Με αφορμή την Ευρωπαϊκή Ημέρα Natura 2000 και τη Διεθνή Ημέρα Βιοποικιλότητας, ο Διευθυντής του Τμήματος Δασών, Σάββας Ιεζεκιήλ, ξεδιπλώνει τη στρατηγική για τη θωράκιση του φυσικού πλούτου της Κύπρου.
Στο επίκεντρο της συζήτησης τίθεται το κρίσιμο δίλημμα «προστασία ή διαχείριση», με τον Διευθυντή να ξεκαθαρίζει πως η σύγχρονη απάντηση είναι η «προστασία μέσω διαχείρισης». Κάθε μέτρο πρέπει να είναι τεκμηριωμένο, αναλογικό και συνδεδεμένο με τον σκοπό προστασίας, ξεπερνώντας τόσο τις αυθαίρετες παρεμβάσεις όσο και την καταστροφική αδράνεια.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις πολυάριθμες προκλήσεις και τους κινδύνους που απειλούν τα οικοσυστήματα, από την κλιματική αλλαγή και τις καταστροφικές πυρκαγιές μέχρι την εγκατάλειψη της υπαίθρου και τα εισβλητικά είδη, καθώς και στον νέο ευρωπαϊκό κανονισμό για την αποκατάσταση της φύσης, ο οποίος εισάγει μια εποχή μεγαλύτερης ακρίβειας, δεικτών και ευρωπαϊκής λογοδοσίας.
Με αφορμή τις δύο αυτές σημαντικές περιβαλλοντικές επετείους, πώς αποτυπώνεται η βιοποικιλότητα στην πραγματικότητα της Κύπρου;
Η Κύπρος διαθέτει φυσικό πλούτο πολύ μεγαλύτερο από το μέγεθός της. Τα δάση τραχείας πεύκης, τα δάση μαύρης πεύκης στα ψηλότερα υψόμετρα, ο κυπριακός κέδρος, η λατζιά, ο αόρατος, οι παραποτάμιες συστάδες, τα φαράγγια, τα ρέματα, οι θαμνώνες, τα ξέφωτα και τα ορεινά τοπία συνθέτουν ένα μωσαϊκό ζωής. Σε αυτό το μωσαϊκό βρίσκουν χώρο το αγρινό, τα αρπακτικά πτηνά, τα ενδημικά φυτά, οι επικονιαστές, τα ερπετά, τα αμφίβια, τα έντομα, οι μύκητες και οι μικροοργανισμοί του εδάφους που συνήθως δεν φαίνονται, αλλά κρατούν το οικοσύστημα ζωντανό. Αυτή είναι η βιοποικιλότητα στην πράξη. Δεν είναι μια γενική έννοια. Είναι συγκεκριμένα είδη, συγκεκριμένοι οικότοποι και συγκεκριμένοι τόποι. Είναι το Δάσος Πάφου, το Δάσος Τροόδους, το Δάσος Μαχαιρά, τα δασικά οικοσυστήματα του Ακάμα και του Κάβο Γκρέκο, οι δασικές κοιλάδες, οι ρεματιές, τα πευκοδάση, οι περιοχές Natura 2000, οι θέσεις όπου επιβιώνουν σπάνια φυτά, οι βραχώδεις περιοχές όπου φωλιάζουν πουλιά, οι δασικές εκτάσεις που συγκρατούν έδαφος και νερό.
Ποιες είναι οι κυριότερες προκλήσεις και οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν σήμερα τα δασικά μας οικοσυστήματα;
Η ξηρασία, οι υψηλές θερμοκρασίες, οι πυρκαγιές, η κλιματική αλλαγή, η εγκατάλειψη της υπαίθρου, τα εισβλητικά είδη, οι ασθένειες, οι παθογόνοι οργανισμοί, η διάβρωση, οι παράνομες επεμβάσεις, η ανεξέλεγκτη πρόσβαση, η παράνομη υλοτομία, η παράνομη βόσκηση, οι καταπατήσεις, τα σκουπίδια, οι βανδαλισμοί και η πίεση που δημιουργεί η άναρχη επισκεψιμότητα σε ευαίσθητες περιοχές. Σε μια μικρή μεσογειακή χώρα, οι πιέσεις αυτές δεν λειτουργούν χωριστά. Συσσωρεύονται.
Σήμερα, οι προκλήσεις είναι πιο σύνθετες από ό,τι στο παρελθόν. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη τα δασικά οικοσυστήματα. Οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, οι υψηλότερες θερμοκρασίες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα αυξάνουν την ευαλωτότητα των δασών. Παράλληλα, η εγκατάλειψη παραδοσιακών χρήσεων γης μεταβάλλει τη δομή του τοπίου και δημιουργεί νέες ζώνες κινδύνου ανάμεσα στο δάσος, την ύπαιθρο και τις κοινότητες. Οι ασθένειες και οι επιβλαβείς οργανισμοί προσθέτουν νέους κινδύνους. Τα εισβλητικά χωροκατακτητικά είδη μπορούν να αλλοιώσουν τη σύνθεση της βλάστησης και να πιέσουν τα γηγενή είδη. Η διάβρωση υποβαθμίζει το έδαφος και επηρεάζει τη φυσική αναγέννηση. Οι παράνομες επεμβάσεις, οι καταπατήσεις και η ανεξέλεγκτη πρόσβαση μπορούν να διαταράξουν ευαίσθητους οικοτόπους. Η πίεση στα ρέματα και στις παραποτάμιες ζώνες επηρεάζει μικρά αλλά κρίσιμα οικοσυστήματα, τα οποία συχνά λειτουργούν ως διάδρομοι ζωής μέσα στο ξηρό μεσογειακό τοπίο.
Υπάρχει συχνά μια αντιπαράθεση ανάμεσα στην απόλυτη προστασία και τη διαχείριση της φύσης. Πώς τοποθετείται το Τμήμα Δασών πάνω σε αυτό το δίλημμα;
Το δίλημμα «προστασία ή διαχείριση» πρέπει να ξεπεραστεί. Η σύγχρονη απάντηση είναι προστασία μέσω διαχείρισης. Αυτό δεν σημαίνει αυθαίρετη επέμβαση. Δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Σημαίνει ότι κάθε μέτρο πρέπει να είναι τεκμηριωμένο, αναλογικό και συνδεδεμένο με τον σκοπό προστασίας της περιοχής. Σε μια περιοχή μπορεί να απαιτείται αποκατάσταση οικοτόπων. Σε άλλη, έλεγχος εισβλητικών ειδών. Σε άλλη, προστασία δασικού ρέματος. Σε άλλη, ρύθμιση της επισκεψιμότητας. Σε άλλη, διαχείριση καύσιμης ύλης. Σε άλλη, ενίσχυση της φυσικής αναγέννησης ή βελτίωση της δομής του δάσους. Η προστασία της φύσης δεν επιτυγχάνεται ούτε με ανεξέλεγκτες παρεμβάσεις ούτε με αδράνεια. Χρειάζεται κρίση. Χρειάζεται επιστημονική τεκμηρίωση.
Πώς συνδέεται αυτή η διαχειριστική προσέγγιση με την πρόληψη των πυρκαγιών, ειδικά κάτω από το πρίσμα της εγκατάλειψης της υπαίθρου;
Σε μια μεσογειακή χώρα όπως η Κύπρος, η προστασία της βιοποικιλότητας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την πυροπροστασία. Μια μεγάλη πυρκαγιά δεν καταστρέφει μόνο δέντρα. Καταστρέφει οικοτόπους, είδη, μικροπανίδα, έδαφος, σπόρους, φυσική αναγέννηση, παραποτάμια βλάστηση, τοπίο και οικολογική συνέχεια. Μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να ακυρώσει φυσικές διεργασίες δεκαετιών.
Η εγκατάλειψη της υπαίθρου έχει δημιουργήσει σε πολλές περιοχές εκτεταμένες ζώνες πυκνής και συνεχόμενης βλάστησης, οι οποίες συνδέουν τις δασικές εκτάσεις με τις κατοικημένες περιοχές, τις γεωργικές εκτάσεις και τις υποδομές. Αυτό αλλάζει ριζικά τον κίνδυνο. Η πυρκαγιά δεν ξεκινά πάντοτε μέσα στο δάσος και δεν μένει αναγκαστικά περιορισμένη σε αυτό. Μπορεί να εκδηλωθεί σε εγκαταλελειμμένες ή ημιεγκαταλελειμμένες εκτάσεις, να κινηθεί μέσα από συνεχόμενη βλάστηση και να απειλήσει ταυτόχρονα δάση, κοινότητες, καλλιέργειες, υποδομές και περιοχές Natura 2000.
Ποιος είναι ο ρόλος του δικτύου Natura 2000 και ποιες νέες υποχρεώσεις φέρνει ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης;
-Το δίκτυο Natura 2000 είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη διατήρηση της φύσης. Δεν είναι απλώς ένας χαρακτηρισμός στον χάρτη. Δημιουργεί υποχρεώσεις, στόχους διατήρησης, ανάγκη για μέτρα, παρακολούθηση και αξιολόγηση. Μας υποχρεώνει να γνωρίζουμε τι προστατεύουμε, γιατί το προστατεύουμε και ποια μέτρα χρειάζονται ώστε τα είδη και οι οικότοποι να διατηρούνται σε καλή κατάσταση.
Ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης ενισχύει αυτή τη λογική. Η Ευρώπη δεν ζητά πλέον μόνο να διατηρηθούν όσα οικοσυστήματα βρίσκονται σε καλή κατάσταση. Ζητά και την αποκατάσταση οικοσυστημάτων που έχουν υποβαθμιστεί. Αυτό σημαίνει σχέδια, μέτρα, χάρτες, δείκτες, παρακολούθηση, χρονοδιαγράμματα και αποτελέσματα. Η προστασία της φύσης μπαίνει σε μια περίοδο μεγαλύτερης ακρίβειας και μεγαλύτερης λογοδοσίας.
Η Κύπρος χρειάζεται ευρωπαϊκή επικαιροποίηση, διεθνή συνέπεια και διεθνή συνέπεια
Η νέα εποχή της προστασίας της φύσης απαιτεί τεκμηριωμένη πρόοδο. Η Ευρώπη ζητά αποτελέσματα. Αυτό σημαίνει ότι οι υπηρεσίες με πραγματική δυνατότητα εφαρμογής στο πεδίο αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Δεν αρκεί να υπάρχει πολιτική. Πρέπει να υπάρχει μηχανισμός εφαρμογής. Δεν αρκεί να υπάρχει σχέδιο. Πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι, υποδομές, δεδομένα, συνέχεια και δυνατότητα ελέγχου της προόδου.
Το Τμήμα Δασών μπορεί να συνδέσει την ευρωπαϊκή πολιτική με την κυπριακή πραγματικότητα. Κατανοεί τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το Natura 2000, τις Οδηγίες για τη φύση, τη Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα και τον Κανονισμό Αποκατάστασης. Ταυτόχρονα γνωρίζει τις ιδιαιτερότητες της Κύπρου: το μικρό μέγεθος του νησιού, τη γειτνίαση δασών με κοινότητες και γεωργικές εκτάσεις, την έντονη ξηροθερμική πίεση, την ταχύτητα εξάπλωσης μιας πυρκαγιάς και τη σημασία της έγκαιρης πρόσβασης στο πεδίο.
Αυτή η σύνδεση είναι κρίσιμη. Η ευρωπαϊκή και διεθνής πολιτική πρέπει να εφαρμόζεται με συνέπεια, αλλά και με πλήρη κατανόηση των τοπικών συνθηκών. Δεν πρέπει ούτε να αποδυναμώνεται ούτε να μεταφέρεται μηχανικά χωρίς προσαρμογή. Η Κύπρος χρειάζεται ευρωπαϊκή επικαιροποίηση, διεθνή συνέπεια και πρακτική αποτελεσματικότητα. Το ένα χωρίς το άλλο δεν αρκεί.
Το μέλλον των δασών της Κύπρου θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να τα προετοιμάσουμε για τις συνθήκες που έρχονται. Τα δάση πρέπει να γίνουν πιο ανθεκτικά στην ξηρασία, στις πυρκαγιές και στις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι περιοχές Natura 2000 πρέπει να έχουν σαφή μέτρα διατήρησης και διαχείρισης. Η βιοποικιλότητα πρέπει να προστατεύεται πριν φτάσει στο σημείο της κρίσης. Η αποκατάσταση πρέπει να γίνεται με τρόπο ουσιαστικό και μετρήσιμο.
Αυτό απαιτεί μια δασική υπηρεσία με επιχειρησιακή ικανότητα, επιστημονική τεκμηρίωση, οργανωμένα δεδομένα, καλύτερη παρακολούθηση, τεχνολογία, συνεργασία με άλλες υπηρεσίες και καθαρή αντίληψη του ευρωπαϊκού και διεθνούς πλαισίου. Απαιτεί, όμως, και σεβασμό στη γνώση του πεδίου. Διότι η προστασία της φύσης τελικά κρίνεται εκεί όπου βρίσκεται η φύση: στο δάσος, στην πλαγιά, στο ρέμα, στο μονοπάτι, στην περιοχή που πρέπει να προστατευθεί πριν απειληθεί.
Η διατήρηση της βιοποικιλότητας δεν είναι πολυτέλεια. Είναι μέρος της ανθεκτικότητας της χώρας. Τα δάση συγκρατούν έδαφος, στηρίζουν υδατικούς κύκλους, φιλοξενούν είδη, διαμορφώνουν τοπίο, προσφέρουν αναψυχή, εκπαιδεύουν την κοινωνία και επηρεάζουν την ποιότητα ζωής. Όταν υποβαθμίζεται ένα δάσος, η απώλεια δεν είναι μόνο οικολογική. Είναι κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική.
Η συζήτηση για το Natura 2000 και τη βιοποικιλότητα πρέπει να γίνει πιο ώριμη. Να αναγνωρίσει ότι η προστασία χρειάζεται κανόνες, αλλά και ικανότητα εφαρμογής. Χρειάζεται ευρωπαϊκή συμμόρφωση, διεθνή κατανόηση, προσαρμογή στις κυπριακές συνθήκες και υπηρεσίες που μπορούν να μετατρέψουν το πλαίσιο σε πράξη.
Το Τμήμα Δασών έχει υπηρετήσει αυτή την αποστολή στο παρελθόν. Την υπηρετεί σήμερα σε πιο απαιτητικές συνθήκες. Και πρέπει να την υπηρετήσει ακόμη πιο αποφασιστικά στο μέλλον. Με καλύτερα εργαλεία, ισχυρότερη πρόληψη, πιο συστηματική αποκατάσταση, περισσότερη τεκμηρίωση και σταθερή παρουσία στο πεδίο.
Η φύση της Κύπρου χρειάζεται φροντίδα πριν φτάσει στο σημείο της κρίσης. Χρειάζεται να διατηρείται ζωντανή, να θωρακίζεται απέναντι στους νέους κινδύνους, να αποκαθίσταται όπου έχει πληγωθεί, να παρακολουθείται με σοβαρότητα και να διαχειρίζεται με μέτρο και ικανότητα.
Οι όποιες δράσεις διατήρησης για να είναι πετυχημένες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη και να περιλαμβάνουν τις τοπικές κοινωνίες και τον παράγοντα άνθρωπο ως αναπόσπαστο μέρος των οικοσυστημάτων αλλιώς είναι καταδικασμένες να αποτύχουν. Αυτό είναι το ουσιαστικό μήνυμα της Ευρωπαϊκής Ημέρας Natura 2000 και της Διεθνούς Ημέρας Βιοποικιλότητας. Η φύση δεν προστατεύεται μόνο με σχεδιασμούς. Προστατεύεται με συνέπεια , συνέχεια, γνώση και πρακτικό έργο. Και αυτό είναι το πεδίο στο οποίο το Τμήμα Δασών έχει καθοριστικό ρόλο: να κρατήσει τα δάση της Κύπρου ζωντανά, ανθεκτικά και λειτουργικά, για το σήμερα και για τις επόμενες γενιές.
Πρόκληση αλλά και ευκαιρίαη νέα ευρωπαϊκή πραγματικότητα
Πώς μπορεί το Τμήμα Δασών να ανταποκριθεί σε αυτή τη νέα ευρωπαϊκή πραγματικότητα;
Για την Κύπρο, αυτό αποτελεί πρόκληση αλλά και ευκαιρία. Τα κρατικά δάση μπορούν να αποτελέσουν βασικό πεδίο εφαρμογής ώριμων μέτρων αποκατάστασης και ανθεκτικότητας, επειδή υπάρχει οργανωμένη παρουσία, διοικητική ευθύνη, γνώση πεδίου και δυνατότητα παρακολούθησης. Αυτό είναι πρακτικό πλεονέκτημα για τη χώρα. Δεν αρκεί όμως να υπάρχει. Πρέπει να αποτυπωθεί σωστά στο εθνικό πλαίσιο σχεδιασμού.
Η συμβολή του Τμήματος Δασών πρέπει να είναι συγκεκριμένη και μετρήσιμη. Αποκατάσταση υποβαθμισμένων δασικών περιοχών. Ενίσχυση γηγενών ειδών. Βελτίωση της δομής και της ανθεκτικότητας των δασών. Προστασία και αποκατάσταση δασικών ρεμάτων. Μέτρα για τη συνδεσιμότητα οικοσυστημάτων. Παρακολούθηση ειδών και οικοτόπων. Διαχείριση καύσιμης ύλης όπου τεκμηριώνεται. Χρήση χαρτογράφησης, τεχνολογίας και δεδομένων.
