Γυναικεία υπόθεση η φροντίδα στην Κύπρο: Σημαντικές διαπιστώσεις έρευνας – Το 52,8% των γυναικών, έναντι 33,5% των ανδρών, απάντησε ότι η επαγγελματική εξέλιξη επηρεάστηκε «σημαντικά»

Η φροντίδα στην Κύπρο σήμερα παραμένει κυρίως «γυναικεία υπόθεση», όπως διαπιστώνει έρευνα του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου (MIGS) στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου CAREdiZO, που καταγράφει άνιση κατανομή της φροντίδας στο σπίτι και κόστος στην επαγγελματική πορεία των γυναικών. Την ίδια στιγμή, όπως ανέφερε στον «Φ» η ανώτερη ερευνήτρια του MIGS Μαρία Αγγελή, «μικρές επιχειρήσεις και οργανώσεις αναζητούν ευελιξία  για να στηρίξουν τους/τις εργαζομένους/ες τους, αλλά σκοντάφτουν σε περιορισμένους πόρους και παγιωμένα στερεότυπα». Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ για το θέμα αυτό, συναντήσαμε και μιλήσαμε με το ζεύγος Ανδρέα Μουσικού και Ευαγγελίας Παύλου γονέων ενός 5χρονου παιδιού που είναι και οι δύο εργαζόμενοι και περιλαμβάνονται στη μειοψηφία των περιπτώσεων όπου η φροντίδα είναι υπόθεση…και των δύο! Εξασφαλίσαμε επίσης τη μαρτυρία εργοδότριας 42 χρόνων που διευθύνει μικρή επιχείρηση με ολιγομελή ομάδα εργαζομένων, όπως και τη μαρτυρία 51χρονου άνδρα που εργοδοτείται σε άλλη μικρή επιχείρηση.

Η σύγκρουση εργασίας και φροντίδας

«Στην Κύπρο η φροντίδα παιδιών, ηλικιωμένων και συγγενών με αναπηρία ή ασθένεια, εξακολουθεί να έχει έντονα γυναικείο πρόσωπο» μας είπε η Μαρία Αγγελή και πρόσθεσε: «Στοιχεία από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE) αναφέρουν ότι μαγειρεύει καθημερινά το 70% των γυναικών έναντι 33% των ανδρών. Το 41% των γυναικών αναφέρει καθημερινή φροντίδα ή εκπαίδευση παιδιών, εγγονιών, ηλικιωμένων ή ατόμων με αναπηρία, έναντι 28% των ανδρών. Το ίδιο μοτίβο – πρόσθεσε – βρίσκεται στο επίκεντρο του CAREdiZO, ενός ευρωπαϊκού έργου που εξετάζει πώς μοιράζεται η φροντίδα στο σπίτι και πώς οι μικρές επιχειρήσεις και οι μικρές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να στηρίξουν τους/τις εργαζομένους/ες τους. Η κυπριακή έρευνα του έργου βασίστηκε σε απαντήσεις από γυναίκες και άντρες και εστίασε σε ανθρώπους που εργάζονται, ιδιαίτερα σε μικροεπιχειρήσεις και μικρές οργανώσεις. Το δείγμα συγκεντρώθηκε μέσω διαδικτυακής, εθελοντικής συμμετοχής και προσφέρει μια συγκεκριμένη εικόνα για το πώς βιώνεται η σύγκρουση ανάμεσα στην εργασία και τη φροντίδα».

Ανισότητα και επαγγελματικο κόστος

«Τα στοιχεία είναι σαφή», υπέδειξε η ερευνήτρια του MIGS και πρόσθεσε: «Στις απαντήσεις για την Κύπρο, σχεδόν οι μισές γυναίκες με ευθύνες φροντίδας (48,1%) δήλωσαν ότι αναλαμβάνουν «ως επί το πλείστον» οι ίδιες τη φροντίδα, έναντι 4,7% των ανδρών. Αντίθετα 71,4% των ανδρών είπαν ότι μοιράζονται εξίσου τη φροντίδα με τον/την σύντροφό τους, ποσοστό που μεταξύ των γυναικών ήταν 40,7%. Η διαφορά φαίνεται και στις καθημερινές εργασίες. Οι γυναίκες αποτελούσαν το 86,3% όσων ανέφεραν ότι οργανώνουν ραντεβού, το 83,7% όσων καθαρίζουν ή πλένουν ρούχα και το 79,6% όσων μαγειρεύουν ή αναλαμβάνουν την προσωπική φροντίδα. Ακόμη και στην ιατρική υποστήριξη και στη συναισθηματική φροντίδα, το μεγαλύτερο μέρος των απαντήσεων προήλθε από γυναίκες. Η ανισότητα δεν αποτυπώνεται μόνο στο είδος της εργασίας, αλλά και στον χρόνο.

Οι άνδρες δήλωσαν συχνότερα 10-20 ώρες φροντίδας την εβδομάδα, ενώ οι γυναίκες συχνότερα πάνω από 40 ώρες. Μόνο  γυναίκες ανέφεραν το εύρος 31-40 ωρών». Σε σχέση με το επαγγελματικό κόστος, η Μαρία Αγγελή ανέφερε ότι «για πολλές γυναίκες η φροντίδα μετατρέπεται σε εμπόδιο σταδιοδρομίας» και συνέχισε: «Το 52,8% των γυναικών, έναντι 33,5% των ανδρών, απάντησε ότι η επαγγελματική του/της εξέλιξη επηρεάστηκε «σημαντικά» λόγω των ευθυνών φροντίδας.

Η έρευνα καταγράφει επίσης ότι οι γυναίκες ανέφεραν συχνότερα αλλαγή ή εγκατάλειψη εργασίας για να διαχειριστούν τις ευθύνες φροντίδας, ενώ οι άνδρες συχνότερα δήλωσαν μείωση ωραρίου ή μηδενική επίδραση. Η πίεση έχει και ψυχολογικό και οργανωτικό αποτύπωμα. Στις απαντήσεις για ενοχές, άγχος ή εξουθένωση, το 78,5% προερχόταν από γυναίκες. Το ίδιο ίσχυε για την κρυφή εχθρότητα από εργοδότες/τριες απέναντι σε άτομα που έχουν υποχρεώσεις φροντίδας (83,4%), την έλλειψη διαθέσιμων υπηρεσιών φροντίδας (86,3%) και την έλλειψη ευέλικτου ωραρίου (76%). Οι αριθμοί αυτοί δεν μετρούν τον συνολικό πληθυσμό, αποτυπώνουν όμως το μοτίβο που περιγράφει το συγκεκριμένο δείγμα: η φροντίδα συνδέεται δυσανάλογα με την επαγγελματική επισφάλεια των γυναικών».

 Σε ό,τι αφορά τη φροντίδα μικρών παιδιών και ηλικιωμένων ή ασθενών, η έρευνα κατέδειξε ότι «η οικογένεια καλύπτει το κενό των υπηρεσιών», όπως μας είπε η κυρία Αγγελή και πρόσθεσε: «Η φροντίδα των μικρών παιδιών στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, νηπιαγωγεία, απογευματινά προγράμματα και παππούδες ή γιαγιάδες. Για παιδιά σχολικής ηλικίας, όμως, οι συμμετέχοντες/ουσες ανέφεραν σπάνια χρήση οργανωμένων υπηρεσιών και μεγαλύτερη, αν και όχι συχνή, εξάρτηση από συγγενείς και άλλους ενήλικες.

Στη φροντίδα ηλικιωμένων ή ατόμων με αναπηρία/ασθένεια, οι περισσότερες υπηρεσίες δηλώθηκαν ως σπάνια ή ποτέ χρησιμοποιούμενες.Το εύρημα συνδέεται με την ευρύτερη αίσθηση ανεπαρκούς στήριξης: 91% των συμμετεχόντων/ουσών θεωρεί ότι οι ευθύνες φροντίδας δεν μοιράζονται ισότιμα μεταξύ γυναικών και ανδρών. Ως βασικές αιτίες ανέφεραν τα κοινωνικά πρότυπα και τις παραδόσεις, αλλά και την έλλειψη δομών και υπηρεσιών στήριξης».

Ανάμεσα στην πρόθεση και την αδυναμία

Το δεύτερο σκέλος του έργου CAREdiZO στρέφεται στις μικροεπιχειρήσεις και στις μικρές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, «χώρους όπου η απουσία ακόμη και ενός ατόμου μπορεί να ανατρέψει τη λειτουργία μιας ομάδας», όπως παρατήρησε η Μαρία Αγγελή. «Στην Κύπρο – πρόσθεσε – το έργο κατέγραψε τέσσερις συνεντεύξεις με εργοδότες/τριες και εργαζομένους/ες από μια μικρή τουριστική επιχείρηση και τρεις μικρές οργανώσεις. Πρόκειται για ποιοτική, διερευνητική αποτύπωση και όχι για μέτρηση του συνόλου των Κυπρίων εργοδοτών/τριών. Οι συμμετέχοντες/ουσες περιέγραψαν έναν διπλό περιορισμό. Οι μικρές οργανώσεις εξαρτώνται συχνά από ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, λειτουργούν με περιορισμένο προσωπικό και δυσκολεύονται να προσφέρουν υβριδική εργασία ή ευέλικτα ωράρια. Οι μικρές επιχειρήσεις, από την άλλη, ανέφεραν δυσκολία να διαμορφώσουν πιο ευέλικτο περιβάλλον εργασίας. Πίσω από τους οικονομικούς περιορισμούς, εντοπίζουμε και βαθύτερα κοινωνικά εμπόδια: την προσδοκία ότι η γυναίκα είναι η βασική φροντίστρια, έμφυλα στερεότυπα στις προσλήψεις και δυσανάλογη επιβάρυνση των γυναικών με τη συναισθηματική εργασία».

Από την αναγνώριση στη λύση

Όπως επεσήμανε η Μαρία Αγγελή «οι προτάσεις που αναδύονται από τα δύο σκέλη της έρευνας, συγκλίνουν: οικονομικά προσιτές και διαθέσιμες υπηρεσίες φροντίδας, ευέλικτα ωράρια και τηλεργασία όπου είναι εφικτή, πολιτικές εργασίας φιλικές προς την οικογένεια και ίση γονική άδεια. Οι συμμετέχοντες/ουσες υπογραμμίζουν επίσης την ανάγκη να ενθαρρυνθούν οι άνδρες να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας. Για τις μικρές επιχειρήσεις, η απάντηση δεν χρειάζεται να είναι ένα δυσκίνητο σύστημα. Οι συνεντεύξεις του CAREdiZO αναδεικνύουν πρακτικές όπως ευέλικτο ή υβριδικό ωράριο, δυνατότητα μετακίνησης του χρόνου εργασίας σε έκτακτες ανάγκες και μια λιγότερο γραφειοκρατική, αλλά καθαρή και δίκαιη, αντιμετώπιση των αναγκών φροντίδας. Η πρόκληση είναι να περάσουν αυτές οι διευθετήσεις από την προσωπική καλή θέληση, σε σταθερούς κανόνες που να προστατεύουν εξίσου γυναίκες και άνδρες. Η προσέγγισή μας απέναντι στη φροντίδα μετατοπίζει τον διάλογο από την «ισορροπία εργασίας-οικογένειας» στην «ισορροπία εργασίας-προσωπικής ζωής», ώστε να περιλαμβάνει και την υγεία, την ευημερία και την προσωπική ασφάλεια, όχι μόνο τη γονεϊκότητα». Η ερευνήτρια κατέληξε αναφέροντας στον «Φ» ότι «το CAREdiZO δεν περιορίζεται στην καταγραφή του προβλήματος. Το φθινόπωρο θα διοργανωθούν στην Κύπρο, την Ελλάδα και τη Βουλγαρία δωρεάν σεμινάρια προς εταιρείες και οργανισμούς, με στόχο να βοηθηθούν στη χάραξη πολιτικών που να στηρίζουν τις υποχρεώσεις φροντίδας των εργαζομένων. Όσοι ενδιαφέρονται στην Κύπρο μπορούν να επικοινωνήσουν με τη Μαρία Αγγελή στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο  angeli.m@medinstgenderstudies.org. Παράλληλα το MIGS παρουσιάζει μια σειρά από podcasts με θέμα τη φροντίδα στο κανάλι του «WE-PODS» στο Spotify https://open.spotify.com/show/77v30MY5P61MhpNukOURLG?si=6f6e4a2960a141c2

Ευελιξία στη δουλειά- συνέπεια στην οικογένεια

«Εργάζομαι σε μια μικρή επιχείρηση και τα τελευταία δύο χρόνια φροντίζω μαζί με την αδελφή μου, τους γονείς μας», μας είπε 51χρονος άνδρας και πρόσθεσε: «Ο πατέρας μου χρειάζεται συχνά εξετάσεις και η μητέρα μου δεν μπορεί πάντα να μείνει μόνη στο σπίτι. Το δύσκολο δεν είναι μόνο ο χρόνος, είναι ότι πολλά ραντεβού προκύπτουν ξαφνικά και δεν χωρούν εύκολα σε ένα αυστηρό ωράριο εργασίας. Στην αρχή δίσταζα να το συζητήσω στη δουλειά. Όταν όμως μίλησα ανοιχτά, συμφωνήσαμε σε κάτι απλό: ενημερώνω έγκαιρα την ομάδα, μπορώ να μετακινώ την ώρα εργασίας μου όταν υπάρχει ιατρικό ραντεβού και, αν χρειαστεί, να δουλεύω από το σπίτι. Πολλές φορές παίρνω μαζί μου το λάπτοπ όταν ο γιος μου έχει προπόνηση τα απογεύματα. Όσο εκείνος είναι στο γήπεδο, απαντώ σε μηνύματα, ολοκληρώνω εκκρεμότητες ή μπαίνω σε ένα online meeting. Δεν σημαίνει ότι η δουλειά μπαίνει μέσα στον προσωπικό χρόνο χωρίς όρια. Σημαίνει ότι έχω τη δυνατότητα να οργανώσω την ημέρα μου χωρίς να χάνω στιγμές από τη ζωή του παιδιού μου ή να αφήνω όλη τη φροντίδα των γονιών μου στην αδελφή μου.

Αυτό που με βοηθά περισσότερο, είναι ότι δεν χρειάζεται κάθε φορά να απολογούμαι ή να ζητώ προσωπική εξυπηρέτηση. Υπάρχει μια κοινή κατανόηση ότι η φροντίδα γονιών και παιδιών δεν είναι εξαίρεση. Ενσωματώνεται αρμονικά στο πρόγραμμα της δουλειάς. Η ευελιξία δεν με κάνει λιγότερο αφοσιωμένο στη δουλειά μου, ίσα ίσα μου επιτρέπει να είμαι συνεπής και στη δουλειά και στην οικογένειά μου. Χαίρομαι όταν παρατηρώ και άλλους συναδέλφους να διακόπτουν το πρόγραμμα της δουλειάς, για να κάνουν κάτι άλλο. Όπως π. χ. να πάνε σε ένα κομμωτήριο ή έναν οδοντίατρο το πρωί, που δεν είναι ώρα αιχμής. Γιατί να κολλάνε στην κίνηση το απόγευμα, ενώ μπορούν να το κάνουν το πρωί στις 11 και να επιστρέψουν μετά στη δουλειά;»

Βάση τα καθήκοντα και όχι το ωράριο
«Μετά την πανδημία κατάλαβα ότι η παραγωγικότητα δεν μετριέται από τις ώρες που περνά κάποιος/α στο γραφείο, αλλά από το αν η δουλειά προχωρεί και αν τα παραδοτέα ολοκληρώνονται σωστά και στην ώρα τους» μας είπε η 42χρονη διευθύντρια μικρής επιχείρησης και εργοδότρια ολιγομελούς ομάδας εργαζομένων, προσθέτοντας ότι «προσπάθησε να οργανώσει τη δουλειά με βάση τα καθήκοντα και όχι το ωράριο».

Και συνέχισε: «Στην αρχή κάθε μήνα συμφωνούμε τι χρειάζεται να γίνει, ποιος/α αναλαμβάνει τι και ποιες είναι οι προθεσμίες μας. Από εκεί και πέρα, ο καθένας/η καθεμία οργανώνει την ημέρα του/της με τον τρόπο που του/της βγάζει νόημα. Παλιότερα, ομολογώ, ήθελα να βλέπω την ομάδα στο γραφείο – ένιωθα ότι έτσι είχα καλύτερη εικόνα για το τι γίνεται. Με τον καιρό όμως κατάλαβα ότι η ομάδα μπορεί να λειτουργήσει εξίσου καλά και εξ αποστάσεως, αρκεί να υπάρχει σαφήνεια στους στόχους και εμπιστοσύνη στους ανθρώπους. Μια συνάδελφος, για παράδειγμα, θέλει να προλαβαίνει την πρωινή της γυμναστική και ξεκινά μια ώρα αργότερα. Ένας συνάδελφος δουλεύει από το σπίτι, γιατί εκεί συγκεντρώνεται καλύτερα. Δεν το βλέπουμε ως προνόμιο για λίγους/ες, αλλά ως έναν διαφορετικό τρόπο να οργανώνει ο καθένας/η καθεμία τη δουλειά του/της.Η αλλαγή δεν με δυσκόλεψε, αντίθετα με βοήθησε κι εμένα. Είμαι μονογονιός και τώρα έχω πολύ μεγαλύτερη ευελιξία με τα παιδιά μου. Δεν χρειάζεται να ψάχνω κάθε φορά ποιος/α θα τα πάρει από το σχολείο. Πάω εγώ, τα παίρνω, τα ταΐζω και συνεχίζω τη δουλειά το απόγευμα.Κι έχει βοηθήσει και την ομάδα: επικοινωνούμε πιο καθαρά, ξέρουμε τι έχει αναλάβει ο καθένας/η καθεμία και η ευθύνη είναι πιο ορατή. Όταν εμπιστεύεσαι τους ανθρώπους και αξιολογείς τη δουλειά από το αποτέλεσμα, η ευελιξία μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος και της ομάδας και του οργανισμού».

Η κοινή ανάληψη και διαχείριση των ευθυνών

«Μας αρέσει με τον Ανδρέα να μαγειρεύουμε μαζί στο σπίτι, αλλά συνήθως μαγειρεύει εκείνος και κάνω εγώ το πλύσιμο των πιάτων. Κάποτε βέβαια μαγειρεύω εγώ και πλένει εκείνος τα πιάτα» ανέφερε στον «Φ» η Ευαγγελία Παύλου, γεγονός που επιβεβαίωσε και ο σύζυγος της Ανδρέας Μουσικός. Τους συναντήσαμε στο εργαστήρι ζαχαροπλαστικής που διατηρεί η Ευαγγελία στην περιοχή Ελαιώνων στον Στρόβολο και μας μίλησαν για την κοινή τους ζωή και για το πώς μοιράζονται τις ευθύνες της οικιακής φροντίδας και της φροντίδας της 5χρονης κόρης τους. «Κάθε μέρα μόλις σχολάσω στις διόμισι-τρεις, έρχομαι εδώ στο εργαστήρι και βοηθώ την Ευαγγελία, αλλά και μεταφέρω την κόρη μας, προς και από τις απογευματινές της δραστηριότητες» μας είπε ο Ανδρέας που είναι υπάλληλος στις Ταχυδρομικές Υπηρεσίες. Μας ανέφερε ότι μέχρι πριν δύο χρόνια εργαζόταν για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα ως αρχιμάγειρας – εργοδοτήθηκε διαδοχικά στην κουζίνα ιδιωτικού πανεπιστημίου, σε μικρό νυχτερινό κέντρο (για ένα χρόνο, μαζί με τη σύζυγο του τις νύχτες Παρασκευής και Σαββάτου), σε εργοστάσιο παραγωγής διατροφικών προϊόντων και σε αρτοποιείο.

 Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι γνωρίστηκαν ενώ σπούδαζαν και οι δύο Μαγειρικές Τέχνες στο ΑΞΙΚ – το Ανώτερο Ξενοδοχειακό Ινστιτούτο Κύπρου που προσφέρει προγράμματα ξενοδοχειακής και επισιτιστικής εκπαίδευσης στο τριτοβάθμιο επίπεδο. Ρωτήσαμε την Ευαγγελία πώς θα αντιμετώπιζε τη σχέση της με τον Ανδρέα, αν στην αρχή της γνωριμίας τους διαπίστωνε ότι ήταν άνδρας…της «παραδοσιακής σχολής»; Ήταν άμεση η απάντηση της, καθώς κοίταξε χαμογελώντας τον σύζυγο της, που της αντιγύρισε το χαμόγελο: «Δεν νομίζω ότι θα το αντιμετώπιζα καλά…Σίγουρα δεν θα το προχωρούσα σε πιο σοβαρό επίπεδο και στον γάμο…».