Από τα πνευματικά δικαιώματα και την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, το άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού της ΕΕ στην Κύπρο έδωσε μια πρώτη εικόνα για τις προτεραιότητες της επόμενης ευρωπαϊκής πολιτιστικής ατζέντας.
Εκτός από τους αρμόδιους Υπουργούς, στις εργασίες της 1-2 Ιουνίου συμμετείχαν επίσης ο Επίτροπος Διαγενεακής Δικαιοσύνης, Νεολαίας, Πολιτισμού και Αθλητισμού Γκλεν Μικάλεφ, καθώς και η Πρόεδρος της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας (CULT) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Νέλα Ριλ, υπογραμμίζοντας το αυξημένο ενδιαφέρον των ευρωπαϊκών θεσμών για τις συζητήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, τα πνευματικά δικαιώματα, την πολιτιστική κληρονομιά και το μέλλον της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολιτικής.
Η τεχνητή νοημοσύνη, τα δικαιώματα των δημιουργών, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και ο ρόλος του πολιτισμού σε μια Ευρώπη που μεταβάλλεται ραγδαία βρέθηκαν στο επίκεντρο του Άτυπου Συμβουλίου Υπουργών Πολιτισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο φιλοξενήθηκε τις δύο πρώτες μέρες του Ιουνίου στη Λευκωσία στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ.
Αν και οι άτυπες σύνοδοι δεν καταλήγουν σε νομοθετικές αποφάσεις, συχνά λειτουργούν ως εργαστήρια πολιτικής σκέψης, όπου διαμορφώνονται οι προτεραιότητες που αργότερα μεταφράζονται σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες. Και η συνάντηση της Λευκωσίας ανέδειξε με σαφήνεια ότι η σχέση πολιτισμού και τεχνολογίας αναδεικνύεται πλέον σε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα για την Ευρώπη.
Πολιτιστικό περιεχόμενο στην εποχή της ΤΝ
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίστηκε στις δυνατότητες που προσφέρει η νέα τεχνολογία. Το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στις επιπτώσεις που έχει ήδη η χρήση συστημάτων AI για τους δημιουργούς και τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν ερωτήματα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια ανήκαν κυρίως στη θεωρητική συζήτηση: ποια έργα χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης, ποιος το γνωρίζει, ποιος δίνει άδεια και ποιος αμείβεται.
Την κεντρική εισήγηση παρουσίασε η Αλεξάνδρα Ξανθάκη, Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα πολιτιστικά δικαιώματα και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Brunel του Λονδίνου.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη διαφάνειας, καθώς ολοένα περισσότεροι δημιουργοί, οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης και πολιτιστικοί φορείς ζητούν σαφείς κανόνες για τη χρήση έργων τέχνης, μουσικής, βιβλίων, φωτογραφιών και οπτικοακουστικού περιεχομένου από τα συστήματα AI.
Σύμφωνα με όσα συζητήθηκαν στη Λευκωσία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχωρεί ήδη στην επεξεργασία ειδικής στρατηγικής για τον πολιτιστικό και δημιουργικό τομέα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη δημόσια διαβούλευση για το θέμα.
Η συζήτηση αφορά πλέον όχι μόνο τα πνευματικά δικαιώματα με τη στενή τους έννοια, αλλά και ζητήματα που σχετίζονται με τη φωνή, την εικόνα και την ψηφιακή ταυτότητα των καλλιτεχνών, καθώς οι τεχνολογίες παραγωγής συνθετικού περιεχομένου γίνονται ολοένα πιο εξελιγμένες.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι επεξεργάζεται ειδική στρατηγική για την τεχνητή νοημοσύνη στους πολιτιστικούς και δημιουργικούς τομείς, με δημόσια διαβούλευση που παραμένει ανοικτή μέχρι τις 25 Ιουνίου. Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Πολιτισμού Γκλεν Μικάλεφ ενθαρρύνει όλους τους ενδιαφερόμενους και οποιονδήποτε έχει συμφέρον στον κλάδο να συμμετάσχει και να καταθέσει τις προτάσεις. Η διαβούλευση επιδιώκει να διασφαλίσει ότι η τεχνητή νοημοσύνη και η ανθρώπινη δημιουργικότητα θα μπορούν να παράγουν αξία από κοινού.
Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που θα στηριχθεί στην Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), αλλά θα επιχειρήσει να δώσει πιο εξειδικευμένες απαντήσεις στα ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, αμοιβών και καλλιτεχνικής ελευθερίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναπτύσσει ειδική στρατηγική ΤΝ για τον πολιτιστικό και δημιουργικό τομέα, η οποία εδράζεται στις βάσεις που έχουν τεθεί από το AI Act και το σχέδιο δράσης για την ΤΝ.
Συνολικά, το AI Act παρέχει το ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο, ενώ η νέα στρατηγική έρχεται να εξειδικεύσει αυτές τις αρχές για τις ιδιαίτερες ανάγκες του πολιτιστικού τομέα, προκειμένου να διασφαλίσει ότι η ΤΝ θα λειτουργεί ως εργαλείο υποστήριξης και δεν θα υπονομεύει την καλλιτεχνική ελευθερία, την πατρότητα των έργων ή τη δίκαιη αμοιβή των δημιουργών.
Το ζήτημα της διαφάνειας, που θεωρείται βασική προϋπόθεση για να υπάρχει δικαιοσύνη στον κλάδο, εξετάζεται σε υπερεθνικό επίπεδο μέσω συνεργασιών με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (WIPO) και την UNESCO.
Η πολιτιστική κληρονομιά ως ζήτημα ευρωπαϊκής ασφάλειας
Ένα δεύτερο θέμα που απασχόλησε τις εργασίες του συμβουλίου ήταν η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σε μια εποχή συγκρούσεων, λεηλασιών και παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών. Η συζήτηση κατέδειξε ότι στις Βρυξέλλες η πολιτιστική κληρονομιά αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο και ως θέμα ασφάλειας, διεθνούς συνεργασίας και ανθεκτικότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ντόνα Γέιτς, καθηγήτρια και κάτοχος Έδρας της UNESCO στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ, παρουσίασε τα «νέα και αναδυόμενα εγκλήματα κατά πολιτιστικών αγαθών στην Ευρώπη».
Οι υπουργοί αντάλλαξαν απόψεις για τη χρήση νέων τεχνολογιών στην τεκμηρίωση και προστασία μνημείων, καθώς και για τις δυνατότητες που προσφέρουν η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη στον εντοπισμό και την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που διακινούνται παράνομα.
Η τεχνητή νοημοσύνη θεωρείται σημαντικό εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει τις προσπάθειες για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η συμβολή της εστιάζεται στην περαιτέρω ενίσχυση των διαδικασιών Δέουσας Επιμέλειας (Due Diligence), στον εντοπισμό παράνομων δραστηριοτήτων και πρόληψης, στη διασυνοριακή συνεργασία και στην των εθνικών εμπειριών και καλών πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών για την προστασία της ακεραιότητας της αγοράς τέχνης.
Η ΤΝ αντιμετωπίζεται ως μια σύγχρονη δυνατότητα που μπορεί να προσφέρει λύσεις σε προβλήματα μεγάλης αξίας, συμβάλλοντας στην εμβάθυνση της κοινής ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη διαφύλαξη των πολιτιστικών θησαυρών.
Πολιτισμός, δημοκρατία και δημόσιος διάλογος
Παράλληλα, οι συζητήσεις στη Λευκωσία επιβεβαίωσαν μια τάση που γίνεται ολοένα πιο εμφανής τα τελευταία χρόνια στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται πλέον ως στοιχείο που συνδέεται με τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και τον δημόσιο διάλογο και όχι ως ένας απομονωμένος τομέας πολιτικής.
Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η προσπάθεια προώθησης της κοινής ευρωπαϊκής διακήρυξης «Europe for Culture – Culture for Europe», η οποία φιλοδοξεί να αναδείξει τον πολιτισμό ως στρατηγικό πυλώνα των ευρωπαϊκών πολιτικών τα επόμενα χρόνια.
Η συζήτηση συνδέεται άμεσα και με το νέο πρόγραμμα AgoraEU, το οποίο αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό ευρωπαϊκό μηχανισμό στήριξης του πολιτισμού, των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών κατά την επόμενη δημοσιονομική περίοδο της Ένωσης, την περίοδο 2028-2034.
Οι βασικές προβλέψεις και τα χαρακτηριστικά του προγράμματος είναι ο Συγκερασμός του Creative Europe και του CERV και ηενίσχυση των επαγγελματιών και των δράσεων της κοινωνίας των πολιτών.
Κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας επιτεύχθηκε μερική γενική σύγκλιση στο σχέδιο κανονισμού του προγράμματος, γεγονός που θεωρείται σημαντικό επίτευγμα.
Ένα ζήτημα που «καίει» τους καλλιτέχνες
Παρότι δεν αποτέλεσε κεντρικό θέμα της συνάντησης, στη διάρκεια των συζητήσεων τέθηκε και το ζήτημα του καθεστώτος του καλλιτέχνη και των συνθηκών εργασίας στον πολιτιστικό τομέα.
Η Βασιλική Κασσιανίδου υποστήριξε ότι η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων και η διασφάλιση δίκαιων αμοιβών δεν μπορούν να περιμένουν μέχρι να ολοκληρωθούν οι εθνικές νομοθεσίες για το καθεστώς του καλλιτέχνη. Ωστόσο, αναγνώρισε εμμέσως ότι η θεσμική κατοχύρωση αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας παραμένει κρίσιμο ζητούμενο για τον τομέα.
Οι παρεμβάσεις ανέδειξαν ότι η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή και η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης καθιστούν ακόμη πιο επιτακτική τη συζήτηση για δίκαιες αμοιβές, προστασία των δημιουργών και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας. Πρόκειται για ένα θέμα που παραμένει ανοιχτό σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία και για την Κύπρο, όπου οι συζητήσεις γύρω από το καθεστώς του καλλιτέχνη συνεχίζονται εδώ και χρόνια.
