Από τα «ήρεμα νερά» στην επόμενη κρίση: Τα δύο τεστ της Τουρκίας στην Ελλάδα και το μέλλον του Ερντογάν

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις διανύουν περίοδο έντασης, με το διπλωματικό προπέτασμα καπνού των «ήρεμων νερών» να καθίσταται πλέον ανίκανο να κρύψει το βαθύ χάσμα των πάγιων τουρκικών διεκδικήσεων.

Εκείνο που έχει αλλάξει σε σχέση με το κλασικό casus belli είναι οι στενές σχέσεις Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ στον αμυντικό τομέα, κάτι που καθιστά την Τουρκία νευρική, καθώς θεωρεί ότι περικυκλώνεται από ισραηλινά συστήματα.

Η ρητορική της Τουρκίας είναι τέτοια που, ουσιαστικά, υποστηρίζει την θέση πώς για ότι την περιβάλλει πρέπει η ίδια να δίνει άδεια για να προχωρήσει. Αμφισβητεί ακόμη και την κυριαρχία κατοικημένων νησιών, ενώ, σύμφωνα με τη Λωζάνη, η δική της δικαιοδοσία περιορίζεται αυστηρά στα νησάκια που βρίσκονται έως τρία μίλια από τις ακτές της, εκτός από την Ίμβρο και την Τένεδο και δεν μπορεί να διεκδικήσει περιοχές πέραν αυτών.

Ήδη από το 2021, η Άγκυρα έκανε πολύ πιο επιθετική τη σύνδεση της αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών με το ζήτημα της κυριαρχίας τους και με τη θαλάσσια οριοθέτηση. Σε επιστολές προς τον ΟΗΕ υποστήριξε ότι η στρατιωτικοποίηση συνιστά παραβίαση των συνθηκών και ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να επικαλείται τους ίδιους τίτλους κυριαρχίας για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Η Αθήνα απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή τη σύνδεση και υποστηρίζει ότι η κυριαρχία των νησιών δεν τίθεται υπό αίρεση.

Σήμερα, η ένταση τροφοδοτείται από τρεις νεότερες εξελίξεις. Πρώτον, η εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας Ελλάδας και Ισραήλ, με κορυφαίο παράδειγμα το πρόγραμμα «Ασπίδα του Αχιλλέα», για το οποίο υπογράφηκε τον Αύγουστο συμφωνία περίπου 3 δισ. ευρώ για πολυεπίπεδη αεράμυνα. Δεύτερον, η ενεργειακή δραστηριότητα νοτίως της Κρήτης, όπου η Chevron έχει αποκτήσει δικαιώματα έρευνας σε μεγάλες θαλάσσιες περιοχές. Και τρίτον, η επανεκκίνηση του Great Sea Interconnector.

Τον Αύγουστο, μάλιστα, η γαλλική Meridiam έγινε πλειοψηφικός μέτοχος της εταιρείας του έργου και υπεγράφη συμφωνία με τη Nexans για τις έρευνες βυθού, ενώ, σε ανώτατο επίπεδο, ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν προτίθεται να ενημερώσει προσωπικά τον Ερντογάν για το έργο, πολύ πιθανό στη Νέα Υόρκη, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών.

Η Τουρκία επιμένει ότι τμήματα της διαδρομής του καλωδίου περνούν από θαλάσσιες περιοχές στις οποίες θεωρεί ότι έχει δικαιώματα και ζητά προηγούμενη ενημέρωση ή άδεια για τις έρευνες. Η Ελλάδα δεν επιθυμεί να ζητήσει την άδεια της Τουρκίας, πέρα από τη NAVTEX που θα εκδώσει, για ένα ειρηνικό έργο υποδομής, και αυτό το πρώτο τεστ με την Τουρκία, κατά πάσα πιθανότητα, θα λάβει χώρα εντός Οκτωβρίου.

Ας μην ξεχνάμε ότι οι έρευνες είχαν ουσιαστικά παγώσει μετά την τουρκική αντίδραση το 2024 και την ελληνική υποχώρηση τότε.

Πάνω σε αυτή τη νέα πραγματικότητα προστίθενται οι παλιές διαφορές, δηλαδή τα 6 ναυτικά μίλια και το δικαίωμα επέκτασης στα 12, το ζήτημα του εναέριου χώρου, το FIR Αθηνών, η τουρκική θεωρία των «γκρίζων ζωνών», η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών και η αμφισβήτηση της ελληνικής δικαιοδοσίας σε θαλάσσιες περιοχές. Η τουρκική πλευρά τα αντιμετωπίζει ως αλληλένδετα ζητήματα, ενώ η ελληνική θέση περιορίζει τη διαφορά κυρίως στην οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ.

Στην εξίσωση προστίθεται και το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, πάνω στο οποίο η Άγκυρα στηρίζει διεκδικήσεις που τέμνουν ελληνικές θέσεις νοτίως της Κρήτης.

Έτσι, το καλώδιο, οι έρευνες υδρογονανθράκων και η νέα αμυντική αρχιτεκτονική Ελλάδας–Ισραήλ —κυρίως το τελευταίο— μεταφέρουν τις ελληνοτουρκικές διαφορές σε ένα νέο επίπεδο, όπου η Άγκυρα αντιλαμβάνεται ότι μεταβάλλονται ταυτόχρονα οι στρατιωτικές, ενεργειακές και γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή.

Το δεύτερο τεστ με την Τουρκία, σε λιγότερο από τρία χρόνια, αφορά την τοποθέτηση ισραηλινών όπλων στα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου, δηλαδή όπλων του εχθρού. Η διεύρυνση της στρατηγικής ισχύος μεταξύ των δύο χωρών είναι τέτοια που της επιτρέπει να αμφισβητεί το σύνολο των ισορροπιών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο με την Ελλάδα.

Αυτή τη στιγμή, η Τουρκία επιθυμεί την ένταση, η οποία θα δείξει αν θα μετατραπεί σε κρίση.

Την ίδια ώρα, το τουρκικό πολιτικό ημερολόγιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία για όσα συμβαίνουν, καθώς πολύ πρόσφατα ο εκπρόσωπος της τουρκικής προεδρίας δήλωσε ότι οι εκλογές στην Τουρκία μπορούν να διεξαχθούν κανονικά στις 16 Απριλίου του ’28 και ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα είναι υποψήφιος για τελευταία φορά.

Για να γίνει αυτό, απαιτούνται 360 από τις 600 ψήφους της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης. Η κυβερνητική συμμαχία δεν διαθέτει σήμερα αυτή την πλειοψηφία, άρα χρειάζεται στήριξη και εκτός του μπλοκ AKP–MHP.

Όμως βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία τερματισμού της ένοπλης δράσης του PKK. Τον Αύγουστο, η τουρκική Βουλή ενέκρινε με 468 ψήφους νομοθεσία που διευκολύνει την αποστράτευση και επανένταξη μελών του PKK, με τη στήριξη και του φιλοκουρδικού DEM.

Οι Κούρδοι βρίσκονται σε διαδικασία ειρηνευσης με το τουρκικό κράτος και ο Ερντογάν πιστεύει ότι, με τις ψήφους των βουλευτών τους, θα έχει την πλειοψηφία για να αλλάξει το Σύνταγμα χωρίς να περάσει τις θητείες σε δημοψήφισμα και έτσι να ανοίξει ο δρόμος σε νέα υποψηφιότητα του.