Ίσως ακούγεται κάπως αεροβατικό, αλλά τους τελευταίους μήνες η καρδιά των ευρωπαϊκών πολιτικών για τον Πολιτισμό χτυπάει στην Κύπρο κι αυτό συμβαίνει σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο.
Τεχνοκράτες, παράγοντες, ειδικοί, επίτροποι, υπουργοί, ευρωβουλευτές, άνθρωποι που διαμορφώνουν τις πολιτικές και καθορίζουν την ατζέντα βρέθηκαν το τελευταίο διάστημα εδώ ή/ και συνεργάστηκαν με λειτουργούς και αξιωματούχους που ανέλαβαν ρόλους και ευθύνες στο πλαίσιο της προετοιμασίας και άσκησης της Κυπριακής Προεδρίας. Στις δύο πρώτες μέρες του Ιουνίου στη Λευκωσία πραγματοποιήθηκε το άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού της ΕΕ, ενώ λίγες μέρες πριν η Λεμεσός φιλοξένησε μια από τις σημαντικότερες διεθνείς συναντήσεις για την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
Στο νησί έλαβαν χώρα συζητήσεις που αφορούν το πώς θα μοιάζει ο πολιτισμός το 2030. Ωστόσο, έξω από τις αίθουσες, δύσκολα θα βρεις κάποιον να ξέρει τι ακριβώς συζητείται καθώς όλη αυτή η συζήτηση μοιάζει πολύ «βρυξελλιώτικη», «χαρτογιακάδικη», που ελάχιστα μάς αγγίζει στην πράξη. Κάθε άλλο, όμως.
Η Κυπριακή Προεδρία πέτυχε την εξέλιξη πραγμάτων που αφορούν μέχρι το μεδούλι τον πολιτιστικό κόσμο αν και οι προβολείς έπεσαν σχεδόν αποκλειστικά σε εκδηλώσεις, εγκαίνια και πολιτιστικές δράσεις στην Κύπρο και -κυρίως- στο εξωτερικό, με τις τελευταίες σημαντικές από αυτές να εγκαινιάζονται αυτό τον μήνα σε Βαρκελώνη και Κοπεγχάγη.
Η Ευρώπη συζητά για τον πολιτισμό, αλλά είναι ένα ζήτημα αν εμείς ακούμε. Αν δηλαδή έχουμε επίγνωση τι κρύβεται πίσω από συνθηματολογικούς όρους όπως «AgoraEU» και «Πυξίδα Πολιτισμού», που αναμένεται να καθορίσουν τις ζωές και το μέλλον των ανθρώπων του δημιουργικού τομέα. Για πρώτη φορά εδώ και πολλά χρόνια, η Ευρώπη συζητά τον Πολιτισμό ως πολιτική ουσίας, ως πεδίο όπου κρίνονται ζητήματα δημοκρατίας, τεχνολογίας, εργασίας, πνευματικής ιδιοκτησίας και κοινωνικής συνοχής κι όχι ως ένα ευχάριστο διάλειμμα ανάμεσα στην Οικονομία και την Άμυνα.
Η Πυξίδα είναι μια πρωτοβουλία της Κομισιόν και του Μαλτέζου Επιτρόπου Γκλεν Μικάλεφ που ξεκίνησε στις αρχές του 2025. Η Επιτροπή έκρινε ότι η προηγούμενη ατζέντα για τον πολιτισμό ξεπεράστηκε από γεγονότα όπως η πανδημία, η εισβολή στην Ουκρανία, η κρίση της δημοκρατίας, η επισφάλεια των καλλιτεχνών, η ψηφιακή μετάβαση και πάνω απ’ όλα η τεχνητή νοημοσύνη.
Το πράγμα «φώναζε» ότι είναι απαραίτητο ένα νέο στρατηγικό πλαίσιο που τοποθετεί τον τομέα στον πυρήνα των ευρωπαϊκών πολιτικών. Η ιδέα επικυρώθηκε τον περασμένο Νοέμβριο όταν η Κομισιόν παρουσίασε επίσημα το τελικό κείμενο, που μεταξύ πολλών άλλων προβλέπει και στρατηγική για την ΤΝ.
Η συμβολή της Κυπριακής Προεδρίας είναι στη μετατροπή του οράματος σε πολιτική διαδικασία και η Λευκωσία εργάστηκε σε τρία επίπεδα.
- Πρώτον, συνέδεσε το νέο Πρόγραμμα Εργασίας της ΕΕ για τον Πολιτισμό 2027-2030 με την Πυξίδα, ώστε το πρώτο να αποτελέσει το πρακτικό εργαλείο υλοποίησης του δεύτερου.
- Δεύτερον, προώθησε τις συζητήσεις για την κοινή διακήρυξη «Ευρώπη για τον Πολιτισμό- Πολιτισμός για την Ευρώπη», που ουσιαστικά θα αποτελέσει την πολιτική «σφραγίδα» της Πυξίδας.
- Τρίτον, τοποθέτησε στην καρδιά της συζήτησης ορισμένα από τα πιο επίκαιρα ζητήματα της Πυξίδας, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και τα πνευματικά δικαιώματα, τα εργασιακά δικαιώματα, η παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών, η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
Τη σκυτάλη παίρνει τον Ιούλιο η Ιρλανδία που θα αναλάβει τη συνέχεια των φακέλων που άνοιξαν επί Κυπριακής Προεδρίας και καλείται να μετατρέψει ένα στρατηγικό κείμενο σε συγκεκριμένες πολιτικές και πρωτοβουλίες. Εν τέλει, να συνδέσει την Πυξίδα με το AgoraEU και τον νέο προϋπολογισμό της ΕΕ, δηλαδή να ενώσει τον χάρτη με το πορτοφόλι. Η πρόκληση για την ΕΕ το επόμενο διάστημα είναι να επικυρώσει και να θέσει σε κίνηση ένα ουσιώδες πολιτικό και στρατηγικό σχέδιο κατεύθυνσης.
Επί της ουσίας, όπως συμβαίνει με τις ζωές όλων μας, το τοπίο αλλάζει με την τεχνητή νοημοσύνη, που έφερε στο επίκεντρο συζητήσεις οι οποίες μέχρι πριν ελάχιστα χρόνια έμοιαζαν βγαλμένες από τη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας.
Τι συμβαίνει όταν ένα μοντέλο εκπαιδεύεται πάνω σε χιλιάδες βιβλία, φωτογραφίες, μουσικές συνθέσεις και κινηματογραφικά έργα; Ποιος το ελέγχει; Ποιος το επιτρέπει; Ποιος αμείβεται; Η ΕΕ καλείται επιτακτικά να αποφασίσει αν η ΤΝ θα εκπαιδεύεται πάνω στον ευρωπαϊκό πολιτισμό χωρίς άδεια ή αν οι δημιουργοί θα αποκτήσουν λόγο και μερίδιο στη διαδικασία. Πάντως, αρκετές οργανώσεις θεωρούν ότι η τρέχουσα εφαρμογή του AI Act δεν εγγυάται επαρκή αποζημίωση για τους δημιουργούς των οποίων τα έργα χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση γενετικής ΤΝ (GenAI).
Για παράδειγμα, η Culture Action Europe, η μεγάλη πανευρωπαϊκή πλατφόρμα πολιτιστικών φορέων, επιμένει ότι το ζήτημα, πέρα από τα πνευματικά δικαιώματα, αφορά την πολυμορφία, τη συγκέντρωση ισχύος σε λίγες τεχνολογικές πλατφόρμες, τη δυνατότητα των καλλιτεχνών να παραμείνουν οικονομικά βιώσιμοι και την ίδια την ανθρώπινη δημιουργικότητα ως δημόσιο αγαθό. Την ίδια στιγμή, τεχνοκράτες, νομικοί και λομπίστες της τεχνολογικής βιομηχανίας κασσανδρίζουν ότι οι υπερβολικοί περιορισμοί «επιβραδύνουν την καινοτομία».
Όλως τυχαίως -ή και όχι- την εβδομάδα αυτή το Λάρνακα 2030 θα φιλοξενήσει μια καθοριστική συνάντηση όπου θα συζητηθούν οι δίκαιες αμοιβές και τα εργασιακά δικαιώματα στον πολιτισμό, με συμμετοχή μάλιστα του Culture Action Europe σε υψηλότατο επίπεδο. Θεωρώ ότι αξίζει μεγαλύτερης προσοχής απ’ όση τελικά θα λάβει.
Στην πραγματικότητα, σε μια χώρα όπου η κατοχύρωση της ιδιότητας του καλλιτέχνη είναι ακόμη… στο φούρνο και ψήνεται, για πρώτη φορά επιχειρείται να συνδεθεί η ευρωπαϊκή συζήτηση για την Πυξίδα Πολιτισμού, με το καθεστώς του καλλιτέχνη, τις δίκαιες αμοιβές και τη συλλογική εκπροσώπηση των δημιουργών. Το σύνθημα «Ask Pay Trust» αφορά πανευρωπαϊκή εκστρατεία του Culture Action Europe και συνοψίζεται στα αιτήματα να ερωτώνται οι καλλιτέχνες και οι πολιτιστικοί φορείς στη χάραξη πολιτικής, να πληρώνονται δίκαια για τον μόχθο και την πνευματική τους ιδιοκτησία και να υπάρχει εμπιστοσύνη στην καλλιτεχνική διαδικασία και ελευθερία.
Με άλλα λόγια, είναι μια συζήτηση που φιλοδοξεί να αγγίξει το πώς μεταφράζονται όλες αυτές οι ακαταλαβίστικες γραφειοκρατικές φόρμουλες στην καθημερινότητα των εργαζομένων στον πολιτισμό. Άλλωστε, πίσω από κάθε στρατηγική και κάθε πυξίδα, το πραγματικό και απλό ερώτημα είναι αν στον 21ο αιώνα μπορεί ένας άνθρωπος να ζήσει από την τέχνη του.
Ελεύθερα, 7.6.2026
