Η δεκαετία του ’80 και του ’90 στην Κύπρο χαρακτηρίζεται από μια έντονη εικαστική δραστηριότητα, η οποία αρχίζει να αγγίζει όλες τις πτυχές της πολιτικής κατάστασης όπως διαμορφώνεται μετά το 1974. Ήταν μια εποχή θολή, καθώς είχαν περάσει σχεδόν δύο δεκαετίες από την τουρκική εισβολή, οι εξελίξεις δεν καταλήγουν πουθενά, αντίθετα, η ανακήρυξη του ψευδοκράτους το 1983 εξασθενεί τις ελπίδες για επίλυση του Κυπριακού, με τη διαχωριστική γραμμή και τα όλο αυξανόμενα αδιέξοδά της να γίνεται μέρος μιας σκληρής καθημερινότητας.
Οι νέοι καλλιτέχνες που εμφανίζονται τότε –γεννημένοι τη δεκαετία του ’50– δημιουργούν έργο το οποίο θέτει καίριους προβληματισμούς και ερωτήματα γύρω από το πολύπλοκο Κυπριακό ζήτημα μέσα από σύγχρονες μορφές εικαστικής γλώσσας. Μορφές τέχνης οι οποίες είχαν αναπτυχθεί στην Ευρώπη και την Αμερική από τη δεκαετία του ’60 (happenings, performances, process art, earth and site works, περιβαλλοντική τέχνη), με τις οποίες ελάχιστοι είχαν ασχοληθεί μέχρι το 1990, προκαλούν τους νέους τότε καλλιτέχνες.
Ένας από αυτούς είναι ο Ρήνος Στεφανή, ο οποίος εμφανίστηκε αρχές της δεκαετίας του ’90 με μια πρωτοποριακή για την εποχή δράση. Το 1994 παρουσίασε το έργο «Στρατιώτες-Στόχοι», μια εγκατάσταση η οποία εξέταζε ζητήματα συγκρούσεων, πολέμου και βίας, εμπνευσμένη από μια προειδοποιητική πινακίδα που βρήκε στην περιοχή του Ακάμα και μερικούς στρατιωτικούς στόχους. Η δράση παρουσιάστηκε σε διάφορες εκδοχές, στην Κύπρο και το εξωτερικό. Ο καλλιτέχνης θέλησε να ακροβατήσει ανάμεσα στην πράξη και τη θεωρία σε σχέση με την τέχνη και τον καλλιτέχνη ως μεσάζοντα με το κοινό.
Σε μια από αυτές τις δράσεις, κατά τη διάρκεια της έκθεσης του Πανελληνίου Συμποσίου Τέχνης «Γαία – Αφροδίτη» στην Πύλη Αμμοχώστου στη Λευκωσία, τρεις από τους «Στρατιώτες-Στόχους» κλάπηκαν. Θυμάμαι τότε τη φιλολογία που αναπτύχθηκε γύρω από το συμβάν, με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης να βρίθουν από ανάλογη αρθρογραφία και την αστυνομία, τον Δήμο Λευκωσίας, το Επιμελητήριο Καλών Τεχνών και το υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού να ακροβατούν μεταξύ της κλοπής ενός εικαστικού έργου και μιας πολιτικής συζήτησης γύρω από το συμβολικό έργο του Ρήνου Στεφανή. Γι’ αυτό το «καλλιτεχνικό έγκλημα» ο ίδιος ο καλλιτέχνης έδωσε τις απαραίτητες καταθέσεις στην αστυνομία, ενώ μερικούς μήνες μετά, η ανεύρεση ενός «Στρατιώτη-Στόχου» πυροδότησε νέες συζητήσεις.
Οι «Στόχοι» του Ρήνου Στεφανή επανέρχονται σήμερα για να μας πάνε πίσω στον χρόνο, αλλά την ίδια στιγμή να προκαλέσουν νέες συζητήσεις γύρω από τον στρατιώτη-στόχο και τον άνθρωπο-στόχο. Το πρότζεκτ «On Target», που εντάσσεται στο επίσημο πρόγραμμα του Πάφος 2017, βασίζεται στο έργο «Ανθρώπινοι στόχοι» του Ρήνου Στεφανή, με θέμα πάλι τον πόλεμο και τη βία. Αυτή τη φορά η προσέγγιση γίνεται μέσα από μια ομαδική έκθεση την οποία επιμελείται η Γερμανίδα ιστορικός τέχνης Inge Baecker, με βοηθό της στην επιμέλεια την εικαστικό Susan Vargas, οι οποίες προσκάλεσαν τους καλλιτέχνες Tammam Azzam, Molitor & Kuzmin, Ulrike Rosenbach και Ρήνο Στεφανή να συμμετάσχουν στην έκθεση, η οποία περιλαμβάνει επίσης έργα του Wolf Vostell.
Η έκθεση, στημένη στο νεοκλασικό κτίριο της Δημοτικής Πινακοθήκης Πάφου, σίγουρα δεν έχει την αμεσότητα και την αίσθηση που ζήσαμε τότε, όταν πρωτοπαρουσιάστηκαν οι δράσεις στο φυσικό και πολιτικό περιβάλλον της Κύπρου. Αποτελεί όμως ένα έναυσμα για επαναξιολόγηση των δικών μας δράσεων, καθώς η τέχνη δεν είναι ξεχωριστό κομμάτι από την πολιτική, την κοινωνική και την οικονομική ζωή ενός τόπου, ούτε ανεξάρτητη από τις υπαρξιακές μας αναζητήσεις. Με τη βία στις μέρες μας να γίνεται στοιχείο καθημερινότητας, οι τότε δράσεις του Ρήνου Στεφανή χρήζουν επανεξέτασης σήμερα, έστω και μέσα από τον μουσειακό χαρακτήρα που έχουν αναπόφευκτα αποκτήσει τα έργα.
Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι η υπόθεση της κλοπής των «Στόχων» το 1994 δεν έκλεισε ποτέ, καθώς δύο από αυτούς αγνοούνται έκτοτε. Παραμένει μερικώς ανεξιχνίαστη στο Τμήμα Ανιχνεύσεως Εγκλημάτων με αριθμό μητρώου Σ/744/94, όπως και πολλοί άλλοι φάκελοι και κεφάλαια σκοτεινών υποθέσεων της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου. Και η τέχνη σίγουρα έχει κάποιο ρόλο να διαδραματίσει στην εξιχνίασή τους.
