Καλή η «Culture Compass», αλλά τι γίνεται με τη δική μας εσωτερική πυξίδα πολιτισμού;
Η Λευκωσία θέλει να πιστωθεί την επιτυχία για τη συμφωνία που επιτεύχθηκε για την κοινή διακήρυξη «Europe for Culture – Culture for Europe» και φέρει την υπογραφή του Νίκου Χριστοδουλίδη, της Ρομπέρτα Μετσόλα και της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Δικαίως. Είχε αναδειχτεί ως μια από τις κύριες πρωτοβουλίες που επιδίωκε να φέρει εις πέρας η Κυπριακή Προεδρία και συνεπώς, κατά τα ήθη και τα θέσμια της ΕΕ, οι τζούφρες που έπεσαν την περασμένη Πέμπτη συνιστούν αξιοσημείωτη διπλωματική επιτυχία για την Κυπριακή Δημοκρατία.
Άσχετα αν δεν είναι κυπριακή πρωτοβουλία, η προεδρεύουσα χώρα κατάφερε να λειτουργήσει ως καταλύτης και διαμεσολαβητής, εξασφαλίζοντας μια συμφωνία η οποία αναγνωρίζεται ήδη ως πιθανό σημείο καμπής για τη θέση του πολιτισμού στην ευρωπαϊκή πολιτική. Τίποτα δεν είναι αυτονόητο, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με αποφάσεις που απαιτούν συναίνεση από όλα τα όργανα της ΕΕ και άπτονται αρμοδιοτήτων, χρηματοδοτήσεων και πολιτικών προτεραιοτήτων.
Βέβαια, δεν ξεχνάμε ότι πρόκειται για διακήρυξη κι όχι για δεσμευτική νομοθεσία. Κανείς δεν γνωρίζει ακόμη πόσο ουσιαστική θα αποδειχθεί στην πράξη. Ωστόσο, ακόμη και οι πιο δύσπιστοι οφείλουν να αναγνωρίσουν ότι η συζήτηση που ανοίγει είναι ενδιαφέρουσα: μπορεί ο πολιτισμός να αντιμετωπίζεται ως οριζόντια πολιτική προτεραιότητα κι όχι ως ένα διακοσμητικό παράρτημα ή σφουγγαρίστρα της δημόσιας πολιτικής; Θα δείξει. Αν όμως η απάντηση στις Βρυξέλλες είναι «ναι», τότε δεν πρέπει να τεθεί το ίδιο ερώτημα και στην προεδρεύουσα χώρα; Μήπως πρέπει κάποια στιγμή να ρίξει μια ματιά κι αυτή στην εσωτερική της «Πυξίδα Πολιτισμού»;
Το μεγαλύτερο κέρδος και η πιο ευνοϊκή επικοινωνιακή πίστωση θα είναι αν όλες αυτές οι εξαγγελίες και διακηρύξεις βρουν γόνιμο έδαφος στη χώρα- μέλος που έπαιξε καταλυτικό ρόλο για την επίτευξη της -ιστορικής;- συμφωνίας. Η πραγματικότητα όμως είναι είναι ότι το κυπριακό κράτος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τον πολιτισμό, επιεικώς, ως τομέα δευτερεύουσας σημασίας.
Ας δεχτούμε ότι τα τελευταία χρόνια έγιναν κάποια βήματα. Η δημιουργία του Υφυπουργείου Πολιτισμού ήταν ένα από αυτά, αν και τέσσερα χρόνια μετά ψάχνει ακόμη να βρει τον βηματισμό του και συχνά κάνει ένα βήμα μπρος και δύο πίσω. Είναι θετική εξέλιξη ότι για πρώτη φορά ο πολιτισμός απέκτησε αυτοτελή κυβερνητική δομή και πολιτική εκπροσώπηση. Να ευχηθούμε να συμβεί το ίδιο και στη Βουλή, γιατί τα μηνύματα από εκεί δεν είναι και τόσο ευοίωνα.
Ίσως αυτό που λείπει να είναι κάτι αντίστοιχο μ’ αυτό που στις Βρυξέλλες εσχάτως οι χαρτογιακάδες αποκαλούν «Culture Compass» και γεμίζει το στόμα τους. Δηλαδή, ένα στρατηγικό πλαίσιο που να καθορίζει πώς ο πολιτισμός διαπερνά την εκπαίδευση, την ανάπτυξη, την εξωτερική πολιτική, τον τουρισμό, την κοινωνική συνοχή, την οικονομία, ακόμη και την άμυνα. Προς το παρόν, πάντως, αυτή η εσωτερική πυξίδα ορίζεται από ευχολόγια. Κυρίως, λείπουν οι θεσμικές τομές που θα αποδείκνυαν ότι αυτή η πολιτεία παίρνει στα σοβαρά όσα διακηρύσσει.
Έχει πλάκα να κοροϊδευόμαστε με τους εταίρους μας ότι πρωτοστατούμε σε θέματα πολιτισμού, αλλά οι κατεργάρηδες μεταξύ μας ας είμαστε ειλικρινείς. Η αδίστακτη ειρωνεία είναι πως η Κυπριακή Δημοκρατία κοκορεύεται ότι πείθει την Ευρώπη να συζητήσει τον πολιτισμό ως στρατηγική προτεραιότητα, ενώ όλοι ξέρουμε ότι δεν έχει επ’ ουδενί πείσει τον ίδιο της τον εαυτό.
Υπερβάλλω και μιζευρεύω πάλι; Μπορεί. Ας δούμε όμως πόσες από τις αρχές της ίδιας της διακήρυξης έχουν προοπτική εφαρμογής στη χώρα που ζούμε:
Καλλιτεχνική ελευθερία; Ας μη θυμηθούμε πόσες φορές τον χρόνο επανέρχεται η συζήτηση για τα όρια της τέχνης κι αν ένας καλλιτέχνης δικαιούται να προσβάλει, να προκαλεί, να ενοχλεί ή ακόμη και να υπάρχει.
Δίκαιες αμοιβές και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας; Μόνο την πονεμένη ιστορία με την κατοχύρωση της ιδιότητας του καλλιτέχνη να πιάσουμε, η απάντηση έρχεται αυθόρμητα. Η επισφάλεια εξακολουθεί να είναι ο κανόνας για μεγάλο μέρος των ανθρώπων του πολιτισμού.
Ηθική και ανθρωποκεντρική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης; Η Ευρώπη ήδη συζητά για τα πνευματικά δικαιώματα, τις αμοιβές των δημιουργών και την αλγοριθμική διαφάνεια. Στην Κύπρο ακόμη συζητούμε την τεχνητή νοημοσύνη κυρίως ως τεχνολογικό θαύμα ή ως απειλή, δεν έχουμε ανοίξει σοβαρά τη συζήτηση. Και εννοώ θεσμικά.
Πρόσβαση όλων στον πολιτισμό; Η απάντηση έρχεται από πολιτιστικές υποδομές όχι μόνο σε πολλές κοινότητες της υπαίθρου ή εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων, αλλά ακόμη και στην πρωτεύουσα της χώρας για την οποία συζητάμε.
Πρόσβαση νέων και ευάλωτων ομάδων; Η πολιτιστική συμμετοχή εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τόπο κατοικίας, το εισόδημα και τις οικογενειακές δυνατότητες. Η πολυδιαφημισμένη προπληρωμένη Κάρτα Πολιτισμού Νέων είναι ένα χαριτωμένο και ευπρόσδεκτο μέτρο, που όμως δεν μπορεί να υποκαταστήσει την έλλειψη σοβαρής πολιτικής.
Καλλιτεχνική εκπαίδευση; Όλοι συμφωνούν ότι είναι σημαντική. Σπάνια αντιμετωπίζεται ως στρατηγική προτεραιότητα.
Στήριξη νέων δημιουργών; Η επιβίωση εξαρτάται συχνά περισσότερο από το πείσμα, την επιθυμία και την προσωπική επιμονή παρά από ένα συνεκτικό οικοσύστημα υποστήριξης.
Πολιτισμός και υγεία; Η Ευρώπη μιλά για ευημερία, κοινωνική συνταγογράφηση και πολιτιστικές παρεμβάσεις στην υγεία. Εδώ εσχάτως έχει αρχίσει να καταγράφεται κάποια πρόοδος. Το πιλοτικό πρόγραμμα «Τέχνη και Υγεία» είναι προς τη σωστή κατεύθυνση. Δεν παύει όμως να είναι πιλοτικό.
Πολιτισμός και περιφερειακή ανάπτυξη; Εδώ το κενό «φωνάζει». Η πολιτιστική ανάπτυξη ως οικονομική πολιτική μοιάζει με σενάριο κωμωδίας επιστημονικής φαντασίας. Όποιος αξιωματούχος τολμά να το εκστομίσει προκαλεί θυμηδία.
Πολιτισμός και βιώσιμος τουρισμός; Υπάρχουν κάποιες εκλάμψεις σε τοπικό επίπεδο, αλλά σπάνια μια συνεκτική στρατηγική. Τα δύο Υφυπουργεία απέχουν μόλις ένα χιλιόμετρο μεταξύ τους αλλά φαντάζουν δυο διαφορετικοί κόσμοι.
Πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία; Στο πεδίο αυτό, ειδικά στην Κύπρο η συζήτηση παραμένει πεισματικά ιδεολογική παρά πολιτική.
Πολιτιστική κληρονομιά και ψηφιακές τεχνολογίες; Σημειώνονται αξιόλογες προσπάθειες, αλλά απέχουμε ακόμη από την κλίμακα που απαιτεί η εποχή.
Κι αυτές είναι αρχές που δεν απαιτούν καν νέες υποδομές, κορδέλες ή ταμπέλες. Αρκεί λίγη βούληση, τεχνοκρατική επάρκεια, διατομεακή συνεργασία και, κυρίως, ΠΟΡΟΙ. Σε κάθε περίπτωση, η ευθυγράμμιση με τις Βρυξέλλες δεν είναι απαραίτητα ζητούμενο. Μια δική μας, κυπριακή πυξίδα πολιτισμού, όμως, είναι για αρχή εκ των ων ουκ άνευ.
Ελεύθερα, 21.6.2026
