Η συζήτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα επικεντρώνεται σε ζητήματα κράχτες που άπτονται κυρίως τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Ωστόσο, εξίσου σημαντικά (και δυστυχώς περιθωριοποιημένα) είναι τα πολιτιστικά δικαιώματα. Δηλαδή, το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να συμμετέχει στην πολιτιστική ζωή, να έχει πρόσβαση στην πολιτιστική κληρονομιά, να δημιουργεί πολιτισμό, να εκφράζεται και να διαμορφώνει το πολιτιστικό γίγνεσθαι.
Συνεπώς, η Κύπρος, με τη μακραίωνη ιστορία, την πολυεπίπεδη πολιτιστική της ταυτότητα και τη σημαντική καλλιτεχνική παραγωγή που αναπτύσσεται σε ολόκληρο το νησί, επιβάλλεται να δημιουργήσει μια Χάρτα Πολιτιστικών Δικαιωμάτων της Κύπρου. Μιας Χάρτας που θα καθορίζει τις βασικές αρχές, τις υποχρεώσεις της Πολιτείας και τα δικαιώματα των πολιτών σε σχέση με τον πολιτισμό.
Αυτή η πρόταση δεν αφορά μόνο τους καλλιτέχνες ή τους επαγγελματίες του πολιτισμού. Αφορά κάθε πολίτη. Αφορά το δικαίωμα ενός παιδιού σε μια απομακρυσμένη κοινότητα να έχει πρόσβαση στην καλλιτεχνική εκπαίδευση. Αφορά το δικαίωμα των ηλικιωμένων να συμμετέχουν σε πολιτιστικές δραστηριότητες. Αφορά τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, τα άτομα με αναπηρία, τις νέες γενιές και όλους όσοι επιθυμούν να εκφραστούν δημιουργικά και να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση της πολιτιστικής ζωής του τόπου.
Μια κυπριακή Χάρτα Πολιτιστικών Δικαιωμάτων θα μπορούσε να κατοχυρώνει βασικές αρχές όπως η ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό, η πολιτιστική συμμετοχή, η ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, η στήριξη της δημιουργικότητας και η συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων που αφορούν τις πολιτιστικές πολιτικές. Παράλληλα, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πλαίσιο αναφοράς για τη διαμόρφωση σύγχρονων πολιτιστικών πολιτικών σε εθνικό και τοπικό επίπεδο.
Βεβαίως, η ιδέα αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς δεν ξεκινά από το μηδέν. Στην Ευρώπη υπάρχει ήδη ένα σημαντικό προηγούμενο: η Χάρτα του Πόρτο Σάντο, η οποία υιοθετήθηκε το 2021 και αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα κείμενα αναφοράς για την πολιτιστική δημοκρατία και τη συμμετοχή των πολιτών στον πολιτισμό. Η Χάρτα αυτή υπογραμμίζει ότι ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια, ούτε προαιρετική δραστηριότητα, αλλά βασικό στοιχείο της δημοκρατίας, της κοινωνικής συνοχής και της ανθρώπινης ανάπτυξης.
Η Κύπρος μπορεί να αξιοποιήσει τις αρχές της Χάρτας του Πόρτο Σάντο και να τις προσαρμόσει στις δικές της ανάγκες και ιδιαιτερότητες. Μπορεί να διαμορφώσει ένα πρωτοποριακό πλαίσιο που θα συνδέει τον πολιτισμό με την εκπαίδευση, την τοπική ανάπτυξη, την κοινωνική ένταξη και την ενεργό πολιτική. Μπορεί να αναδείξει τον πολιτισμό ως στρατηγικό εργαλείο για την ποιότητα ζωής και τη δημοκρατική συμμετοχή.
Σε μια εποχή κοινωνικών μετασχηματισμών, τεχνολογικών εξελίξεων και αυξανόμενων προκλήσεων για τη δημοκρατία, η αναγνώριση των πολιτιστικών δικαιωμάτων δεν αποτελεί καπρίτσιο των λίγων, αλλά αναγκαιότητα. Πιστεύω πως η δημιουργία μιας Χάρτας Πολιτιστικών Δικαιωμάτων της Κύπρου θα μπορούσε να αποτελέσει μια ιστορική πρωτοβουλία με μακροπρόθεσμο όραμα: να διασφαλίσει ότι κάθε πολίτης θα έχει το δικαίωμα όχι μόνο να απολαμβάνει τον πολιτισμό, αλλά και να τον δημιουργεί και να τον προβάλλει αποτελεσματικά.
* Ο Πέτρος Παπαδόπουλος είναι δικηγόρος – λογοτέχνης
