Η καταγραφή των σκέψεων ως θεραπεία

«Μην περιπλανιέσαι άλλο· αφού δεν θα διαβάσεις ούτε τα δικά σου απομνημονεύματα (ὑπομνημάτιά σου), ούτε τις πράξεις των αρχαίων Ρωμαίων και Ελλήνων, ούτε τα αποσπάσματα από τα βιβλία που κρατούσες για τα γηρατειά σου. Αναζήτησε τον σκοπό και, αφήνοντας τις μάταιες ελπίδες, βοήθησε τον εαυτό σου -αν σε νοιάζει ο εαυτός σου, όσο είναι δυνατό» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 3.14

Ο Μάρκος Αυρήλιος καταγράφει τις σκέψεις του καθημερινά, εν καιρώ πολέμου. Δεν γράφει για να διαβαστεί από τις μελλοντικές γενιές -όπως πραγματικά συνέβη, χωρίς την άδειά του- ούτε για να αποκτήσει υστεροφημία. Το παράδοξο ωστόσο είναι ότι ούτε ο ίδιος πρόκειται να διαβάσει όσα ενδόμυχα αφηγείται στον εαυτό του τα βράδια. Τότε, γιατί κρατάει ένα ημερολόγιο; Σε ένα χειρόγραφο αντίτυπο του ημερολογίου του Μάρκου Αυρήλιου απαντάται το παρακάτω επίγραμμα (αγνώστου συγγραφέα):

«Αν θέλεις να επικρατήσεις στη λύπη, αυτό εδώ το βιβλίο ξεδίπλωσε, και διάβασέ το ξανά και ξανά και με την ευτυχέστερη διάνοια θα δεις ατάραχα όσα θα έρθουν και όμοια όσα πέρασαν, και η χαρά και η θλίψη θα γίνουν καπνός, σαν να μην είναι τίποτε» Ελληνική Ανθολογία, 15.23

Ένας αναγνώστης -και θα ακολουθήσουν πολλοί περισσότεροι όταν θα εκδοθεί το Ημερολόγιο το 1558- βρίσκει τη γαλήνη διαβάζοντας τους μύχιους στοχασμούς ενός Στωικού (αυτοκράτορα). Ο ίδιος όμως δεν θα διαβάσει τα δικά του γραπτά. Η αποφόρτιση της τρομακτικής -από κάθε άποψη- ημέρας που έχει προηγηθεί δεν θα συμβεί με την ανάγνωση φιλοσοφικών έργων, ούτε καν των δικών του γραπτών. Ο Μάρκος Αυρήλιος γνωρίζει πολύ καλά τη φιλοσοφία -έχει ανατραφεί μ’ αυτήν- δεν υπάρχει λόγος να επαναλαμβάνει να διαβάσματά του. Έχει ανάγκη να καταγράφει τους (πνευματικούς) στόχους που θέλει να πετύχει, για να παραμείνει γαλήνιος ο ίδιος. Και αυτό μπορεί να συμβεί μόνο με ένα τρόπο: το γράψιμο.

«Πόσο εύκολο είναι να απωθήσεις και να εξαλείψεις κάθε ενοχλητική και ανοίκεια παράσταση και αμέσως να αποκτήσεις συνολική γαλήνη» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 5.2

Ο συγγραφέας απευθύνεται σε στον εαυτό του, τον εξετάζει και του επιβάλλει συμπεριφορές σύμφωνες με την ανθρώπινη φύση, την έλλογη φύση του ανθρώπου που ζει σε αρμονία με άλλους. Η στάση των άλλων δικαιολογείται σταθερά: Δεν γνωρίζουν, είναι αδύναμοι, δεν συγκρατούν τον θυμό τους, έχουν φαύλες επιθυμίες. Αντίθετα, ο συγγραφέας ξέρει πώς θέλει να ζήσει, ποιος άνθρωπος θέλει να είναι. Αυτό υπενθυμίζει συνεχώς στον «δαίμονά» του. «Σταμάτα να πλέον να διαβάζεις και πράξε», προστάζει:

«Δεν μπορείς πλέον να διαβάσεις, μπορείς όμως να περιορίσεις την αλαζονεία. Μπορείς να υπερισχύεις των ηδονών και των πόνων. Μπορείς να στέκεσαι υπεράνω μικροαντιλήψεων (δοξαρίου). Μπορείς να μη θυμώνεις με τους αναίσθητους και τους αχάριστους, μπορείς ακόμα και να τους φροντίζεις» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 8.8

Ο συγγραφέας του Ημερολογίου πρώτος από όλους βρίσκει τη γαλήνη στο μόνο μέρος που κατοικεί: στον εαυτό του. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλη την ημέρα παρασύρεται σε υπαρξιακούς στοχασμούς για την αντιμετώπιση της καθημερινότητας. Η συγγραφή συμβαίνει σε περιβάλλον απομόνωσης, στη σκηνή του, όταν μπορεί να αφιερώσει χρόνο στον εαυτό του, μετά τις μάχες στα σύνορα της αυτοκρατορίας όπου διαμένει. Το διάβασμα έχει προηγηθεί. Γνωρίζει απ’ έξω όλες τις θεωρίες των φιλοσόφων μέσα από τα έργα τους, προβαίνοντας συχνά σε ονομαστικές αναφορές, που αντανακλούν την εμβριθή παιδεία που έλαβε. Παρόλα αυτά η προτίμησή του στον Στωικισμό είναι περισσότερο από εμφανής.

Προτού να πιστοποιηθούν τα οφέλη της καταγραφής των σκέψεων από τις σύγχρονες έρευνες ο Μάρκος Αυρήλιος δείχνει πρώτος τον δρόμο για τη θεραπεία της ψυχής του. Από τον Μάρκο Αυρήλιο και μετά η πρακτική της καθημερινής καταγραφής των σκέψεων -με τη μορφή του Ημερολογίου στοχασμών- ακολουθείται από τους οπαδούς των Στωικών προκειμένου να βρουν την ψυχική γαλήνη και ηρεμία που είναι εκ των ων ουκ άνευ για την ευδαιμονία.

Το «Τα εις εαυτόν» δεν είναι απλώς ένα ανάγνωσμα για να βρει κανείς τη γαλήνη. Είναι το προσωπικό Ημερολόγιο ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα που δεν επέλεξε τη θέση του, αλλά έχει καθήκον να την υπηρετήσει, παραμένοντας καλός άνθρωπος. Το έργο του είναι η απόδειξη. Το Ημερολόγιο μας δείχνει τον τρόπο με τον οποίο όρισε τη ζωή του και βρήκε τη γαλήνη μέσα στην ταραχή.

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com