Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
Ο υδράργυρος που χτυπά κόκκινο, οι θεομηνίες, τα ειλικρινή συλληπητήρια, οι σκηνές από αρχαία ελληνική τραγωδία…
Υπάρχουν κάποιες λέξεις ή εκφράσεις που τείνουν να επαναλαμβάνονται, με σκοπό την πρόκληση εντονότερου ενδιαφέροντος ή συγκίνησης μπροστά σε κάποιο γεγονός. Τις συναντάμε κυρίως σε εκφωνήσεις ειδήσεων, ακόμα και στον έντυπο Τύπο, εκφερόμενες τόσο πανομοιότυπα, σχεδόν αντανακλαστικά, που καταντούν αδιάφορες, εκνευριστικές, και εντέλει έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα. Μια μεγάλη φυσική καταστροφή, λόγου χάρη, αποκαλείται «θεομηνία». Εκτός του ότι δεν υπάρχει Θεός (αλλά και αν υπήρχε, θα ήταν σαδιστής και απάνθρωπος για να βασανίζει έτσι τα δημιουργήματά του) στην πραγματικότητα πρόκειται για «ανθρωπομηνία» στις περισσότερες περιπτώσεις, στον βαθμό που οι ανθρώπινες αλόγιστες δραστηριότητες έχουν αποδιοργανώσει παγκοσμίως το κλίμα.
Την ίδια ώρα, ο «υδράργυρος» ανεβοκατεβαίνει, ενίοτε «χτυπάει κόκκινο», παρόλο που εδώ και χρόνια το υγρό αυτό μέταλλο δεν χρησιμοποιείται στα θερμόμετρα. Και ενώ αυτό που ανεβαίνει ή κατεβαίνει είναι η θερμοκρασία, για κάποιον μυστήριο λόγο δεν αποκαλείται με το όνομά της. Από την άλλη, βλέπουμε συχνά μια γενικευμένη τάση πολλών ανθρώπων να εκφράζουν «ειλικρινή συλλυπητήρια», όμως έτσι υπονοούν ότι θα μπορούσε και να μην ήταν ειλικρινή ή, ακόμα χειρότερα, πως οι άλλοι υποθέτουν ότι δεν είναι, γι’ αυτό θεωρούν απαραίτητο να διαβεβαιώσουν ότι όντως είναι (ιδίως… όταν δεν είναι).
Η γνωστή έκφραση, επίσης, πως τέτοιες εκφράσεις είναι «κλισέ» ή «στερεότυπες», ανήκει στην ίδια κατηγορία: Κλισέ (clishé, από τα γαλλικά) ήταν η μεταλλική πλάκα που χρησιμοποιούσαν οι τυπογράφοι, στην οποία είχε αποτυπωθεί με μηχανικά και χημικά μέσα μια εικόνα ώστε να μπορέσει να εκτυπωθεί. Κάτι ανάλογο στην ιστορία της τυπογραφίας ήταν και το στερεότυπο. Μια επίπεδη επιφάνεια με σύνθεση μεταλλικών γραμμάτων, ενδεχομένως και κλισέ. Σήμερα συνηθίζεται να αποκαλούνται έτσι οι πολυχρησιμοποιημένες λέξεις ή εκφράσεις σαν αυτές που ανέφερα πιο πριν, ενώ το στερεότυπο παραπέμπει περισσότερο σε παγιωμένη, συχνά προκατειλημμένη γνώμη και συμπεριφορά μιας ομάδας ανθρώπων. Όμως και οι δύο αυτές λέξεις κατάντησαν τόσο πολυχρησιμοποιημένες, που έγιναν πια ενοχλητικά βαρετές και… κλισέ.
Τέτοιες εκφράσεις, αν και ενοχλητικές, θα μας ήταν απλώς αδιάφορες και θα τις προσπερνούσαμε ως απλά δείγματα εκφραστικής ένδειας, αν δεν υπήρχαν κάποιες άλλες στην ίδια κατηγορία που είναι κυριολεκτικά απαράδεκτες. Σ’ αυτές ανήκει ο χαρακτηρισμός της οδύνης και του σπαραγμού συγγενών και φίλων, μετά από ένα δυστύχημα με νεκρούς, ως «σκηνή από αρχαία ελληνική τραγωδία». Όπως στην ειδησεογραφία για το Νεπάλ, λόγου χάρη, όπου απελπισμένοι άνθρωποι οι οποίοι έχασαν τα πάντα μέσα στον εφιαλτικό χείμαρρο, αναζητούν τους δικούς τους που αγνοούνται, ενώ κάποιοι τους βρήκαν μεν αλλά όχι ζωντανούς, αυτός ο χαρακτηρισμός είναι υβριστικός και προσβλητικός. Είναι απάνθρωπο να υπονοείς, έστω και άθελά σου, από καθαρή άγνοια και βλακεία, ότι… οι άνθρωποι παίζουν θέατρο, σαν τον χορό σε κάποιο αρχαίο δράμα. Αλλά γιατί χρειάζεται μια παρομοίωση ή μεταφορά, δήθεν ευφάνταστη, πλην όμως πολυχρησιμοποιημένη και επιπλέον άτοπη; Δεν είναι αρκετές οι εικόνες ούτε η κυριολεξία για να περιγραφεί η πραγματικότητα, ιδίως όταν είναι τόσο συγκλονιστική από μόνη της;
«Οτιδήποτε σημαντικό συμβαίνει στη ζωή μας οφείλεται στο ένστικτο. Ό,τι είναι πανομοιότυπο με αυτό που κάνουν όλοι, ό,τι αποτελεί το πιο τετριμμένο χαρακτηριστικό μιας κοινωνίας», γράφει ο Μεξικανός Σέρχιο Πιτόλ (Sergio Pitol, 1933-2018) σε ένα βιβλίο του (Η τέχνη της φυγής, Δώμα 2024). «Εξοικειωνόμαστε μ’ αυτό ασυναίσθητα∙ πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της κοινωνίας, και ταυτόχρονα για μια πηγή μυριάδων συμφορών. Σε μαθαίνει να συμπεριφέρεσαι σαν ρομπότ, να ενεργείς μηχανικά, σαν υπνοβάτης, ίδιος με μια στρατιά από μικροσκοπικά ανθρωπάκια, ώσπου στο τέλος καταλαβαίνεις ότι η δύναμη του ενστίκτου σε έσπρωχνε διαρκώς προς την αντίθετη κατεύθυνση».
Φαίνεται πως αυτό το ένστικτο δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Ή, όπως λέει ο Πιτόλ, μπορεί να το παρερμηνεύουμε, να νομίζουμε πως μας οδηγεί σε κάποιον σίγουρο δρόμο, μαζί με τους πολλούς. Είναι πιο εύκολο να μη διαφέρουμε, προτιμούμε η άποψή μας να συμφωνεί με την πλειοψηφία, είναι ασφαλέστερο και δεν προκαλεί προβλήματα – γι’ αυτό τείνουμε να υιοθετούμε «κλισέ» και «στερεότυπα», τόσο στην έκφραση όσο και στην κοινωνική συμπεριφορά. Υποθέτω πως αν αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε και να απορρίπτουμε τις κοινότοπες εκφράσεις, ίσως μπορέσουμε ευκολότερα να ανιχνεύσουμε στη συμπεριφορά μας ενδεχόμενες προκαταλήψεις απέναντι στους άλλους. Μπορεί τότε να ανακαλύψουμε πως όχι μόνο δεν είναι ασφαλές αλλά συχνά είναι επικίνδυνο να ακολουθούμε τυφλά τους πολλούς. Επειδή, όπως διαπιστώνουμε στην πράξη, σπανίως η πλειοψηφία έχει δίκιο, ενώ ούτε η λεγόμενη «κοινή γνώμη» συνιστά αναμφισβήτητη απόδειξη ορθότητας.
chrarv@philelefheros.com
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 06.09.2026
