Η έκθεση επιχειρεί να ψηλαφίσει έναν προβληματισμό περίπλοκο και ανεξάντλητο: την μετα-πρόσληψη του φύλου ιστορικά και κοινωνιολογικά.
Κατά την Χαλκολιθική περίοδο εμφανίζεται στην Κύπρο ένας σημαντικός αριθμός ειδωλίων που αποδίδουν με σχηματικό τρόπο την ανθρώπινη μορφή. Καμωμένα από πικρόλιθο ή στεατίτη έχουν σχήμα σταυρού, ψηλό λαιμό, μεγάλη επίπεδη κεφαλή με ελαφρά κλίση προς τα πίσω, χέρια σε έκταση και πόδια λυγισμένα. Στα πλείστα το φύλο δεν υποδηλώνεται. Παρόμοια έργα έχουν δημιουργήσει οι αρχαίοι πολιτισμοί, με το ανθρώπινο σώμα να αποτελεί ανά τους αιώνες το βασικό συστατικό της καλλιτεχνικής έμπνευσης.
«Από την προϊστορία έως και σήμερα, ίσως το πιο προσιτό, απλό, αλλά συνάμα και περίπλοκο στοιχείο της φύσης, δηλαδή το ανθρώπινο σώμα, αποτελεί την απόλυτη «έδρα» για την ταυτότητα και τη δομή κάθε πολιτισμού», αναφέρει η Αρετή Λεοπούλου επιμελήτρια της έκθεσης «Ambiguous bodies: timeless interpretations», η οποία παρουσιάζεται στο Κέντρο Τεχνών NeMe, στη Λεμεσό, σε συνεργασία με το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης.
Η έκθεση αποτελεί το ένα μέρος του πρότζεκτ καθώς προηγήθηκε Ημερίδα με θέμα τις ιστορικές προκαταλήψεις των κυπριακών ειδωλίων της χαλκολιθικής εποχής με ομιλητές τους Diane Bolger, Ευανθία Τσελίκα, Ντιάνα Γεωργίου. Με αφορμή τα προϊστορικά κυπριακά ειδώλια και, ειδικότερα, την αξιοσημείωτη ασάφεια ως προς την ένδειξη φύλου σε αυτά, 13 καλλιτέχνες, ως «άλλοι» αρχαιολόγοι, κλήθηκαν από την επιμελήτρια να προσεγγίσουν ερμηνευτικά ένα μείζον θέμα που σήμερα απασχολεί και τη σύγχρονη (μετα)πολιτισμική θεωρία: το φύλο, το σώμα ως φορέα του, την αοριστία (ή και την άρνηση) ένδειξης ή αφομοίωσης φύλου, όπως αυτό φαίνεται να διαμορφώνεται εδώ και αιώνες. Η επιλογή που έκανε η Λεοπούλου αφορά μια σειρά έργων από Κύπριους και Έλληνες καλλιτέχνες, που επιχειρούν τις δικές τους εικαστικές αναφορές στα αρχαία ειδώλια, ενώ παραμένουν σαφώς μέσα σε ένα πλαίσιο σύγχρονης και διεπιστημονικής προσέγγισης.
Κατά την επιμελήτρια, «οι ασαφείς (και ανοιχτές σε ερμηνεία) αναπαραστάσεις της αρχαιότητας, μέχρι το 3ο ρεύμα του φεμινιστικού κινήματος και τον μεταμοντερνισμό, το φύλο, το σώμα, η αοριστία ή ο ορισμός με κάθε πιθανό τρόπο, παραμένουν ζητήματα με συνεχώς ανανεούμενες ερμηνευτικές και κοινωνιολογικές στρατηγικές προσέγγισης.»
Αν ανατρέξουμε στην ιστορία της τέχνης πέραν της απεικόνισης του ανθρώπινου σώματος σε γλυπτικές ή ζωγραφικές μορφές, πολλοί καλλιτέχνες ασχολήθηκαν με το σώμα με διαφορετικούς τρόπους, όπως ο Jackson Pollock, οι καλλιτέχνες της Performance Art οι οποίοι από επιδιώκουν απελευθέρωση από τα όρια του σώματος με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μαρίνα Αμπράμοβιτς και το πολιτικό Balcan Baroque της.
Η έκθεση στο NEME έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα καθώς μέσα από τα έργα των καλλιτεχνών παρουσιάζονται ποικίλες αντιλήψεις που αφορούν τις προσλαμβάνουσες σχετικά με το σώμα, τη σεξουαλικότητα και το φύλο, προκαλώντας καλλιτεχνικές και κοινωνιολογικές τύπου συζητήσεις μέσα στο ιστορικό-κοινωνικό περιβάλλον της Μεσογείου: Ελίνα Ιωάννου με τα μυστηριώδη πλάσματα της, Νίκη Καναγκίνη με την καταπληκτικο βίντεο «Τριλογία- Άγγελοι γένους θηλυκού», Μαρία Λιανού με τα καταπλητικά αμφίσημα ερωτικά «φαγώσιμα» έργα της, Πανίκος Τεμπριώτης με μια- ένα ροκ-ποπ σκιέρ, Βάσω Χατζουλή Σεργίου με μια εγκατάσταση η οποία εστιάζει στο μάτι, το μοναδικό όργανο που δεν επιδέχεται αλλαγές στην πορεία του χρόνου, ένα όργανο του ανθρώπινου σώματος που δεν προσδιορίζει φύλο ή εθνικότητα. Ο Χαράλαμπος Σεργίου με ένα group show που φέρνει σε διάλογο γλυπτά του Γκλυν Χιουζ, Ουβε Χάουζ, Ανώνυμου τεχνίτη, Ιωάννη, του Χριστόφορου Σάββα και του ίδιου. Έργα των Γιάννη Μπαρδάκου, Άκη Καράνη, Βιργινίας Μαστρογιαννάκη, Νατάσας Παπαδοπούλου, Μιχάλη Παπαμιχαήλ, Glitch Artists Collective εξερευνούν άλλες οπτικές του ιδίου θέματος, ενώ στο χώρο προβάλλεται το βίντεο της εικαστικής δράσης του Αλέξανδρου Πλωμαρίτη που έγινε τη μέρα των εγκαινίων της έκθεσης και στο οποίο αξίζει να σταθεί κανείς με προσοχή.
Η ένσταση μου αφορά στο τεχνικό μέρος στησίματος της έκθεσης: Παρά τις εξαιρετικές εκθέσεις που οργανώνει το Κέντρο Τεχνών ΝΕΜΕ και οι οποίες εντάσσονται σε ένα νέο πνεύμα, επικεντρωμένο στις σύγχρονες θεωρίες και τη διασταύρωση τους με τις τέχνες, ο τρόπος παρουσίασης των έργων χρειάζεται ανανέωση γιατί αυτά τείνουν να εγκλωβίζονται σε μια καθορισμένα τυπική και προδιαγεγραμμένη διάταξη που δεν συνάδει με το φρέσκο πνεύμα των έργων.
* NeMe Arts Centre, Λεμεσός. Μέχρι 3 Ιουνίου. Η έκθεση θα ταξιδέψει στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης (CACT) τον Ιανουάριο του 2018.
Φωτογραφία: Βάσω Χατζουλή, Τα μάτια/ Eyes, μικτά υλικά.
