την Υπηρεσία Εκλογών, την Αρχή Ραδιοτηλεόρασης, την Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας, την Αστυνομία και την ΚΥΠ, κατά το σουηδικό πρότυπο.
  • Το δεύτερο είναι ένα πρωτόκολλο για την εβδομάδα ανάμεσα στους δύο γύρους: συμφωνημένη γραμμή επικοινωνίας με τις μεγάλες πλατφόρμες και ειδοποίηση των υποψηφίων μέσα σε λίγες ώρες, όταν εντοπίζεται deepfake.
  • Το τρίτο είναι η ψήφιση του νόμου για το AI Act, με σαφείς κυρώσεις για όσους δεν σημαίνουν το τεχνητό περιεχόμενο.
  • Το τέταρτο είναι η παρακολούθηση της πολιτικής διαφήμισης παράλληλα με την εκστρατεία, όχι μόνο ο έλεγχος των δαπανών χρόνια αργότερα.
  • Το πέμπτο είναι το φθηνότερο: μια δημόσια δέσμευση των υποψηφίων ότι δεν θα χρησιμοποιήσουν deepfakes των αντιπάλων τους, όπως έκαναν τα δανικά κόμματα το 2024.

Ο χρόνος είναι το κρίσιμο στοιχείο. Αν η απόφαση για τον μηχανισμό και ο νόμος δεν έρθουν ως τον Μάρτιο του 2027, δεν θα προλάβουν να δοκιμαστούν πριν από την κάλπη.

Η εύλογη ένσταση είναι ο φόβος της λογοκρισίας: ποιος αποφασίζει τι είναι ψεύτικο; Η απάντηση είναι ότι ένας τέτοιος φορέας δεν κρίνει πολιτικές απόψεις. Παρεμβαίνει μόνο όταν ο ψηφοφόρος εξαπατάται για την ίδια τη διαδικασία ή για το τι είπε πραγματικά ένας υποψήφιος. Ένα βίντεο όπου ο υποψήφιος «αποσύρεται» δεν είναι άποψη, είναι εξαπάτηση.

Η συζήτηση για τις προεδρικές του 2028 έχει ήδη ανοίξει. Οι υποψήφιοι θα μιλήσουν για την οικονομία, τη στέγαση και το Κυπριακό. Θα άξιζε να τους τεθεί και ένα απλό ερώτημα: τι θα κάνουν αν, την Τετάρτη ανάμεσα στους δύο γύρους, εμφανιστεί ένα πειστικό ψεύτικο βίντεο με τους ίδιους ή με τον αντίπαλό τους;

Αν η απάντησή τους είναι «θα το καταγγείλουμε στην Αστυνομία», είναι σαφές πως η Κύπρος δεν είναι έτοιμη. Και θα κάνει ακριβώς αυτό που ο ίδιος ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης είπε στο Δουβλίνο ότι δεν αρκεί: την εκ των υστέρων ανάλυση.

Η Ευρώπη μπροστά στην ίδια απειλή

Τι έδειξαν οι εκλογές στην ΕΕ, τι αποφάσισαν οι Βρυξέλλες και πώς προετοιμάζονται οι χώρες που ψηφίζουν το 2027

Στη Σλοβακία, το 2023, ένα ψεύτικο ηχητικό του φιλελεύθερου ηγέτη Μιχάλ Σίμετσκα για δήθεν νοθεία κυκλοφόρησε δύο μέρες πριν από την κάλπη, μέσα στην προεκλογική σιωπή, όταν τα μέσα ενημέρωσης δεν μπορούσαν να απαντήσουν.

Στη Ρουμανία, το 2024, το Συνταγματικό Δικαστήριο ακύρωσε τον πρώτο γύρο των προεδρικών λίγες μέρες πριν από τον δεύτερο, μετά από συντονισμένη χειραγώγηση στο TikTok υπέρ του Κάλιν Τζορτζέσκου, ο οποίος είχε δηλώσει μηδενικές προεκλογικές δαπάνες. Και στην επανάληψη του 2025, οι παρατηρητές του ODIHR διαπίστωσαν ότι η εποπτεία της διαδικτυακής διαφήμισης και της χρηματοδότησης παρέμενε αναποτελεσματική.

Στην Ιρλανδία, το 2025, ένα deepfake με πλαστό δελτίο ειδήσεων του RTÉ «ανακοίνωνε» την αποχώρηση της Κάθριν Κόνολι από την προεδρική κούρσα. Η Κ. Κόνολι εξελέγη, αλλά το επεισόδιο έδειξε το επόμενο στάδιο: δεν πλαστογραφείται πια μόνο ο πολιτικός, πλαστογραφείται και το μέσο ενημέρωσης που θα τον διέψευδε.

Στην Ουγγαρία, το 2026, η μεγαλύτερη πηγή περιεχομένου τεχνητής νοημοσύνης δεν ήταν η Μόσχα αλλά το ίδιο το κυβερνών κόμμα. Τα ευρωπαϊκά εργαλεία, σχεδιασμένα κατά της ξένης παρέμβασης, δεν είχαν τι να πουν.

Το κοινό μοτίβο είναι σαφές. Σχεδόν παντού, η αντίδραση ήρθε από πλατφόρμες, δημοσιογράφους και ερευνητές. Κρατικός φορέας με εντολή να εντοπίζει και να ενημερώνει την ώρα της εκστρατείας υπήρχε σε ελάχιστες χώρες.

Τι αποφάσισε η Ευρώπη και πού σταματά

Η ΕΕ έχει πλέον τέσσερα δεσμευτικά εργαλεία: τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), τον Κώδικα κατά της παραπληροφόρησης που εντάχθηκε σε αυτόν, τον Κανονισμό για την πολιτική διαφήμιση και το άρθρο 50 του AI Act, που από τις 2 Αυγούστου 2026 επιβάλλει τη σήμανση των deepfakes.

Κανένα από αυτά δεν απαγορεύει το πολιτικό deepfake. Ζητούν ετικέτα. Στην Ουγγαρία πολλά κυβερνητικά βίντεο ήταν σημασμένα ως προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης και έκαναν κανονικά τη δουλειά τους, γιατί στόχευαν στο συναίσθημα, όχι στην εξαπάτηση. Η Ρωσία, προφανώς, δεν θα σημάνει τίποτα.

Ο Κανονισμός για την πολιτική διαφήμιση είχε ένα απρόβλεπτο αποτέλεσμα: η Meta και η Google σταμάτησαν τις πολιτικές διαφημίσεις στην ΕΕ, και η πληρωμένη προπαγάνδα μετακόμισε σε σελίδες χωρίς ταυτότητα και σε influencers.

Η Ευρωπαϊκή Ασπίδα για τη Δημοκρατία και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας, που λειτουργεί από τον Φεβρουάριο του 2026, στηρίζονται στην εθελοντική συνεργασία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε τον Σεπτέμβριο να γίνει το Κέντρο δεσμευτικό, με νομική εντολή και δικό του προϋπολογισμό. Προς το παρόν, η ευθύνη μένει στα κράτη μέλη.

Τρία μοντέλα, τρεις δοκιμές το 2027

Τρεις μεγάλες χώρες θα ψηφίσουν μέσα στο 2027, και καθεμία δοκιμάζει μια διαφορετική απάντηση.

Η Γαλλία έχει τον πιο ώριμο μηχανισμό, τη VIGINUM, υπό τη Γενική Γραμματεία Άμυνας και Εθνικής Ασφάλειας. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, περισσότερες από 100 επιχειρήσεις ψηφιακής παρέμβασης έχουν ήδη στοχεύσει τις προεδρικές του Απριλίου, έναντι 25 στις εκλογές του 2024. Ακόμη και εκεί, όμως, Γάλλοι γερουσιαστές επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει εργαλείο για τη χειραγώγηση εσωτερικής προέλευσης.

Η Ισπανία συγκροτεί για κάθε εκλογή ένα δίκτυο συντονισμού υπό το Υπουργείο Εσωτερικών. Είναι το μοντέλο που μοιάζει περισσότερο με το κυπριακό, αλλά ενεργοποιείται μόνο με την προκήρυξη των εκλογών, ενώ οι επιχειρήσεις χειραγώγησης ξεκινούν μήνες νωρίτερα.

Η Ιταλία ακολουθεί τον πολιτικό δρόμο, με διακομματικό μορατόριουμ για τα deepfakes και προτάσεις για εξουσίες ταχείας απόσυρσης στον ρυθμιστή AGCOM. Η βουλευτής Άννα Ασκάνι το διατύπωσε με ακρίβεια: το ποινικό αδίκημα δεν αρκεί, γιατί η δικαιοσύνη κινείται με χρόνους πολύ μεγαλύτερους από μια προεκλογική εκστρατεία.

Το πρότυπο που αξίζει περισσότερη προσοχή είναι η Σουηδία. Εκεί η Αρχή Εκλογών συντονίζει μόνιμο δίκτυο με την αστυνομία, τις υπηρεσίες ασφαλείας και την Υπηρεσία Ψυχολογικής Άμυνας, και οι αρχηγοί των κομμάτων ενημερώνονται από κοινού για τις απειλές. Η Σουηδία πέρασε τις εκλογές του Σεπτεμβρίου χωρίς μεγάλη συντονισμένη επίθεση. Ίσως να μην ήταν πρώτος στόχος της Μόσχας, ήταν όμως έτοιμη.