Η Κυπριακή Προεδρία έκλεισε συμφωνία για το νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα στήριξης πολιτισμού και ΜΜΕ, ενώ στο «Twin it!» η Κύπρος παρουσίασε την ψηφιακή Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου.
Ο πολιτισμός βρέθηκε αυτή την εβδομάδα στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής συζήτησης στις Βρυξέλλες, όχι μόνο ως πεδίο πολιτιστικής παραγωγής, αλλά και ως ζήτημα δημοκρατίας, τεχνολογίας, δημόσιας σφαίρας και γεωπολιτικής.
Στη σύνοδο των Υπουργών Πολιτισμού της ΕΕ, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κυριάρχησαν οι διαπραγματεύσεις για το νέο πρόγραμμα AgoraEU, η συζήτηση για την ευρωπαϊκή πολιτιστική πολιτική μετά το 2027 και οι αυξανόμενες ανησυχίες γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη και τα πνευματικά δικαιώματα.
Η Υφυπουργός Πολιτισμού Λίνα Κασσιανίδου, η οποία προήδρευσε της συνόδου, χαρακτήρισε τις εργασίες «ιδιαίτερα παραγωγικές», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη συμφωνία που επιτεύχθηκε σε επίπεδο Συμβουλίου για βασικά στοιχεία του νέου προγράμματος AgoraEU.
Πρόκειται για το νέο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο που προορίζεται να διαδεχθεί και να ενοποιήσει υφιστάμενα προγράμματα όπως το Creative Europe και το CERV στο επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034. Το πρόγραμμα θα αφορά τη στήριξη του πολιτισμού, των δημιουργικών βιομηχανιών, των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών, με συνολικό προτεινόμενο προϋπολογισμό €8,6 δισεκατομμυρίων.
Σύμφωνα με τη θέση του Συμβουλίου, το AgoraEU θα δομηθεί σε τρεις βασικούς άξονες: τον «Creative Europe – Culture», το MEDIA+ για τον οπτικοακουστικό τομέα και τη δημοσιογραφία, και το CERV+ που θα επικεντρώνεται στα θεμελιώδη δικαιώματα, τη δημοκρατία και τη συμμετοχή των πολιτών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στο νέο πλαίσιο ενσωματώνονται σαφείς αναφορές στην ανεξάρτητη δημοσιογραφία, στην προστασία της καλλιτεχνικής ελευθερίας και στην πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία, σε μια περίοδο κατά την οποία η ΕΕ επιχειρεί να απαντήσει τόσο στην άνοδο της παραπληροφόρησης όσο και στις πιέσεις που δέχονται πολιτιστικοί και μιντιακοί οργανισμοί σε αρκετά κράτη.
Στη συζήτηση των Υπουργών βρέθηκε και το νέο Σχέδιο Εργασίας της ΕΕ για τον Πολιτισμό 2027-2030, το οποίο θα καθορίσει τις προτεραιότητες της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολιτικής για τα επόμενα χρόνια. Μεταξύ των θεμάτων που τέθηκαν ήταν η τεχνητή νοημοσύνη, η προστασία της καλλιτεχνικής ελευθερίας, η ανθεκτικότητα των πολιτιστικών οικοσυστημάτων, αλλά και η ανάγκη διατήρησης της πολιτιστικής πολυμορφίας σε ένα ολοένα πιο ψηφιακό περιβάλλον.
Στα κείμενα του Συμβουλίου γίνεται σαφής αναφορά στην ανάγκη η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης να είναι «ηθική, υπεύθυνη και βιώσιμη», ενώ υπογραμμίζεται ότι η ανθρώπινη δημιουργικότητα παραμένει αναντικατάστατη. Η συζήτηση αυτή συνδέεται άμεσα με τις ευρωπαϊκές πιέσεις για επανεξέταση ζητημάτων πνευματικών δικαιωμάτων, ειδικά σε σχέση με τη χρήση πολιτιστικού και δημοσιογραφικού περιεχομένου για την εκπαίδευση συστημάτων AI.
Η σύνοδος είχε και σαφές πολιτικό αποτύπωμα. Ο Επίτροπος Διαγενεακής Δικαιοσύνης, Νεολαίας, Πολιτισμού και Αθλητισμού, Γκλεν Μικάλεφ, αναφέρθηκε εκτενώς στις προσπάθειες εργαλειοποίησης του πολιτισμού και του αθλητισμού για σκοπούς προπαγάνδας, με αναφορές τόσο στον πόλεμο στην Ουκρανία όσο και στις πρόσφατες αντιδράσεις γύρω από τη Μπιενάλε της Βενετίας.
Όπως ανέφερε, ο πολιτισμός και ο αθλητισμός δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για «νομιμοποίηση της επιθετικότητας» ή για εξομάλυνση εγκλημάτων πολέμου, σημειώνοντας ότι ευρωπαϊκοί θεσμοί και πολιτιστικές πλατφόρμες βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξανόμενες πιέσεις και φαινόμενα παραπληροφόρησης.
Η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου στο Twin it!
Παράλληλα με τη σύνοδο πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες και η υψηλού επιπέδου εκδήλωση ολοκλήρωσης της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας «Twin it! 3D for Europe’s Culture», υπό την αιγίδα της Κυπριακής Προεδρίας.
Η πρωτοβουλία αφορά τη δημιουργία τρισδιάστατων ψηφιακών μοντέλων σημαντικών πολιτιστικών μνημείων από τα κράτη μέλη, με στόχο τη διατήρηση, τεκμηρίωση και ψηφιακή προσβασιμότητα της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Την εκδήλωση φιλοξένησαν η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Κομισιόν Χένα Βίρκουνεν και η Βασιλική Κασσιανίδου εκ μέρους του Συμβουλίου της ΕΕ, ενώ υπουργοί Πολιτισμού από διάφορα κράτη μέλη παρουσίασαν τα έργα που υπέβαλαν στο πλαίσιο της εκστρατείας.
Η Ελλάδα, μέσω της Λίνας Μενδώνη, παρουσίασε το τρισδιάστατο μοντέλο της Δήλου, ενώ η Κύπρος ενέταξε στον κοινό ευρωπαϊκό χώρο δεδομένων για την πολιτιστική κληρονομιά την Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου.
Στην παρέμβασή της, η Λ. Κασσιανίδου σημείωσε ότι οι αυξανόμενες απειλές κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς διεθνώς καθιστούν αναγκαία την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών για τη διατήρηση και την προσβασιμότητα των μνημείων.
Η συζήτηση για την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στην ευρωπαϊκή ατζέντα, όχι μόνο για λόγους πολιτιστικής πολιτικής ή τουριστικής αξιοποίησης, αλλά και ως εργαλείο προστασίας μνημείων απέναντι σε φυσικές καταστροφές, συγκρούσεις, κλιματική κρίση και φθορά του χρόνου.
Η επιλογή της Εγκλείστρας του Αγίου Νεοφύτου για την πρωτοβουλία «Twin it!» δεν φαίνεται πάντως να αποτελεί μια μεμονωμένη παρουσίαση στο πλαίσιο της συνόδου στις Βρυξέλλες. Το μνημείο αναμένεται να βρεθεί ξανά στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης για την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά αργότερα αυτόν τον μήνα, στη Διάσκεψη Κορυφής για την Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά 2026 (Digital Heritage Summit 2026), που θα πραγματοποιηθεί μεταξύ 26-29 Μαΐου στη Λεμεσό υπό την αιγίδα της Κυπριακής Προεδρίας.
Εκεί θα παρουσιαστεί δημόσια ένα από τα πιο φιλόδοξα ευρωπαϊκά εγχειρήματα ψηφιακής αναβίωσης μνημείων, που αναπτύχθηκε από την Έδρα UNESCO για την Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά του ΤΕΠΑΚ στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου EUreka3D-XR.
Μέσω τρισδιάστατης ψηφιοποίησης, τεχνητής νοημοσύνης και τεχνολογιών εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας, η Εγκλείστρα και ο ίδιος ο Άγιος Νεόφυτος «ζωντανεύουν» ψηφιακά, σε αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως το πρώτο ευρωπαϊκό παράδειγμα «Memory Twin» — ενός «διδύμου μνήμης» που δεν αναπαράγει απλώς ψηφιακά ένα μνημείο, αλλά επιχειρεί να μεταφέρει τη γνώση, τις αφηγήσεις και τη βιωματική του διάσταση.
Σύμφωνα με τους διοργανωτές, πρόκειται για μια προσπάθεια που φιλοδοξεί να μετατοπίσει τη συζήτηση από το απλό «digital twin» σε ένα πιο σύνθετο μοντέλο ψηφιακής πολιτιστικής τεκμηρίωσης, όπου η πολιτιστική κληρονομιά αντιμετωπίζεται ως «ζωντανό αποθετήριο μνήμης και εμπειρίας» και όχι απλώς ως τρισδιάστατο δεδομένο.
Για την Κύπρο, οι συζητήσεις αυτές δεν ολοκληρώνονται με τη σύνοδο των Βρυξελλών. Η συνέχεια αναμένεται να δοθεί στις αρχές Ιουνίου στη Λευκωσία, όπου θα πραγματοποιηθεί το άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού της ΕΕ υπό την Κυπριακή Προεδρία. Εκεί αναμένεται να επανέλθουν ζητήματα που ήδη κυριάρχησαν στις Βρυξέλλες — από την τεχνητή νοημοσύνη και τα πνευματικά δικαιώματα μέχρι την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά, τη δημοκρατική ανθεκτικότητα των πολιτιστικών θεσμών και το μέλλον του AgoraEU.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου και γενικότερα η συζήτηση για τις νέες μορφές ψηφιακής τεκμηρίωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς φαίνεται πως θα αποτελέσουν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας της Κυπριακής Προεδρίας να αναδείξει τον ρόλο του πολιτισμού όχι μόνο ως στοιχείου ταυτότητας, αλλά και ως πεδίου τεχνολογικής, πολιτικής και κοινωνικής διαπραγμάτευσης στην Ευρώπη της επόμενης δεκαετίας.
Η Κυπριακή Προεδρία ολοκληρώνει έτσι ένα σημαντικό μέρος των εργασιών της στον τομέα του πολιτισμού, με τις τελικές διαπραγματεύσεις για το AgoraEU και την κοινή διακήρυξη «Europe for Culture – Culture for Europe» να μεταφέρονται στους επόμενους μήνες και στη συνέχεια της ευρωπαϊκής διαπραγμάτευσης υπό την Ιρλανδική Προεδρία.
