Απόσπασμα της «Οδύσσειας» κρυβόταν επί 70 χρόνια σε βιβλιοθήκη της Ουτρέχτης

Ένα μικροσκοπικό θραύσμα περγαμηνής, που παρέμενε επί δεκαετίες σχεδόν απαρατήρητο στις ειδικές συλλογές της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Ουτρέχτης, αποδείχθηκε ότι περιέχει στίχους από την Οδύσσεια του Ομήρου και χρονολογείται στον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ.

Η ανακάλυψη έγινε από τον ερευνητή της Radboud University Μαρκ ντε Κράι και ανακοινώθηκε από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης στις 14 Σεπτεμβρίου.

Το θραύσμα έχει διαστάσεις μόλις 6,6 επί 7,7 εκατοστά, περίπου όσο ένα τραπουλόχαρτο. Είναι αποχρωματισμένο, φέρει ίχνη υγρασίας και έχει γραφή και στις δύο πλευρές. Παρά τη φθορά του, ο Ντε Κράι αναγνώρισε τα μικροσκοπικά ελληνικά γράμματα και ορισμένες χαρακτηριστικές λέξεις της ομηρικής γλώσσας. Η περαιτέρω μελέτη επιβεβαίωσε ότι πρόκειται για στίχους από το 12ο βιβλίο της Οδύσσειας.

Από «ασήμαντο» χειρόγραφο σε σπάνιο εύρημα

Η ιστορία του ευρήματος είναι σχεδόν τόσο ενδιαφέρουσα όσο και το ίδιο το κείμενο. Το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης είχε αποκτήσει στα μέσα του 20ού αιώνα μια μεγάλη συλλογή παλαιοχριστιανικών χειρογράφων από τους κληρονόμους του Γερμανού μελετητή Καρλ Σμιτ. Το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής αποτελείται από κείμενα στα κοπτικά, την αιγυπτιακή γλώσσα που χρησιμοποιούσε το ελληνικό αλφάβητο, ενώ περιλαμβάνει και ελληνικά και αιγυπτιακά κείμενα.

Το συγκεκριμένο θραύσμα είχε θεωρηθεί αρχικά ένα μάλλον ασήμαντο κείμενο του 7ου αιώνα. Όταν όμως ο Ντε Κράι άρχισε να εξετάζει λεπτομερέστερα τη συλλογή, αναγνώρισε τη γλώσσα και τη γραφή και κατάλαβε ότι είχε μπροστά του ένα κομμάτι του Ομήρου.

Η ανακάλυψη είχε γίνει περίπου δύο χρόνια πριν από τη δημοσιοποίησή της. Όπως ανέφερε ο ίδιος σε ολλανδικά μέσα, το θραύσμα «βρισκόταν απλώς κάπου στην Ουτρέχτη, αλλά κανείς δεν γνώριζε τι ήταν».

Οι ερευνητές θεωρούν ότι το θραύσμα αποτελούσε κάποτε τμήμα ενός μικρού κώδικα, μιας αρχαίας μορφής βιβλίου τσέπης, που πιθανότατα είχε παραχθεί στην περιοχή του Φαγιούμ της Αιγύπτου γύρω στο 300 μ.Χ.

Το ενδιαφέρον της υπόθεσης είναι ότι η Οδύσσεια φαίνεται ότι δεν ήταν ένα μεγάλο, επίσημο λογοτεχνικό έργο που διαβαζόταν μόνο σε βιβλιοθήκες. Κυκλοφορούσε και σε μικρές, εύχρηστες εκδόσεις που μπορούσε να έχει μαζί του ένας αναγνώστης. Το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης παρομοιάζει το μέγεθος του χαμένου κώδικα περίπου με ένα σύγχρονο Kindle.

Το ότι σώθηκε συγκεκριμένα αυτό το κομμάτι ίσως δεν είναι τυχαίο. Βρισκόταν περίπου στο μέσο του έργου και, σύμφωνα με τον Ντε Κράι, οι εσωτερικές σελίδες ενός βιβλίου προστατεύονται περισσότερο από τις εξωτερικές.

Η σκηνή με τα ιερά βόδια του Ήλιου

Οι στίχοι που διασώζονται ανήκουν σε ένα από τα δραματικότερα σημεία της Οδύσσειας. Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του έχουν φτάσει στο νησί του Ήλιου, όπου βόσκουν τα ιερά κοπάδια του θεού. Παρά τις προειδοποιήσεις να μην τα πειράξουν, οι άνδρες, εξαντλημένοι από την πείνα, σφάζουν και τρώνε τα ζώα.

Το θραύσμα αποτυπώνει τη στιγμή κατά την οποία ο Ήλιος πληροφορείται την πράξη τους. Ζητά από τον Δία να τους τιμωρήσει και ακολουθεί η καταστροφή του πλοίου από την καταιγίδα: όλοι οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάνονται και εκείνος μένει μόνος.

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα κομβικό σημείο του έπους, λίγο πριν από την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη.

Μόλις περίπου 30 παρόμοια θραύσματα στον κόσμο

Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, είναι γνωστά παγκοσμίως μόλις περίπου 30 παρόμοια θραύσματα της Οδύσσειας από αυτή την περίοδο. Τα λογοτεχνικά χειρόγραφα του 3ου και 4ου αιώνα μ.Χ. είναι ιδιαίτερα σπάνια, επομένως το μικρό κομμάτι προσφέρει σημαντικά στοιχεία για το πώς κυκλοφορούσε ο Όμηρος στον ελληνορωμαϊκό κόσμο της Αιγύπτου.

Δεν πρόκειται, φυσικά, για «νέα» ή άγνωστη εκδοχή της Οδύσσειας. Η αξία του βρίσκεται στο ότι αποτελεί ένα ακόμη υλικό τεκμήριο της ιστορίας του κειμένου: μας δείχνει ότι, περίπου 1700 χρόνια πριν, το ομηρικό έπος εξακολουθούσε να αντιγράφεται, να κυκλοφορεί και να διαβάζεται.

Η αποκάλυψη του θραύσματος έγινε σε μια συγκυρία που η Οδύσσεια επέστρεψε μαζικά στη σύγχρονη επικαιρότητα χάρη στην κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν. Το ίδιο το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης παραδέχεται ότι η δημοσιοποίηση της ανακάλυψης συνδέεται και με το ανανεωμένο ενδιαφέρον για το έπος.

Έτσι, αυτό το θραύσμα, που παρέμενε για περίπου 70 χρόνια μέσα σε μια πανεπιστημιακή συλλογή, έρχεται να θυμίσει κάτι ότι το ομηρικό έπος δεν χρειάστηκε ποτέ τον σύγχρονο κινηματογράφο για να ταξιδέψει στον χρόνο.