Ήταν ή όχι εμφύλιος;

Τις τελευταίες ημέρες ξέσπασε μια έντονη συζήτηση γύρω από το ερώτημα αν η παρατεταμένη σύγκρουση που οδήγησε στο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974 είχε εμφύλιο χαρακτήρα. Η αντιπαράθεση, όμως, διεξάγεται μέσα σε μεγάλη σύγχυση, καθώς συχνά υποστηρίζεται ταυτόχρονα και ότι το πραξικόπημα δεν ήταν εμφύλιος και ότι υπήρξε αποτέλεσμα εμφυλίου.

Η συζήτηση θα έπρεπε να ξεκινά από έναν κοινά αποδεκτό ορισμό.

Εμφύλιος είναι η οργανωμένη ένοπλη σύγκρουση που διεξάγεται στο εσωτερικό μιας πολιτικής κοινότητας, συνήθως ενός κράτους, ανάμεσα σε οργανωμένες ομάδες της ίδιας κοινωνίας, οι οποίες διεκδικούν την πολιτική εξουσία ή επιδιώκουν την ανατροπή της υφιστάμενης πολιτικής τάξης.
Βασικά κριτήρια είναι:

• οι αντίπαλες πλευρές ανήκουν στην ίδια πολιτική κοινότητα·
• η σύγκρουση είναι οργανωμένη και παρατεταμένη·
• υπάρχει πολιτικό διακύβευμα, που αφορά την κατάληψη ή τη μεταβολή της εξουσίας·
• η συμμετοχή ή υποστήριξη ξένων δυνάμεων δεν αναιρεί κατ’ ανάγκην τον εμφύλιο
  χαρακτήρα της σύγκρουσης.

Συνοπτικά, εμφύλιος είναι ο πόλεμος μεταξύ οργανωμένων αντιπάλων της ίδιας πολιτικής κοινότητας. Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για σύγκρουση ανθρώπων που κατοικούν στην  ίδια χώρα, αλλά για οργανωμένη ένοπλη αντιπαράθεση με πολιτικό διακύβευμα.

Στην Κύπρο του 1974 οι βασικοί αντίπαλοι ήταν η Κυπριακή Δημοκρατία και η χούντα των Αθηνών, ο Μακάριος και ο Γρίβας, η Αντίσταση και η ΕΟΚΑ Β΄.

Η Κυπριακή Δημοκρατία ήταν νόμιμο κράτος με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση, ενώ η χούντα των Αθηνών ήταν δικτατορικό καθεστώς χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση. Ο Μακάριος ήταν ο εκλεγμένος Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ενώ ο Γρίβας επέλεξε την ένοπλη δράση ως μέσο πολιτικής επιβολής. Η ΕΟΚΑ Β΄ στράφηκε ένοπλα εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας, με δολοφονίες, επιθέσεις και καταστροφές κρατικών υποδομών. Η δράση της δεν μπορεί να θεωρηθεί απλή πολιτική διαφωνία· ήταν προδοσία.

Η Αντίσταση, από την άλλη πλευρά, υπερασπίστηκε τη συνταγματική τάξη και την Κυπριακή Δημοκρατία. Το διακύβευμα αφορούσε την ίδια την ύπαρξη της λαϊκής κυριαρχίας, του κράτους και της νόμιμης κυβέρνησης του. Η ΕΟΚΑ Β΄ ήταν αριθμητικά μειοψηφική, όμως η σημασία της κρίνεται από τον πολιτικό της σκοπό και τα μέσα που χρησιμοποίησε. Δημιούργησε το ένοπλο και πολιτικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η επέμβαση της χούντας και τελικά το πραξικόπημα.
Απαιτείται, ωστόσο, μια κρίσιμη διάκριση: η Ελλάδα δεν ταυτίζεται με τη χούντα των Αθηνών. Η χούντα ήταν το δικτατορικό καθεστώς που κυβερνούσε την Ελλάδα, όχι η ίδια η Ελλάδα ως κράτος και κοινωνία. Η διάκριση μεταξύ κράτους, κυβέρνησης, καθεστώτος και κοινωνίας είναι απαραίτητη για την ορθή πολιτική ανάλυση. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί ότι η χούντα και η ΕΟΚΑ Β΄ στράφηκαν από κοινού εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Μακαρίου. Η μία προερχόταν από το δικτατορικό καθεστώς της Ελλάδας και η άλλη από ένοπλη οργάνωση Ελληνοκυπρίων. Η συνεργασία ή υποστήριξη ξένων δυνάμεων δεν μετατρέπει αυτομάτως μια εσωτερική σύγκρουση σε διεθνή πόλεμο· η εξωτερική ανάμειξη και ο εμφύλιος χαρακτήρας μπορούν να συνυπάρχουν.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, είναι αν υπήρχε οργανωμένη και παρατεταμένη ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα σε αντίπαλες δυνάμεις της ίδιας πολιτικής και εθνικής κοινότητας, με διακύβευμα την εξουσία και τη μορφή της πολιτειακής τάξης. Η απάντηση, με βάση τα παραπάνω κριτήρια, είναι καταφατική.
Ο εμφύλιος δεν κρίνεται από το διαβατήριο εκείνου που κρατά το όπλο ούτε από την ύπαρξη ξένης υποστήριξης. Κρίνεται από τη φύση της σύγκρουσης, την οργάνωση, τα μέσα και κυρίως το πολιτικό διακύβευμα. Και στην Κύπρο του 1974 το διακύβευμα ήταν η εξουσία, η πολιτειακή τάξη και η ίδια η τύχη της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Γι’ αυτό η σύγκρουση δεν μπορεί να απογυμνωθεί από τον εμφύλιο χαρακτήρα της. Ίσως αυτό εξηγεί και γιατί, σχεδόν τρεις γενιές αργότερα, το τραύμα εξακολουθεί να αναπαράγεται. Τα τραύματα των εμφυλίων δεν τελειώνουν όταν σιγήσουν τα όπλα· παραμένουν στη συλλογική μνήμη και μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.