Μία από τις πρωτοβουλίες που επέλεξε να αναδείξει η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα του πολιτισμού φαίνεται να φτάνει στο τέλος της διαπραγματευτικής της πορείας.
Όπως ανακοίνωσε η Προεδρία, το Συμβούλιο της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξαν την Πέμπτη σε προσωρινή συμφωνία για την κοινή διακήρυξη «Europe for Culture – Culture for Europe».
Η υπογραφή της διακήρυξης έγινε στις Βρυξέλλες, στο περιθώριο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, από τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη ως εκ περιτροπής Πρόεδρο του Συμβουλίου της ΕΕ, την Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μετσόλα και την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Πρόκειται για μια πολιτική διακήρυξη με ιδιαίτερο συμβολικό και στρατηγικό βάρος, αφού η συμφωνία αφορά ένα κείμενο πολιτικού χαρακτήρα, μέσω του οποίου τα τρία θεσμικά όργανα της Ένωσης επιχειρούν να διατυπώσουν μια κοινή αντίληψη για τη θέση του πολιτισμού στις ευρωπαϊκές πολιτικές. Οι δεσμεύσεις που περιλαμβάνονται στη διακήρυξη οργανώνονται γύρω από δώδεκα γενικές αρχές.
Σύμφωνα με την Κυπριακή Προεδρία, στόχος είναι η αναγνώριση του πολιτισμού όχι μόνο ως ξεχωριστού τομέα πολιτικής, αλλά και ως παράγοντα που επηρεάζει ζητήματα όπως η δημοκρατία, η κοινωνική συνοχή, η ευρωπαϊκή ταυτότητα και η ανθεκτικότητα των κοινωνιών. Η λογική που προωθήθηκε από τη Λευκωσία ήταν ότι η ευρωπαϊκή ταυτότητα, οι κοινές αξίες και η πολιτιστική κληρονομιά αποτελούν εξίσου κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής ενοποίησης με την οικονομία ή την ασφάλεια.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Κυπριακή Προεδρία επεδίωξε να μεταφέρει τη συζήτηση από την παραδοσιακή χρηματοδότηση πολιτιστικών δράσεων σε μια πιο φιλόδοξη προσέγγιση: την ενσωμάτωση της πολιτιστικής διάστασης σε όλους τους τομείς χάραξης πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στη συζήτηση που βρίσκεται σε εξέλιξη στις Βρυξέλλες για τη λεγόμενη «Culture Compass» (Πυξίδα Πολιτισμού) το νέο στρατηγικό πλαίσιο πολιτιστικής πολιτικής της ΕΕ. Τα τελευταία χρόνια πολιτιστικοί φορείς και οργανώσεις του χώρου ζητούν μεγαλύτερη ενσωμάτωση της πολιτιστικής διάστασης σε άλλες ευρωπαϊκές πολιτικές, υποστηρίζοντας ότι ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται συχνά ως δευτερεύων τομέας σε σχέση με την οικονομία, την άμυνα ή την τεχνολογία.
Για την Κυπριακή Προεδρία, η συμφωνία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές πρωτοβουλίες του εξαμήνου της. Η Λευκωσία είχε θέσει εξαρχής ως προτεραιότητα την ανάδειξη του πολιτισμού ως στοιχείου που συνδέεται με τις θεμελιώδεις ευρωπαϊκές αξίες και τη δημοκρατική συνοχή.
Παρά τη σημασία που αποδίδεται στη διακήρυξη, πρόκειται κυρίως για ένα πολιτικό κείμενο προσανατολισμού κι όχι για δεσμευτική νομοθετική πράξη. Η πραγματική του βαρύτητα θα κριθεί από το κατά πόσο οι αρχές που περιλαμβάνει θα μεταφραστούν τα επόμενα χρόνια σε συγκεκριμένες πολιτικές, χρηματοδοτικά εργαλεία και προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στη δήλωσή του, ο Νίκος Χριστοδουλίδης συνέδεσε ευθέως τον πολιτισμό με τις σημερινές γεωπολιτικές και τεχνολογικές προκλήσεις, υποστηρίζοντας ότι «η επένδυση στους καλλιτέχνες, την πολιτιστική κληρονομιά και τη δημιουργικότητα αποτελεί ταυτόχρονα επένδυση στη δημοκρατία, την ελευθερία και τις αξίες που συγκροτούν την Ευρώπη». Όπως ανέφερε, η διακήρυξη στέλνει το μήνυμα ότι ο πολιτισμός πρέπει να ενσωματωθεί πλήρως στη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών πολιτικών ως στρατηγική προτεραιότητα για το μέλλον της Ένωσης.
Από την πλευρά της, η Ρομπέρτα Μετσόλα χαρακτήρισε τον πολιτισμό και τη δημιουργικότητα αναπόσπαστο μέρος της ευρωπαϊκής ιστορίας και ταυτότητας, σημειώνοντας ότι η κοινή διακήρυξη αποτελεί δέσμευση για στήριξη της καλλιτεχνικής ελευθερίας, της πολιτιστικής και γλωσσικής πολυμορφίας και των εκατομμυρίων ανθρώπων που εργάζονται στους πολιτιστικούς και δημιουργικούς τομείς. «Υποστηρίζοντας τα δημιουργικά μυαλά, προστατεύοντας την καλλιτεχνική ελευθερία και ενισχύοντας την πολιτιστική και γλωσσική μας πολυμορφία, επενδύουμε όχι μόνο σε ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της Ευρώπης, αλλά και στα εκατομμύρια των ανθρώπων των οποίων το ταλέντο, η καινοτομία και η δημιουργικότητα συμβάλλουν στην άνθηση των κοινωνιών και των οικονομιών μας» σημείωσε.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην πρόσβαση των πολιτών στον πολιτισμό, υπογραμμίζοντας ότι ο πολιτισμός βρίσκεται στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας αλλά και της οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος της Ευρώπης. Σύμφωνα με την Πρόεδρο της Επιτροπής, η προστασία της καλλιτεχνικής ελευθερίας και η πρόσβαση των νέων στην τέχνη αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ώστε ο πολιτισμός να συνεχίσει να λειτουργεί ως δύναμη ενότητας και μάθησης. «Σήμερα, δεσμευόμαστε να προστατεύσουμε την καλλιτεχνική ελευθερία και να κάνουμε την τέχνη προσιτή σε όλους τους πολίτες —ιδίως στους νέους μας» είπε.
Η φιλοσοφία της διακήρυξης συνοψίζεται στον ίδιο τον τίτλο της. Το πρώτο σκέλος, «Europe for Culture», αφορά την υποχρέωση της Ευρώπης να προστατεύει, να στηρίζει και να επενδύει στον πολιτισμό. Το δεύτερο, «Culture for Europe», εισάγει μια πιο φιλόδοξη αντίληψη: ότι ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει και ως εργαλείο αντιμετώπισης των μεγάλων προκλήσεων της εποχής, από την παραπληροφόρηση και τον κοινωνικό κατακερματισμό μέχρι την ενίσχυση της δημοκρατικής συμμετοχής και της ευρωπαϊκής συνοχής.
Τι προβλέπει η διακήρυξη
Πέρα από τον συμβολικό της χαρακτήρα, η κοινή διακήρυξη περιλαμβάνει πολιτικές δεσμεύσεις για την ενίσχυση του ρόλου του πολιτισμού στην ΕΕ, που οργανώνονται γύρω από δώδεκα γενικές αρχές. Μεταξύ άλλων, τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα δεσμεύονται να προωθήσουν την καλλιτεχνική ελευθερία, την πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία, την ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό και την ενσωμάτωση της πολιτιστικής διάστασης σε ευρύτερες ευρωπαϊκές πολιτικές.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην ανάγκη στήριξης των πολιτιστικών και δημιουργικών τομέων κατά την ψηφιακή και πράσινη μετάβαση, καθώς και στην αξιοποίηση του πολιτισμού ως εργαλείου κοινωνικής συνοχής, δημοκρατικής συμμετοχής και ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.
Διπλωματικό κέρδος για τη Λευκωσία
Πέρα από το περιεχόμενο της διακήρυξης, η συμφωνία συνιστά και μια αξιοσημείωτη διπλωματική επιτυχία για την Κύπρο.
Η επίτευξη συναίνεσης ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη σε ένα ζήτημα που άπτεται αρμοδιοτήτων, χρηματοδοτήσεων και πολιτικών προτεραιοτήτων δεν θεωρείται αυτονόητη υπόθεση στις Βρυξέλλες.
Η κυπριακή προεδρία κατάφερε να λειτουργήσει ως καταλύτης και διαμεσολαβητής, εξασφαλίζοντας μια συμφωνία η οποία αναγνωρίζεται ήδη από ευρωπαϊκούς πολιτιστικούς οργανισμούς ως πιθανό σημείο καμπής για τη θέση του πολιτισμού στην ευρωπαϊκή πολιτική.
Αποτελεί κατάληξη μιας πολυετούς πίεσης ευρωπαϊκών πολιτιστικών δικτύων και οργανισμών – όπως η Europa Nostra και η πρωτοβουλία Cultural Deal for Europe – που ζητούσαν από την ΕΕ να αντιμετωπίσει τον πολιτισμό ως οριζόντια πολιτική προτεραιότητα και όχι απλώς ως έναν τομέα επιχορηγήσεων. Η Κυπριακή Προεδρία βρήκε έτοιμο αυτό το αίτημα και κατάφερε να το μετατρέψει σε κοινή διακήρυξη των τριών θεσμών.
Η επόμενη μέρα
Η προσωρινή συμφωνία ανοίγει πλέον τον δρόμο για την επίσημη υιοθέτηση της κοινής διακήρυξης και για τη σύνδεσή της με τις μελλοντικές χρηματοδοτικές και θεσμικές πρωτοβουλίες της ΕΕ στον τομέα του πολιτισμού.
Για την Κύπρο, ωστόσο, το πολιτικό μήνυμα είναι ότι σε μια προεδρία όπου η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στη γεωπολιτική, τη μετανάστευση και την άμυνα, η Λευκωσία επιχειρεί να καταγράψει κι ένα διαφορετικό αποτύπωμα, εκείνο μιας χώρας που κατάφερε να πείσει την Ευρώπη ότι ο πολιτισμός δεν είναι συμπλήρωμα της πολιτικής, αλλά μέρος της ίδιας της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
