Κωνσταντίνος Μακρής: Ανησυχητική η αύξηση του παιδικού καρκίνου την τελευταία 10ετία στη χώρα μας – Επιτακτική η διερεύνηση των αιτιών

Η αύξηση των νέων περιστατικών παιδικού καρκίνου στην Κύπρο την τελευταία δεκαετία χτυπά ένα ηχηρό καμπανάκι κινδύνου. Την ώρα που σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν καταγράφεται ανάλογη τάση, τα στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Έρευνας για τον Καρκίνο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (IARC-WHO) φέρνουν το νησί μας αντιμέτωπο με ένα κρίσιμο ερώτημα: γιατί ολοένα και περισσότερα παιδιά και έφηβοι ηλικίας έως 19 ετών εμφανίζουν καρκίνο;

Μιλώντας στον Φιλελεύθερο ο Κωνσταντίνος Μακρής Καθηγητής Περιβαλλοντικής Υγείας Εργαστήριο Εκθεσιώματος και Εξατομικευμένης Υγείας και Διευθυντής στο Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου επεσήμανε πως η αύξηση των νέων περιστατικών προκαλεί έντονη ανησυχία, ωστόσο οι λόγοι πίσω από την αυξητική τάση παραμένουν άγνωστοι.

Το ενδιαφέρον, όπως εξηγεί στρέφεται στο ενδιαφέρον στο «εκθεσίωμα» του παιδιού: στο σύνολο, δηλαδή, των περιβαλλοντικών παραγόντων, των συνηθειών και των εκθέσεων που επηρεάζουν τη ζωή του ήδη από τη σύλληψη. Ο αέρας που αναπνέει, το νερό που πίνει, η διατροφή, η καθιστική ζωή, οι ακτινοβολίες και η επαφή με χημικές ουσίες, όπως τα φυτοφάρμακα, ενδέχεται να αλληλεπιδρούν και να συμβάλλουν στην καρκινογένεση. Χωρίς επαρκή και συστηματικά δεδομένα, όμως, η επιστημονική κοινότητα εξακολουθεί, βαδίζει στα τυφλά. «Χωρίς αυτά τα δεδομένα δεν υπάρχει ουσιαστική χάραξη πρωτοβάθμιας πρόληψης στον κυπριακό παιδικό πληθυσμό και δεν ξέρουμε ποια είναι η ρίζα του κακού για να την χτυπήσουμε».

Επομένως, πρέπει να ληφθούν άμεσα μέτρα και ο Κωνσταντίνος Μακρής επιμένει στη δημιουργία παρατηρητηρίων για την υγεία και το εκθεσίωμα των παιδιών, ώστε να εντοπιστούν οι παράγοντες που συνδέονται με την εμφάνιση της νόσου και να σχεδιαστεί ουσιαστική πρωτοβάθμια πρόληψη. Προειδοποιεί, μάλιστα, ότι η Κύπρος έχει αποτύχει μέχρι σήμερα σε αυτόν τον τομέα και καλεί την πολιτεία να αλλάξει πορεία, επενδύοντας όχι μόνο στη θεραπεία, αλλά και στην αναζήτηση των αιτιών που αρρωσταίνουν τα παιδιά μας.

• Σε πρόσφατο άρθρο σας κάνετε λόγο για δυσάρεστα στοιχεία για τον παιδικό καρκίνο. Ας μιλήσουμε για την μελέτη του IARC-WHO από την οποία αντλήσατε πληροφορίες.

-Δεν είναι η πρώτη φορά που ο IARC-WΗΟ εκπονεί μια τέτοια μελέτη, πραγματοποιείται συστηματικά τα τελευταία χρόνια. Γίνεται χαρτογράφηση όλων των ειδών καρκίνων και πως κατανέμονται σε όλο τον κόσμο, ανά χώρα, ανά πληθυσμό, αν υπάρχουν χρονικές τάσεις αλλαγής, ανά ηλιακή ομάδα και ανά φύλο. Στη βάση αυτής της ανάλυσης έχουμε στοιχεία τι συμβαίνει σε κάθε χώρα. Για την Κύπρο το Αρχείο Καρκίνου συγκεντρώνει όλα τα στοιχεία για τα νέα περιστατικά, τους θανάτους και τα στέλνει στον IARC-WHO. Αυτό που παρατηρείται στην Κύπρο τα τελευταία χρόνια είναι ότι καταγράφεται μια σταθεροποίηση στον αριθμό θανάτων με κύρια αιτία τον καρκίνο και στα παιδιά και στους ενήλικες. Θα θέλαμε, πάντως, να βλέπαμε μια μείωση λαμβάνοντας υπόψη πως έχει αυξηθεί η γνώση και οι νέες υπηρεσίες σε διαγνωστικό επίπεδο και βεβαίως σε θεραπευτικό. Από την άλλη ότι το δεν έχει αύξηση των θανάτων είναι κάτι θετικό, λαμβάνοντας υπόψη ότι έχουν αυξηθεί τα νέα κρούσματα. Ειδικά, όμως στον παιδικό καρκίνο βλέπουμε πως υπάρχει μια αύξηση στα νέα περιστατικά, και αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό.

• Αυτή η αύξηση αφορά για συγκεκριμένες περιοχές ή την Κύπρο στο σύνολό της;

-Δυστυχώς αυτό δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε γιατί τα στοιχεία που δίνονται στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας είναι για όλη την επικράτεια της Κύπρου. Ενδεχομένως, αν κάποιος ζητήσει αυτούς τους αριθμούς από το Υπουργείο Υγείας να μπορέσει να προχωρήσει σε τέτοιου είδους συμπεράσματα.

• Γνωρίζουμε, ποιες μορφές καρκίνου φαίνεται να εμφανίζονται συχνότερα;

-Για τον παιδικό καρκίνο μιλούμε για τη λευχαιμία, το μη-Hodgkin λέμφωμα και τον καρκίνο του εγκεφάλου/κεντρικό νευρικό σύστημα). Είναι συνήθως από τους πιο συχνούς τύπους παιδικού καρκίνου (0-19 έτη). Θα επιμένω, ωστόσο στο γεγονός πως τα τελευταία δέκα χρόνια αντί να έχει υπάρξει μια σταθεροποίηση στον αριθμό των νέων κρουσμάτων, καταγράφεται αύξηση.

• Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερο προβληματισμό είναι ότι η αυξητική τάση δεν παρατηρείται στον ίδιο βαθμό σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Πώς ερμηνεύετε αυτή τη διαφορά;

-Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό στοιχείο. Είναι ένα καμπανάκι που πρέπει να του δώσουμε μεγάλη σημασία. Η αύξηση αφορά τα τελευταία δέκα χρόνια και είναι κάτι σχετικά πρόσφατο. Ενδεχομένως, να οφείλεται σε ένα συνδυασμό παραγόντων, που δεν μπορούμε να τους προσδιορίσουμε, βαδίζουμε στα τυφλά στην παρούσα φάση. Οι παράγοντες αυτοί αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους με την καθημερινότητα του παιδιού όπως και της οικογένειάς τους προκαλούν και αναπτύσσουν αυτήν την υπέρμετρη νεοπλασία καρκινικών κυττάρων, δηλαδή την καρκινογένεση. Ίσως, να είναι κάποιοι νέοι παράγοντες σε συνδυασμό με κάποιους παλιούς.

• Οι κλασσικοί παράγοντες ποιοι είναι; Και ποιοι θα μπορούσαν να είναι οι νέοι;

– Κλασσικοί παράγοντες είναι κάθε είδους ακτινοβολία, η παχυσαρκία, η κακή διατροφή, κάποια χημικά όπως τα φυτοφάρμακα. Οι νέοι παράγοντες προφανώς έχουν να κάνουν με το περιβάλλον του παιδιού, γιατί τα γονίδια δεν μπορούν να αλλάξουν σε δέκα ή είκοσι χρόνια ώστε να ευθύνονται αυτά. Επομένως, πρέπει να τους αναζητήσουμε στην καθημερινότητα του παιδιού. Εικασίες γίνονται πολλές, όμως χρειάζεται να φύγουμε από τις εικασίες και να προχωρήσουμε με δεδομένα.

• Και αυτό πως μπορεί να γίνει;

-Για να φύγουμε από τις εικασίες πρέπει να αρχίσουμε να αναζητούμε πιθανά αίτια καρκινογένεσης και αυτό θα γίνει με ένα επιδημιολογικά, επιστημονικά ορθό τρόπο. Χρειαζόμαστε ειδικά δεδομένα για να ψάξουμε το περιβάλλον της καθημερινότητας του παιδιού όπως για παράδειγμα το νερό που πίνει, τον αέρα που αναπνέει, τις τροφές που καταναλώνει, τι είδους τρόπο ζωής έχει το ίδιο αλλά και η οικογένειά του. Άλλωστε, η διαδικασία καρκινογένεσης στην παιδική ηλικία είναι πιθανόν να ξεκινά ακόμη και από τη σύλληψη του εμβρύου. Όλα αυτά τα χρόνια από την εγκυμοσύνη μέχρι την ηλικία που δυστυχώς διαγιγνώσκεται ένα παιδί με κάποιου είδους καρκίνου είναι πολύ σημαντικό να παρακολουθήσουμε ποιο τρόπο ζωής ακολουθεί, ποια είναι η καθημερινότητά του, σε τι είδους παράγοντες εκτίθεται είτε είναι χημικοί, π.χ. φυτοφάρμακα, φυσικοί πχ το κλίμα, ή βιολογικοί όπως κάποια μικρόβια. Πρέπει να δούμε ενδελεχώς την καθημερινότητα του παιδιού, κάτι που πλέον επιστημονικά παγκοσμίως ονομάζεται το «εκθεσίωμα» του παιδιού, δηλαδή όλες οι επιλογές και συμπεριφορές του που καθορίζουν τη ζωή ενός ατόμου από τη στιγμή που θα συλληφθεί στη κοιλιά της μητέρας του μέχρι και τον θάνατό του.

• Υπάρχει σχέση ανάμεσα στο εκθεσίωμα και το γονιδίωμα;

-Το εκθεσίωμα έρχεται κατά αναλογία και κατά αντιστοιχία με το γονιδίωμα. Αν θυμάστε το 2000 όταν ανακαλύφθηκε το γονιδίωμα οι επιστήμονες έλεγαν πως έρχεται η εποχή που θα θεραπευτούν όλες οι χρόνιες ασθένειες, επειδή χαρτογράφηθηκαν όλα τα γονίδια του ανθρώπου. Όμως, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, δεν έχουμε φτάσει εκεί. Όχι μόνο δεν μειώσαμε τα νέα περιστατικά αλλά βλέπουμε και σε κάποιες χώρες όπως η Κύπρος ότι αυξάνονται. Ίσως να πρέπει να αλλάξουμε πορεία και να πρέπει να μελετούμε πιο σοβαρά την πρωτοβάθμια πρόληψη του παιδικού καρκίνου. Ο παιδικός καρκίνος σε πολλές περιπτώσεις είναι ιάσιμος βέβαια, αλλά ίσως πρέπει να δώσουμε μεγαλύτερο βάρος στην πρόληψη και σε αυτό χρειαζόμαστε την συνδρομή όλης της κυπριακής κοινωνίας για να μπορέσουμε να ξεκινήσουμε να μελετάμε συστηματικά την καθημερινότητα των παιδιών μας. Έτσι λειτουργεί η πρόληψη. Αν θέλουμε να κατανοήσουμε τη ρίζα του κακού και δεν αναλωνόμαστε σε θεραπευτικά πρωτόκολλα, τα οποία είναι μεν πολύ σημαντικό, όμως τα έχουμε όταν ήδη συμβεί κάτι, αν θέλουμε να βρούμε γιατί κάποια παιδιά ασθενούν και κάποια άλλα ευτυχώς όχι, πρέπει να διερευνήσουμε το περιβάλλον και την καθημερινότητα των παιδιών.

Έχουμε αποτύχει στο θέμα της πρωτοβάθμιας πρόληψης για τα παιδιά

• Ποιες είναι οι επιπτώσεις από την απουσία παραγωγής και συλλογής σχετικών δεδομένων, ειδικά σε νεαρούς πληθυσμούς της Κύπρου σχετικά με τον καρκίνο;

-Ακριβώς η έλλειψη δεδομένων υγείας και περιβάλλοντος παιδιών είναι που δεν μας επιτρέπει να κατανοήσουμε που οφείλεται η αύξηση των κρουσμάτων. Θα επανέλθω στο θέμα και θα πω πως πρέπει να γίνουν τα λεγόμενα παρατηρητήρια τα οποία θα συλλέγουν δεδομένα από πολύ νωρίς στη ζωή ενός ατόμου, ώστε σε μερικά χρόνια να ξέρουμε ποια άτομα ανάπτυξαν καρκίνο, και ποια όχι. Με αυτό τον τρόπο θα μπορέσουμε στη συνέχεια να συγκρίνουμε το εκθεσίωμα των παιδιών που νόσησαν και αυτών που δεν νόσησαν. Χωρίς αυτά τα δεδομένα δεν υπάρχει ουσιαστική χάραξη πρωτοβάθμιας πρόληψης στον κυπριακό παιδικό πληθυσμό και δεν ξέρουμε ποια είναι η ρίζα του κακού για να την χτυπήσουμε. Επομένως, θα έλεγα πως έχουμε αποτύχει στο θέμα της πρωτοβάθμιας πρόληψης για τα παιδιά. Είναι μια αποτυχία, ειδικά όταν βλέπουμε πως αυξάνονται τα νέα περιστατικά. Για αυτό και πρέπει να αλλάξουμε ρότα και να δούμε πολύ σοβαρά το θέμα. Γιατί όπως προχωρούμε τώρα, δεν πιστεύω πως είμαστε σε θέση να μειώσουμε ή να σταθεροποιήσουμε τα νέα περιστατικά στα επόμενα χρόνια.

• Επομένως,η περισσότερη πληροφόρηση θα μας επιτρέψει να προχωρήσουμε και στην καταπολέμηση.

– Ακριβώς, για αυτό και παρομοιάζω στην παρούσα φάση το εκθεσίωμα με ένα μαύρο κουτί. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να μπορέσουμε να ανακαλύψουμε από τους πολλούς πιθανούς ενοχοποιητικούς παράγοντες καρκινογένεσης τι πραγματικά ισχύει στην περίπτωση της Κύπρου. Τηρώντας φυσικά την εχεμύθεια, την προστασία των προσωπικών δεδομένων, την ασφάλεια με μοναδικό στόχο τι ακριβώς είναι αυτό που αρρωσταίνει τα παιδιά μας. Καλά είναι τα εκπαιδευτικά προγράμματα τα οποία συστήνουν στους πολίτες π.χ., ότι πρέπει να ασκούμαστε, να προσέχουμε το βάρος μας χρειαζόμαστε όμως και τα παρατηρητήρια υγείας παιδιών για να συλλέγουμε στοιχεία τα οποία θα αξιοποιούνται από τους φορείς λήψης αποφάσεων. Ενδεικτικά, η διατροφή, η καθιστική ζωή, οι πολλές ώρες μπροστά από τις οθόνες, τα χημικά, και όλους τους παράγοντες του εκθεσιώματος πρέπει να τους δούμε αθροιστικά και μαζί για να κατανοήσουμε καλύτερα τις πιθανότητες που έχει ένα παιδί για να αναπτύξει καρκίνο. Δεν μπορούμε να πηγαίνουμε αποσπασματικά και να λέμε, φταίει ο αέρας, φταίει κάτι άλλο. Ο καρκίνος είναι πολυπαραγοντικό νόσημα και έτσι πρέπει να το μελετάμε. Υπάρχουν πλέον τα επιστημονικά εργαλεία του ανθρώπινου εκθεσιώματος για να το πετύχουμε.

• Με αυτό τον τρόπο, επομένως θα δούμε διαφορά;

-Ναι, με την συλλογή στοιχείων το μαύρο κουτί του εκθεσιώματος θα αρχίσει να φωτίζεται, με δεδομένα που θα αξιοποιήσουμε όχι μόνο για τα παιδιά του σήμερα αλλά και για τα παιδιά του μέλλοντος. Η Κύπρος έχει υψηλό μορφωτικό επίπεδο, και ένα καλό βιοτικό επίπεδο. Είναι στα αλήθεια πολύ κρίμα να μην δίνει την απαραίτητη σημασία στην πρόληψη για τις επόμενες γενιές. Πρέπει να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε την ανάπτυξη μόνο με οικονομικούς όρους και να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε τι είναι αυτό που κάνει μια οικογένεια να χαμογελά και να είναι χαρούμενη, τι είναι αυτό που της χαρίζει ποιότητα ζωής και ένα ικανοποιητικό επίπεδο ευημερίας. Αυτό σημαίνει πως αρχίζουμε να λαμβάνουμε πολύ σοβαρά υπόψη μας τα θέματα υγείας, τα θέματα κοινωνικής υγείας. Αυτά όπως καταλαβαίνεται είναι καινούριες έννοιες και πρακτικές και οι πολιτικοί οφείλουν να αντιληφθούν τη σημασία τους, να γίνουν οι απαραίτητες επενδύσεις και μαζί με τους επαγγελματίες υγείας να αρχίσει η εφαρμογή τους. Αυτό δεν θα γίνει από τη μια μέρα στην άλλη.

• Βλέπετε να γίνονται κάποιες προσπάθειες για καλύτερη συλλογή δεδομένων ή δεν είμαστε ούτε καν εκεί;

– Υπάρχει στα σκαριά μια πρωτοβουλία της Μονάδας Παρακολούθησης Υγείας. Είναι ένα νομοσχέδιο το οποίο διαβουλεύεται τώρα η Βουλή και η κυπριακή κοινωνία και αυτή είναι μια πολύ καλή προσπάθεια για να μπορούμε να παρατηρούμε πιο συστηματικά και να συλλέγουμε δεδομένα υγείας για όλους. Όταν θεσμοθετηθεί αυτή η πρωτοβουλία θα έχουμε μια καλή καταγραφή των διαφόρων νοσημάτων αλλά και της κατάστασης υγείας του υγιούς πληθυσμού. Επιπλέον, όμως χρειαζόμαστε και αυτά τα παρατηρητήρια του παιδικού εκθεσιώματος για να μπορέσουμε να σταματήσουμε την αύξηση του παιδικού καρκίνου, αλλά και άλλων παραγόντων καρκινογένεσης, όπως π.χ. η παιδική παχυσαρκία.