Ο ταύρος της δημιουργίας

Το ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή «Η Καρδιά του Ταύρου» μας ταξιδεύει στην καρδιά της καλλιτεχνικής δημιουργίας, με οδηγό τον Δημήτρη Παπαϊωάννου.

Το κρυμμένο νόημα

Η εξοικείωσή μου με το χορευτικό σύμπαν του Δημήτρη Παπαϊωάννου χρονολογείται από το μακρινό 1993 και την αριστουργηματική «Μήδεια». Θυμάμαι ακόμη τους τελετουργικούς ναύτες, βγαλμένους από πίνακα του Τσαρούχη. Την κόρη του βασιλιά της Κολχίδας, να σπάζει τα πήλινα μωρά της σε χίλια κομμάτια. Εικόνες που ανήκουν στην αιωνιότητα, από όπου αντλεί και έλκεται η αληθινή τέχνη. Αν όχι, ξεγελιέται από το τεχνητό φως, πιάνεται στα δίχτυα του σαν την νυχτοπεταλούδα. «Εγκάρσιος Προσανατολισμός»: το φαινόμενο ενέπνευσε την ομώνυμη παράσταση του Παπαϊωάννου, αλλά και την ταινία «Η Καρδιά του Ταύρου» διά χειρός Εύας Στεφανή.

Πώς να ξεχωρίσεις το αληθινό από το κίβδηλο φως, την πραγματική τέχνη από την ψεύτικη; Και ποια είναι η ενδεδειγμένη διαδικασία για να φτάσεις κοντύτερα στον ήλιο, χωρίς να κάψεις τα φτερά σου σαν τον Ίκαρο; Το ίδιο το φως, ποια ομορφιά και ποια αλήθεια εκπροσωπεί; Μπορεί, άραγε, να γίνει ελκυστικό και απωθητικό ταυτόχρονα;

Μεγαλειώδες κι ορμητικό σαν χείμαρρος, απειλητικό και αρχέγονο, σαν ταύρος μινωικός; Αυτά τα -σχεδόν- υπαρξιακά ερωτήματα με απασχολούσαν παρακολουθώντας το ντοκιμαντέρ της Στεφανή (μια παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση) στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Λεμεσού. Ακόμα και  ο τίτλος της ταινίας με οδήγησε στα ίδια δύσβατα μονοπάτια, ν’ αναζητώ το κρυμμένο νόημα, την «καρδιά» της ίδιας της τέχνης.

Ο προσωπικός Μινώταυρος

Αν ανήκετε στους δεκάδες χιλιάδες θεατές που είδαν την παράσταση, γνωρίζετε πως στη σκηνή υπάρχει το ομοίωμα ενός ταύρου. Και δεν υπάρχει απλώς, είναι η πυξίδα ολόκληρου του έργου. Εκείνο ωθεί τη δράση των ερμηνευτών-χορευτών. Είναι σημείο προσανατολισμού, μιας δημιουργίας που ασχολείται με την ίδια τη δημιουργία, τον αγώνα απέναντι στο σκότος, τον χρόνο, την απώλεια και τη μοναξιά. Το ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή επιχειρεί να αποκρυπτογραφήσει τους σταθμούς αυτής της διαπάλης: την προετοιμασία, τα παρασκήνια, την αναμονή, την παράσταση.

Ως συνήθως, η κάμερά της είναι συνδεδεμένη -σχεδόν οργανικά- με το υποκείμενο της έμπνευσης. Δεν διακόπτει, δεν παρεμβαίνει, δεν διερωτάται, δεν καθοδηγεί. Απλώς ακολουθεί τον μίτο της δημιουργίας, σαν τον Θησέα μέσα στον Λαβύρινθο. Ο φακός αποκαλύπτει -με όλη την καθαρότητα- μια ήδη γνωστή αλήθεια: πως κάθε έργο ξεκινά και τελειώνει με την ίδια σκηνή: την μοιραία, εσωτερική αναμέτρηση με τον Μινώταυρο. Ποιο είναι το γοητευτικό και τρομακτικό «τέρας» του Παπαϊωάννου, ο δικός του, προσωπικός «Μινώταυρος»;

Το διαυγές βλέμμα της σκηνοθέτιδας, τον αποκαλύπτει στο πρόσωπο του Πίτερ. Αυτός, ο Πίτερ (ο πρώτος εραστής) και ο επιβλητικός πατέρας (που αργοπεθαίνει) είναι οι κρυφές όψεις του ταύρου επί σκηνής.

Η δοκιμασία της πανδημίας

Εκείνο που υπονοεί η Στεφανή είναι πως για να φτάσεις στο φως -και στην αληθινή τέχνη- οφείλεις να παλέψεις με τα σκοτάδια σου. Τα εύπλαστα σώματα επάνω στη σκηνή αυτόν τον αγώνα ενσαρκώνουν. Μέσω εκείνων, ο θεατής προβάλλει και φωτίζει τα δικά του σκοτάδια, πλησιάζοντας κοντύτερα στην αριστοτέλεια «κάθαρση». Τι συμβαίνει όμως, όταν η πορεία μακραίνει ξαφνικά; Όταν το τέλος και η ολοκλήρωση δεν είναι πια ορατά; Τότε η αμφιβολία, η ανασφάλεια, η αίσθηση της ματαιότητας,  κινδυνεύουν να εκτροχιάσουν την  παράσταση. Τότε η πεταλούδα της δημιουργίας μένει μετέωρη στη ζώνη του λυκόφωτος.

Η τραυματική εμπειρία του κορονοϊού, με τον αναγκαστικό εγκλεισμό, άφησε το ίχνος της και στον «Εγκάρσιο προσανατολισμό». Το ντοκιμαντέρ καταγράφει την αγωνία του δημιουργού και των χορευτών εν μέσω πανδημίας. Με μάσκες που ανεβοκατεβαίνουν στα πρόσωπα, με σώματα κάθιδρα, ντυμένα ή γυμνά, καταδικασμένα θαρρείς σε ατέρμονες πρόβες, να αναμένουν τη μαγική στιγμή της παράστασης. Γιατί το έργο τέχνης δεν υπάρχει χωρίς το καθρέφτισμα, χωρίς το τελετουργικό μοίρασμα με τον θεατή. Στο μεταξύ, η αναπόφευκτη απώλεια του πατέρα θα εντυπωθεί στην ήδη επίπονη -σωματικά και ψυχικά- δημιουργική διαδικασία.

Το πέταγμα της πεταλούδας

Ο «Εγκάρσιος Προσανατολισμός» κατέπλευσε αισίως στο πρώτο λιμάνι (τη Μπιενάλε Χορού της Λυών) στις 2 Ιουνίου 2021, μετά τη λήξη της πανδημίας. Η «Καρδιά του Ταύρου» καταγράφει τη μακρά πλεύση προς τα εκεί. Την κάθε λεπτομέρεια, την κάθε σύσπαση του προσώπου, τα σώματα που πάλλονται στο αόρατο άγγιγμα του χορογράφου-γλύπτη.

Ο Παπαϊωάννου πασκίζει να κουμαντάρει το καράβι -τον ταύρο της δημιουργίας- με όλα τα μέσα. Το συγκαταβατικό χαμόγελο, η καυστική παρατήρηση, το φιλικό άγγιγμα στην πλάτη, το κομπλιμέντο, ο εξομολογητικός μονόλογος, γίνονται οι μανούβρες του «καπετάνιου» προκειμένου να καθοδηγήσει τους «ναύτες». Το ζητούμενο είναι η αλήθεια του έργου και του μοιράσματος. Μέσα από την πεισματική -και όχι μηχανική- επανάληψη της κίνησης θα γεννηθεί η συγκίνηση.

Σχεδόν απελπισμένος ο δημιουργός, θα ζητήσει τη συνδρομή των ερμηνευτών για να προκύψει το θαύμα. Γιατί η κάθε παράσταση, το κάθε έργο είναι ένα μικρό ή μεγάλο θαύμα. Η συλλογική πίστη σε αυτό είναι προϋπόθεση. Μονάχα έτσι θα βγει η πεταλούδα από το κουκούλι. Και ύστερα; Στο τέλος της παράστασης η κάμερα της Στεφανή θα στραφεί στα ίδια τα σώματα και τα πρόσωπα. Ο φακός της θα τα αγκαλιάσει, καθώς εκείνα αγγίζονται τρυφερά. Σαν γλυκός αποχαιρετισμός ή ραντεβού για την επόμενη συνάντηση. Για την άλλη πεταλούδα που θα πετάξει ύστερα προς το φως.

Ελεύθερα, 9.8.2026