Η επιστροφή του Γκουτέρες στην Κύπρο: Μια τελευταία ευκαιρία ή ακόμη ένας σταθμός χωρίς κατάληξη;

Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, στην Κύπρο δεν αποτελεί μια ακόμη εθιμοτυπική παρουσία του κορυφαίου αξιωματούχου του ΟΗΕ στο νησί. Έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία το Κυπριακό βρίσκεται σε παρατεταμένο πολιτικό αδιέξοδο, σχεδόν μία δεκαετία μετά την κατάρρευση της Διάσκεψης του Κραν Μοντανά το καλοκαίρι του 2017. Παράλληλα, η ευρύτερη γεωπολιτική αστάθεια στην Ανατολική Μεσόγειο, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και η αναβάθμιση του ρόλου της Κύπρου ως πυλώνα σταθερότητας προσδίδουν νέα διάσταση στις προσπάθειες του ΟΗΕ.

Ο Αντόνιο Γκουτέρες γνωρίζει όσο λίγοι τις λεπτές ισορροπίες του Κυπριακού. Ως Γενικός Γραμματέας ήταν εκείνος που διαχειρίστηκε τις δραματικές ώρες του Κραν Μοντανά και παρουσίασε το περίφημο «Πλαίσιο Γκουτέρες», το οποίο μέχρι σήμερα παραμένει το πληρέστερο πολιτικό περίγραμμα μιας πιθανής συνολικής συμφωνίας. Σχεδόν δέκα χρόνια αργότερα, επιστρέφει με μια διαφορετική αποστολή: όχι για να επιβάλει λύση, αλλά για να διαπιστώσει αν εξακολουθεί να υπάρχει κοινό έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια νέα διαπραγματευτική διαδικασία.

Το βάρος της αποτυχίας του Κραν Μοντανά

Το ναυάγιο του 2017 δεν έκλεισε απλώς έναν ακόμη γύρο συνομιλιών. Δημιούργησε βαθιά δυσπιστία ανάμεσα στις δύο πλευρές και ενίσχυσε τις φωνές που υποστηρίζουν ότι το μοντέλο της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας έχει εξαντλήσει τα όριά του.

Στο διάστημα που μεσολάβησε, η τουρκοκυπριακή ηγεσία, με τη στήριξη της Άγκυρας, εγκατέλειψε ουσιαστικά τη διαπραγματευτική βάση των προηγούμενων δεκαετιών, προωθώντας τη λύση δύο κυρίαρχων κρατών. Η θέση αυτή βρίσκεται εκτός του πλαισίου των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και δεν έχει τύχει διεθνούς αποδοχής. Από την άλλη πλευρά, η Κυπριακή Δημοκρατία επιμένει ότι μοναδική αποδεκτή βάση συζήτησης παραμένει η διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, όπως ορίζεται από τα σχετικά ψηφίσματα.

Αυτή η απόσταση δεν είναι απλώς διαπραγματευτική είναι στρατηγική. Και αυτό ακριβώς καλείται να διαχειριστεί ο Γενικός Γραμματέας.

Το Πλαίσιο Γκουτέρες παραμένει στο τραπέζι

Παρά τις διαφορετικές ερμηνείες που δόθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, το Πλαίσιο Γκουτέρες εξακολουθεί να αποτελεί το μοναδικό ολοκληρωμένο σημείο αναφοράς για μια συνολική συμφωνία.

Οι έξι βασικοί άξονες του πλαισίου επιχειρούν να αντιμετωπίσουν τα δυσκολότερα ζητήματα της διαπραγμάτευσης:

* την κατάργηση ή τη ριζική αναθεώρηση του συστήματος εγγυήσεων,

* την αποχώρηση σημαντικού μέρους των τουρκικών στρατευμάτων και τον καθορισμό του μελλοντικού καθεστώτος ασφάλειας,

* τις εδαφικές αναπροσαρμογές,

* το περιουσιακό,

* τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων στη διακυβέρνηση του ομόσπονδου κράτους,

* και την ισότιμη μεταχείριση Ελλήνων και Τούρκων υπηκόων μετά τη λύση, σε συνάρτηση με το ευρωπαϊκό κεκτημένο.

Κανένα από αυτά τα ζητήματα δεν είναι εύκολο. Ωστόσο, αποτελούν το μόνο πλαίσιο στο οποίο έχουν κατά καιρούς καταγραφεί συγκλίσεις.

Γιατί η συγκυρία είναι διαφορετική

Η σημερινή διεθνής πραγματικότητα διαφέρει σημαντικά από εκείνη του 2017.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει μεγαλύτερη ενεργειακή αυτονομία και αναζητά νέες οδούς συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Κύπρος έχει αποκτήσει αυξημένο γεωπολιτικό βάρος, τόσο λόγω της συμμετοχής της στην ΕΕ όσο και λόγω του ρόλου της στις ανθρωπιστικές επιχειρήσεις στην περιοχή.

Ταυτόχρονα, οι σχέσεις Δύσης–Τουρκίας χαρακτηρίζονται από συνεργασία αλλά και έντονες διαφωνίες, γεγονός που δημιουργεί ένα σύνθετο διπλωματικό περιβάλλον. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επανέναρξη μιας αξιόπιστης διαδικασίας για το Κυπριακό θα μπορούσε να λειτουργήσει ως παράγοντας σταθερότητας στην περιοχή.

Ωστόσο, η διεθνής συγκυρία από μόνη της δεν αρκεί. Χωρίς πολιτική βούληση από τις δύο πλευρές, ακόμη και οι πιο ευνοϊκές εξωτερικές συνθήκες δεν μπορούν να οδηγήσουν σε αποτέλεσμα.

Οι προσδοκίες πρέπει να παραμείνουν ρεαλιστικές

Ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της σημερινής πρωτοβουλίας είναι ότι κανείς δεν καλλιεργεί υπερβολικές προσδοκίες.

Ούτε ο ΟΗΕ ούτε οι εμπλεκόμενες πλευρές μιλούν για άμεση λύση. Ο στόχος είναι πιο περιορισμένος αλλά και πιο ουσιαστικός, να διαπιστωθεί αν υπάρχει κοινό πολιτικό έδαφος που να επιτρέπει την επανεκκίνηση ουσιαστικών συνομιλιών.

Εάν αυτό επιτευχθεί, η επίσκεψη Γκουτέρες θα μπορεί να θεωρηθεί επιτυχής, ακόμη και χωρίς θεαματικές ανακοινώσεις. Αν όχι, το Κυπριακό κινδυνεύει να εισέλθει σε μια νέα περίοδο παρατεταμένης αδράνειας, όπου η σταδιακή παγίωση των τετελεσμένων θα καθιστά ολοένα δυσκολότερη οποιαδήποτε μελλοντική λύση.

Η πραγματική πρόκληση

Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Κυπριακού δεν είναι η έλλειψη ιδεών ούτε η απουσία τεχνικών λύσεων. Εδώ και δεκαετίες έχουν καταγραφεί συγκλίσεις σε δεκάδες κεφάλαια. Η πραγματική δυσκολία είναι η οικοδόμηση πολιτικής εμπιστοσύνης.

Κάθε νέα γενιά μεγαλώνει με λιγότερες κοινές εμπειρίες και περισσότερη απόσταση από την άλλη κοινότητα. Όσο περνά ο χρόνος, η ψυχολογική και πολιτική διαίρεση παγιώνεται, καθιστώντας δυσκολότερη την αποδοχή των αναγκαίων συμβιβασμών.

Η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες δεν πρόκειται να λύσει από μόνη της το Κυπριακό. Μπορεί, όμως, να καθορίσει αν υπάρχει ακόμη η δυνατότητα να διατηρηθεί ζωντανή η προοπτική μιας συμφωνίας στη βάση των Ηνωμένων Εθνών ή αν η διαδικασία θα οδηγηθεί σε μια νέα, μακρά περίοδο στασιμότητας.

Σε τελική ανάλυση, η επιτυχία δεν θα κριθεί από τις κοινές φωτογραφίες, τις δηλώσεις ή τα διπλωματικά ανακοινωθέντα. Θα κριθεί από το αν οι ηγεσίες των δύο κοινοτήτων είναι διατεθειμένες να επιστρέψουν σε έναν ουσιαστικό διάλογο με στόχο έναν ιστορικό συμβιβασμό. Και αυτό παραμένει το πιο δύσκολο, αλλά και το πιο αναγκαίο βήμα για το μέλλον της Κύπρου.

*School of Education, Saint Louis University, USA