Πειραματισμοί με την τέχνη και τον χρόνο: Οι διαδρομές της έκθεσης «Νίκος Κουρούσιης: Λαβύρινθοι». 

Εάν κάνει κάτι καλά η νέα αναδρομική έκθεση του Νίκου Κουρούσιη με τίτλο «Λαβύρινθοι» που παρουσιάζεται στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λεμεσού – Αποθήκες Παπαδάκη, σε συνεπιμέλεια Μαρίνας Χριστοδουλίδου και Χριστίνας Λάμπρου, είναι η απελευθέρωση του έργου του καλλιτέχνη από διάφορες αξιακές ιεραρχήσεις που το έχουν χαρακτηρίσει μέσα στα χρόνια, είτε αυτές προέρχονταν από τον ίδιο τον καλλιτέχνη είτε από κριτικούς του έργου του.

Προτείνει έτσι μια φρέσκια ματιά πάνω στο έργο του, η οποία παραμένει ανοιχτή και για την οποία το μεγαλύτερο κομπλιμέντο που μπορείς να της απευθύνεις είναι ότι αφήνει μια αίσθηση ετοιμότητας ως προς την πιθανή αναδιοργάνωσή της.

Η απόφαση των επιμελητριών να μην ακολουθήσουν μια χρονολογική παρουσίαση του έργου ακολουθεί αυτή την ανοικτότητα. Η έκθεση παρουσιάζει συγκεκριμένες ενότητες έργων που μαζί συγκροτούν μια ιδιαίτερη αφήγηση που διερωτάται αν τελικά ανήκει σε κάποιον ο λαβύρινθος του χρόνου.

Όχι ως ερώτημα που επιδέχεται απάντηση, αλλά σαν παραγωγική πρόκληση μέσα στο πλαίσιο της συνεύρεσης και συνύπαρξης έργου, καλλιτέχνη, επιμελητών, κέντρου τεχνών και κοινού. Είναι σαν να κερδίζουμε τον κοινό χώρο όταν εγκαταλείπουμε τη διάθεση για γραμμική και εξελικτική διατύπωσή του. 

Οι ενότητες των έργων είναι οι Λαβύρινθοι (1970–) που δίνουν και τον τίτλο, «Ουράνιο Τόξο» (1974–), «Μεταμόρφωση» (1986–), «Ίκαρος» (1987–) και «Λειτουργική Γλυπτική» (1985–). Η ανοιχτή χρονικότητα των ενοτήτων προκύπτει σίγουρα από τον ίδιο τον καλλιτέχνη και είναι ενδεικτική της διάθεσής του να συνεχίσει να επανεπισκέπτεται τις θεματικές του, να τις συνεχίζει, να τις αλλάζει.

Τα θέματά του άλλωστε είναι ανεξάντλητα: μόνο από τους τίτλους των ενοτήτων βλέπουμε πως το ενδιαφέρον του περνά από τις φυσικές διεργασίες του φωτός, στην ιδιότητα της αλλαγής, στη μυθολογία, στην «λειτουργικότητα» της σχέσης του ανθρώπου με τα αντικείμενα.

Κάτω από αυτό το πρίσμα, ενδιαφέρον προκαλεί και μια δήλωση του καλλιτέχνη σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Καθημερινή» τον Μάρτιο του 2022, με την ευκαιρία μιας ακόμα αναδρομικής του που επικεντρώνεται στην ενασχόλησή του με τη χαρακτική και μικρά γλυπτά (που παρουσιάστηκε στην γκαλερί Alpha CK). Ο Κουρούσιης αναφέρει:

«Αυτή την περίοδο παίζω με τον χρόνο, πάω μπροστά και πίσω στον χρόνο. Τι έκανα πριν, στέκει, δεν στέκει, είναι δυνατό, δεν είναι, έκανα σωστά τη δουλειά μου τότε; Ήταν σωστές οι αποφάσεις μου; … Όλα αυτά πηγαινοέρχονται στις σκέψεις μου, είναι όλα αλληλένδετα.»

Εδώ δεν πρόκειται περί μιας απλής αμφιβολίας ή για δεύτερες σκέψεις. Ο Κουρούσιης έχει αναπτύξει ένα έργο που γεφυρώνει πράγματα που μοιάζουν ασύμβατα. Ο μύθος συναντά την εικόνα, και τα δύο μαζί τον παροντικό χώρο και τα σώματα των θεατών· η εικόνα ενίοτε αποθεματοποιείται για να αποκαλυφθούν τα επιμέρους δομικά της στοιχεία. Η αποθεματοποίηση αυτή δεν γίνεται όμως ως ακαδημαϊκή άσκηση.

Ήδη από το 1969, στο έργο «Αισθησιακά Είδωλα», βλέπουμε πως ο Κουρούσιης σχηματοποιεί αρχαία ειδώλια και καταλήγει σε γραμμικές συνθέσεις, που από τη μια καταδεικνύουν μια ενασχόληση με την αφαίρεση και από την άλλη, στην επανάληψη του σχήματος, η οποία δεν είναι απόλυτη και εισάγει μια καινούργια σκέψη κάθε φορά, ασχολείται με την επανεγγραφή της εικόνας.

Αυτή τη διάθεση επανεγγραφής βλέπουμε και με τον μύθο. Στο έργο που ανοίγει την έκθεση, βλέπουμε τον Κουρούσιη να αποδίδει ζωγραφικά τον «Λαβύρινθο» (1973) σαν κατώφλι. Προσθέτει στο έργο τη φιγούρα του κούρου, που στέκεται στο πέρασμα, και μια λεπτομέρεια από ένα αρχαίο κεφάλι με κυματιστά μπλε μαλλιά και έντονα πορτοκαλί μάτια, που παραμονεύει μισοκρυμμένο.

Στην εγκατάσταση από τη σειρά «Ίκαρος» (1987–), μεταλλικές ράβδες οπλισμού σκυροδέματος συναντούν τον νέον φωτισμό μπροστά από μια εκτύπωση ουρανού. Η πτώση του Ικάρου ή η στιγμή πριν πάει κοντά στον ήλιο; Αναδεικνύεται εδώ και η εσωτερική μυθολογική συνέχεια της δουλειάς του Κουρούσιη, που αναπτύσσεται με διάφορα εικαστικά μέσα και προβάλλει διαφορετικές εκδοχές του.

Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της έκθεσης είναι το πώς προσέχουμε και επαναφέρουμε αυτά που έχουν αποσιωπηθεί. Κυρίως γιατί τα ψάχνουμε, και επειδή το κύριο ζήτημα της εποχής είναι η ανάδειξη αυτών που έχουν επιλεγεί για να κρυφτούν, να αποσυρθούν. Δύο τέτοια επεισόδια βλέπουμε και στην έκθεση εδώ.

Το πρώτο αφορά την κατασκευή και μετέπειτα καταστροφή του έργου «Ουράνιο Τόξο» στον κυκλικό κόμβο Κολοκασίδη. Το ουράνιο τόξο, η διάθλαση του φωτός μέσα στις σταγόνες που απομένουν στον αέρα μετά τη βροχή, είναι το κατεξοχήν φαινόμενο μέσα από το οποίο γίνεται κατανοητή η φύση του χρώματος. Όπως καταδεικνύεται και από τα σκίτσα του καλλιτέχνη που παρουσιάζονται στην έκθεση, είναι κάτι που παρατηρεί συνεχώς.

Η απόφαση να τοποθετήσει ένα κάθετο ουράνιο τόξο στον δημόσιο χώρο, και ιδιαίτερα πάνω σε έναν κυκλοφοριακό κόμβο, είναι εξαιρετικής σημασίας. Τονίζει ότι αυτό που τον ενδιαφέρει είναι η διακίνηση της εικόνας, και αυτό το ενδιαφέρον συναντά εδώ τα μάτια των θεατών ενώ είναι οι ίδιοι σε κίνηση. Αυτό από μόνο του φαίνεται να μας υπενθυμίζει ότι οι εικόνες είναι κάτι εύπλαστο και επίπλαστο.

Η απομάκρυνση της γλυπτικής αυτής εγκατάστασης από τον χώρο αυτό έγινε ξαφνικά λόγω θεμάτων στατικότητας που παρουσιάστηκαν. Θα μπορούσε βέβαια να γίνει μια ανακατασκευή, αλλά φαίνεται να μην προωθήθηκε κάτι τέτοιο. Το έργο «Ουράνιο Τόξο» βρίσκει τη θέση του στην έκθεση μέσα από την εκτύπωση μιας αρχειακής φωτογραφίας που δείχνει τον καλλιτέχνη να το κατασκευάζει συνεργατικά, μαζί με άλλο κόσμο.

Το δεύτερο επεισόδιο αφορά την ανακατασκευή του έργου Λαβύρινθος του 1970. Πρόκειται για μια επιδαπέδια κατασκευή, η οποία μάλιστα απαιτεί και τη συμμετοχή του κοινού για να ολοκληρωθεί. Η κίνηση ανακατασκευής του είναι μια που μας απομακρύνει από την καίρια αρχή του «αυθεντικού», και αυτό σημαίνει για τον καλλιτέχνη ότι αυτό που παραμένει από το έργο είναι η ιδέα του, η οποία δεν έχει εξαντληθεί.

Όπως δηλώνει ο ίδιος στον Φιλελεύθερο: «Ο Λαβύρινθος, που δημιουργήθηκε το 1970 και τώρα ανακατασκευάστηκε, εξακολουθεί να με αφορά, γιατί η ιδέα που βρίσκεται πίσω από το έργο παραμένει ζωντανή… ο Λαβύρινθος είναι εσωτερικός και τρέφεται από τις σκέψεις μας. Η συνειδητοποίησή του είναι η αρχή του αγώνα για τη λύτρωση».  

Η σύζευξη της συνεχούς ανακατασκευής του λαβύρινθου με την έννοια της λύτρωσης είναι ενδεικτική. Η λύτρωση είναι πολυεπίπεδη έννοια. Η αρχική σημασία της λέξης λύτρωσις ήταν η απελευθέρωση έναντι αντιτίμου (κάτι που παραμένει στη σύγχρονη χρήση της λέξης λύτρα).

Το αντίτιμο εδώ καταβάλλεται ακριβώς για να παραμείνει ζωντανή η ιδέα, η συνειδητοποίηση. Η αυθεντικότητα της στιγμής αυτής δεν εδράζεται στο πράγμα ή στον δημιουργό αλλά στη συνέχεια της χειρονομίας. Ο «Λαβύρινθος» του Κουρούσιη, ανακατασκευασμένος, μας αφήνει όχι μόνο να τον κατανοήσουμε αλλά και να τον βιώσουμε, να τον μαρτυρήσουμε και εμείς ως κάτι που μπορεί να αποδώσει στο σήμερα, να μας λυτρώσει.   

Στα έργα λειτουργικής γλυπτικής (1985–) του καλλιτέχνη, καμωμένα με προσήλωση στο υλικό και τον χώρο, που αποκαλύπτουν τα μυστικά τους σιγά-σιγά σε αυτούς που ζουν μαζί τους, ο Κουρούσιης αντιστρέφει τη λογική του ready-made: αντί να αναγάγει το χρηστικό αντικείμενο σε έργο τέχνης, εμφυτεύει τη χρηστικότητα μέσα στο ίδιο το έργο, ως πρόσθετη αξία του. Το πρώτο λειτουργικό του γλυπτό φέρει πάλι τον τίτλο «Λαβύρινθος».

Η τέχνη δεν αποσύρεται στο χρήσιμο αλλά εισβάλλει σε αυτό, διεκδικώντας θέση μέσα στην καθημερινότητα του χρήστη της, ικανή να παράγει νέες μορφές εμπειρίας, σχέσης και επιθυμίας.

Ο τίτλος της έκθεσης είναι, εύλογα, στον πληθυντικό. Δεν υπάρχει ένας λαβύρινθος στον οποίο να αντιστοιχεί μία διέξοδος, αλλά ένα δίκτυο επιστροφών και συνέχειας που μεταπηδά από τον καμβά στο δάπεδο, από το δάπεδο στο αντικείμενο χρήσης, από τον μύθο στην καθημερινότητα.

Η ανακατασκευή του έργου του 1970, τα λειτουργικά γλυπτά του 1985, οι σειρές που παραμένουν ανοιχτές με το «–» αντί για τελική χρονολογία: όλα δείχνουν το ίδιο πράγμα με διαφορετικά μέσα: ότι η ιδέα βρίσκει τη θέση της στη χειρονομία. Η συνειδητοποίηση του αγώνα για τη λύτρωση, όπως και το έργο, παραμένει ζωντανή, ανοιχτή, εν εξελίξει.

• Φωτογραφίες: Παύλος Βρυωνίδης – Έκθεση Νίκος Κουρούσιης_λαβύρινθοι, Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λεμεσού – Αποθήκες Παπαδάκη, 2026. 

• ΙΝFO: Η έκθεση παρουσιάζεται στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών-Αποθήκες Παπαδάκη. Διάρκεια έως 4 Οκτωβρίου. Ώρες: Τετάρτη–Σάββατο: 10πμ-8μ.μ. Κυριακή: 10πμ-86μ.μ. Ελεύθερη είσοδος

Ελεύθερα, 20.09.2026