Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών στην Λευκωσία δημιούργησε νέα κινητικότητα γύρω από το Κυπριακό και προκάλεσε έναν έντονο δημόσιο διάλογο. Είναι εύλογο, η επικαιρότητα να επικεντρώνεται στις δηλώσεις, στο παρασκήνιο των διαβουλεύσεων ή στις επιμέρους συμφωνίες ή/και διαφωνίες που καταγράφηκαν.
Οι δηλώσεις Γκουτέρες δημιουργούν την προσμονή σύγκλυσης νέας διευρυμένης διάσκεψης στο μέλλον, χωρίς όμως ενθαρρυντικές προοπτικές. Ωστόσο, η ουσία ενδεχομένως να βρίσκεται αλλού. Εκείνο που πρέπει να αξιολογηθεί δεν είναι τόσο οι στιγμιαίες εντυπώσεις όσο οι σταθερές διαπιστώσεις που προκύπτουν για την κατάσταση πραγμάτων στο Κυπριακό. Αυτές οι διαπιστώσεις είναι που διαμορφώνουν στο τέλος και το στρατηγικό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα κινηθεί η διένεξη στην Κύπρο το επόμενο διάστημα. Καταγράφονται πιο κάτω επτά διαπιστώσεις, οι οποίες αποτελούν και τους θεμελιώδεις άξονες της διεθνούς υπόστασης του Κυπριακού.
1. Το Κυπριακό παραμένει στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών
Οι αποφάσεις και τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας εξακολουθούν να αποτελούν το μοναδικό διεθνώς αναγνωρισμένο πλαίσιο αναφοράς για την επίλυση του Κυπριακού. Παρά τις προσπάθειες της Τουρκίας να μεταβάλει τους όρους της συζήτησης ή να εισαγάγει νέα πολιτικά δεδομένα, η διεθνής κοινότητα δεν «απομακρύνθηκε» από το υφιστάμενο πλαίσιο. Η βάση της διαδικασίας παραμένει η ίδια και η διεθνής νομιμότητα εξακολουθεί να οριοθετεί τη συζήτηση.
2. Η εντολή των καλών υπηρεσιών του Γενικού Γραμματέα παραμένει αναλλοίωτη.
Η εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας αφορά στην ανάθεση στον Γενικό Γραμματέα «αποστολής καλών υπηρεσιών» για τη διευκόλυνση της διαδικασίας επίλυσης του Κυπριακού. Η εντολή αυτή δεν έχει διαφοροποιηθεί ούτε πολιτικά ούτε θεσμικά. Αντίθετα, η προσωπική εμπλοκή του Αντόνιο Γκουτέρες επιβεβαιώνει ότι τα Ηνωμένα Έθνη εξακολουθούν να θεωρούν το Κυπριακό ζήτημα διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, το οποίο απαιτεί διαρκή πολιτική διαχείριση.
3. Η Τουρκία απέτυχε να εκτοπίσει το Κυπριακό από τη διεθνή ατζέντα
Ένας από τους βασικούς στόχους της τουρκικής πολιτικής τα τελευταία χρόνια ήταν να περιορίσει το ενδιαφέρον των Ηνωμένων Εθνών και της διεθνούς κοινότητας για το Κυπριακό, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η διαδικασία έχει εξαντληθεί οριστικά. Το αποτέλεσμα δεν δικαιώνει τους σχεδιασμούς της Άγκυρας. Η προσωπική πρωτοβουλία του Γενικού Γραμματέα και η απόφασή του να προχωρήσει στην προετοιμασία νέας διευρυμένης συνάντησης αποδεικνύουν ότι το Κυπριακό όχι μόνο δεν «εγκατέλειψε» τη διεθνή ατζέντα, αλλά επανήλθε στο υψηλότερο επίπεδο πολιτικής προσοχής. Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν τυχαία. Αποτέλεσε προϊόν των συστηματικών διπλωματικών ενεργειών της Κυπριακής Δημοκρατίας και της επιμονής του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη να επανενεργοποιηθεί η διεθνής διαδικασία.
4. Δεν μπορεί να υπάρξει αποτέλεσμα χωρίς διατήρηση της διαδικασίας
Στις διεθνείς διαπραγματεύσεις, και ιδιαίτερα σε σύνθετες διενέξεις όπως το Κυπριακό, η διαδικασία δεν είναι δευτερεύουσας σημασίας. Είναι προϋπόθεση για οποιαδήποτε προοπτική συμφωνίας. Η απουσία διαλόγου δεν οδηγεί σε σταθερότητα, αλλά μάλλον οδηγεί στην παγίωση τετελεσμένων. Η διατήρηση μιας ενεργούς διαδικασίας κρατά το Κυπριακό στην ημερήσια διάταξη του διεθνούς συστήματος διακρατικών σχέσεων, κινητοποιεί τη διεθνή κοινότητα και την ενεργή διπλωματία, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μελλοντική πρόοδο, ακόμη και όταν τα άμεσα αποτελέσματα είναι περιορισμένα.
5. Η Τουρκία δεν πέτυχε τη διεθνή νομιμοποίηση των αναθεωρητικών της θέσεων
Η επιδίωξη της Άγκυρας για αναγνώριση της αποσχιστικής οντότητας της στα κατεχόμενα, καθώς και η προώθησης των θέσεων της περί δήθεν κυριαρχικής ισότητας και ξεχωριστού διεθνούς καθεστώτος των Τουρκοκυπρίων, δεν βρήκαν διεθνή ανταπόκριση. Οι θέσεις αυτές εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός του πλαισίου των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας και εκτός της διεθνούς νομιμότητας. Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι επιβεβαιώνει ότι η διεθνής κοινότητα δεν αποδέχεται τη δημιουργία νέων πολιτικών ή νομικών κατοχικών δεδομένων στην Κύπρο.
6. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιλαμβάνεται περισσότερο από ποτέ τη δική της ευθύνη.
Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ένα κράτος που αντιμετωπίζει τις συνέπειες μιας συνεχιζόμενης στρατιωτικής κατοχής ενός ιμπεριαλιστικού κράτους. Είναι ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέρος του εδάφους του οποίου εξακολουθεί να βρίσκεται υπό τον παράνομο έλεγχο της Τουρκίας. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ευρωπαϊκή αντίληψη για ζητήματα κατοχής, εδαφικής ακεραιότητας και αναθεωρητισμού έχει μεταβληθεί ουσιαστικά. Οι Ευρωπαίοι εταίροι αντιλαμβάνονται πλέον ότι το Κυπριακό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια ιδιόμορφη περιφερειακή διαφορά, αλλά ως ζήτημα που αφορά την ίδια τη συνέπεια της Ευρώπης απέναντι στις αρχές του διεθνούς δικαίου.
7. Η κυπριακή κοινωνία εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για το Κυπριακό.
Οι κινητοποιήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά την επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα, ανεξαρτήτως του διαφορετικού πολιτικού τους προσανατολισμού, κατέδειξαν ότι το Κυπριακό εξακολουθεί να κινητοποιεί τους πολίτες. Η κοινωνία δεν έχει αποστασιοποιηθεί από το εθνικό ζήτημα. Εκείνο που έχει κουράσει τους πολίτες δεν είναι το ίδιο το Κυπριακό, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διεξάγεται ο δημόσιος διάλογος για το Κυπριακό. Οι αφορισμοί, η κομματική πόλωση και η επικοινωνιακή υπεραπλούστευση έχουν υποκαταστήσει πολλές φορές τη σοβαρή στρατηγική συζήτηση. Αυτό που ζητούν οι πολίτες είναι περισσότερη τεκμηρίωση, περισσότερη ειλικρίνεια και μεγαλύτερη αντίληψη της πολυπλοκότητας του προβλήματος.
Από αυτές τις διαπιστώσεις προκύπτει και το βασικό πολιτικό συμπέρασμα. Η Λευκωσία καλείται να αξιοποιήσει τη σημερινή συγκυρία με ενότητα, στρατηγικό σχεδιασμό και ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο εθνικό μέτωπο απέναντι στην τουρκική επεκτατικότητα και τον αναθεωρητισμό. Η ύπαρξη διαφορετικών πολιτικών προσεγγίσεων είναι στοιχείο κάθε ευνομούμενης κοινωνίας. Η υιοθέτηση, όμως, κοινής στρατηγικής στα θεμελιώδη ζητήματα της κρατικής υπόστασης αποτελεί προϋπόθεση αποτελεσματικής εξωτερικής πολιτικής.
Επένδυση στα θεμελιώδη, προκειμένου να υπάρξει προοπτική θετικού αποτελέσματος
Στο πλαίσιο των πρόσφατων εξελίξεων στο Κυπριακό, ιδιαίτερη αξία αποκτά η άριστη συνεργασία και ο στενός συντονισμός μεταξύ Αθηνών και Λευκωσίας. Η κοινή διπλωματική δράση Ελληνικής Δημοκρατίας και Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως και οι αναδυόμενες περιφερειακές σχέσεις συνεργασίας, σταθερότητας και συνεννόησης, ενισχύουν την αξιοπιστία των θέσεών όσων επενδύουν σε μια βιώσιμη και διαρκή λύση στο Κυπριακό. Αποτελούν σημαντικούς παράγοντες ισχύος σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.
Οι τελευταίες εξελίξεις δεν συνιστούν καταλύτη για επίλυση του Κυπριακού. Επιβεβαιώνουν, όμως, ότι οι θεμελιώδεις σταθερές παραμένουν ισχυρές. Και όσο αυτές διατηρούνται, παραμένει ανοικτή και η δυνατότητα μιας σοβαρής, οργανωμένης και επίμονης προσπάθειας για την επίλυση του Κυπριακού στη βάση του διεθνούς δικαίου, των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας και της διεθνούς νομιμότητας.
