Η Μπάρμπαρα Κασλ και η λαίδη Στραμπόλγκι στην Πάφο τον Σεπτέμβριο 1958 – Η ασύμμετρη, τυφλή βρετανική βία σε Κάθηκα και γειτονικά χωριά, το «κυπριακό Νταχάου» και λίγα γιολίτικα αμύγδαλα

«Η κ. Κάσλ διεπίστωσε χθες αυτοπροσώπως τα δεινοπαθήματα των χωριών της Πάφου», ήταν ο τίτλος του πρωτοσέλιδου άρθρου του «Φιλελευθέρου», στις 21 Σεπτεμβρίου 1958.

Υπότιτλος: «Τα δοκιμασθέντα χωρία ήσαν σημαιοστόλιστα και οι κάτοικοι της επεφύλαξαν θερμήν υποδοχήν. Είδε τας καταστροφάς και ήκουσε παράπονα. Επεσκέφθη και το Στρατόπεδον Πολεμίου μετά του Διοικητού».

Η περιοδεία της Μπάρμπαρα Κασλ (Barbara Castle), αντιπροέδρου του βρετανικού Εργατικού Κόμματος (Labour Party), σε Γιόλου, Κάθηκα, Θελέτρα και Στρατόπεδο Πολεμίου προβλήθηκε πρωτοσέλιδη και στις εφημερίδες «Ελευθερία» και «Έθνος»: «Η Βαρβάρα Κάσλ μετέβη χθες εις Πάφον και συνηντήθη με κακοποιηθέντας κατοίκους»· «Η Μπάρμπαρα Κάσλ επεσκέφθη χθες τα θύματα των στρατιωτικών ωμοτήτων εις τρία χωρία της επαρχίας Πάφου». Σε προηγούμενα φύλλα καταγράφηκαν οι συναντήσεις της Βρετανίδας βουλευτού με τους κυβερνήτη Σερ Χιου Φουτ (Sir Hugh Foot), μητροπολίτη Κιτίου Άνθιμο, δημάρχους Θεμιστοκλή Δέρβη (Λευκωσίας) και Κώστα Παρτασίδη (Λεμεσού) και εκπροσώπους Αριστεράς, Εζεκία Παπαϊωάννου και Ανδρέα Φάντη.

Της άφιξης στην Κύπρο (17/9/1958) είχαν προηγηθεί συνομιλίες στην Αθήνα, με τους Κωνσταντίνο Καραμανλή και Αρχιεπίσκοπο Μακάριο καθώς και μονοήμερο ταξίδι στην Άγκυρα. Στην Αθήνα, η Μπάρμπαρα Κασλ επανέλαβε την υποστήριξη του Εργατικού Κόμματος στην αυτοδιάθεση και τόνισε την ανάγκη άρσης της υπερορίας του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου.

«Ταξίδευσα στην Κύπρο μ’ ένα σκοπό, για να προσπαθήσω να βρω μια διέξοδο στην ατέλειωτη τραγωδία που έχει σαν αποτέλεσμα την απώλεια τόσων αγγλικών και κυπριακών ζωών», τόνισε στους «Τάιμς οφ Σάιπρους». Όπως εξήγησε, το δράμα διαιωνιζόταν επειδή η βρετανική κυβέρνηση αρνείτο στους Κυπρίους «το δικαίωμα να καθορίσουν οι ίδιοι το μέλλον τους».

Τα αιματηρά γεγονότα της Πάφου

Στις 13 Σεπτεμβρίου, ενέδρα στη Γιόλου επέφερε τον θάνατο ενός Βρετανού στρατιώτη και τον τραυματισμό δύο. Ακολούθησαν αντίποινα εναντίον των κατοίκων των γύρω χωριών (Γιόλου, Κάθηκα, Στρουμπιού, Πολεμίου, Μηλιού, Σίμου, Θελέτρας, Αρόδων). Στη Γιόλου, Βρετανοί στρατιώτες διέρρηξαν καφενεία, μέθυσαν, συνέλαβαν, τραυμάτισαν και κατέστρεψαν. Στον Κάθηκα, πέρα από τις βιαιοπραγίες και καταστροφές περιουσιών (πέραν των 10.000 λιρών), σημειώθηκε θανάσιμη συμπλοκή, στο σπίτι του 40χρονου πατέρα επτά παιδιών, Χαράλαμπου Καλαϊτζή. Η Έλλη Καλαϊτζή, οκτώ ετών τότε, θυμάται τους στρατιώτες να μπουκάρουν, μέσα στη νύχτα, στο σπίτι, για να σύρουν βίαια τον πατέρα της, στην πλατεία, με τους άλλους άνδρες του χωριού. Εκείνος, λόγω προηγούμενου βιώματος, αντιστάθηκε. Αφού κτυπήθηκε με υποκοπάνους και πριν πυροβοληθεί θανάσιμα, ο Καλαϊτζής σκότωσε με μαχαίρι τρεις Βρετανούς στρατιώτες.

Η κηδεία του τελέστηκε στις 15 Σεπτεμβρίου, παρουσία πλήθους κόσμου, παρά τη στρατιωτική επίβλεψη. Επικήδειο εκφώνησε ο 19χρονος Ιάκωβος Χριστοδουλίδης από τις Αρόδες. Κατά την επιστροφή στις Αρόδες, ο Χριστοδουλίδης έπεσε θύμα φονικής βρετανικής επίθεσης.

Στον Τύπο παρουσιάστηκαν –με συμπάθεια και οργή, μαρτυρίες θυμάτων και αυτοπτών μαρτύρων και φωτογραφίες– οι σκηνές τρόμου, αγωνίας, φρίκης, κακοποιήσεων και καταστροφών, η στρατοκρατία και η ασύμμετρη βία κατά πάντων. Δεκάδες άτομα χρειάστηκαν ιατρική περίθαλψη. Από την Αθήνα, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ κατήγγειλε τα μαζικά, αδιάκριτα αντίποινα. Σε διάγγελμά του, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Θεόκλητος χαρακτήρισε τις βρετανικές ενέργειες «κορωνίδα του κυπριακού δράματος». Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, υπουργός Προεδρίας της ελληνικής κυβέρνησης, τόνισε την καταβαράθρωση του ηθικού κύρους της Βρετανίας και την ευθύνη ηθικών και φυσικών αυτουργών.

Την οργή των Ελλήνων Κυπρίων ενέτεινε προκλητικό κυβερνητικό ανακοινωθέν, το οποίο υποβάθμιζε το εύρος των συνεπειών της βίας και νομιμοποιούσε τις βρετανικές αυθαιρεσίες: «Δι’ αυτού επιδιώκεται να εμφανισθούν τα όργια των στρατιωτών ως νόμιμοι εκδηλώσεις· εν τούτοις οι συντάκται του παραδέχονται ότι προεκλήθησαν μερικαί ζημίαι και εις μερικά πρόσωπα επροξενήθησαν ελαφρά τραύματα. Και ο στρατός νομίζει ότι με μεθόδους ως αύται και αι οποίαι είναι ένας κρίκος εις την μακράν άλυσον απαισίων βιαιοπραγιών, θα κάμψη το φρόνημα του Ελληνικού Κυπριακού λαού. Απατάται οικτρώς».

Σύμφωνα με καταγγελίες κρατουμένων, στο στρατόπεδο Πολεμίου οι ίδιοι υπέστησαν, στο πλαίσιο των βρετανικών αντιποίνων, απάνθρωπα βασανιστήρια. Οι μαρτυρίες του επιβεβαιώνονται από τις δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις, την αναφορά του Κώστα Παρτασίδη.Κατά τον Παρτασίδη, τα όσα διαδραματίστηκαν και εν γένει οι συνθήκες κράτησης στα στρατόπεδα, συνιστούσαν κατάφορη παραβίαση των αρχών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δικαιοσύνης. «Κυπριακό Νταχάου»: Τέτοιο ήταν το στρατόπεδο κράτησης Πολεμίου, κατά τους αλλοτινούς «ενοίκους» του. Οι συνθήκες ήταν τρισάθλιες και η καθημερινή μεταχείριση βάναυση. Ξύλο, καψόνια και βρισιές («φονιάδες», «μπάσταρδοι», κ.ά.) ήταν μέρος της καθημερινότητας. Σε κάθε αντίσκηνο κοιμούνταν περίπου είκοσι άτομα, με κουβά για τουαλέτα. Το πρωί τους σήκωναν από τις πέντε και τους υποχρέωναν να ανεβοκατεβαίνουν για ώρες τροχάδην τον λόφο ή να τρέχουν γύρω από αυτόν. Έπειτα, τους έβαζαν να σταθούν για ώρες όρθιοι κοιτώντας τον ήλιο. Κτυπήματα της ΕΟΚΑ και βρετανικές απώλειες σήμαιναν εκρήξεις βαναυσότητας, οι οποίες, ωστόσο, δεν μείωναν τη χαρά των αγωνιστών για τα πλήγματα.

Η Κασλ σε Κάθηκα, Γιόλου, Θελέτρα και Πολέμι

Συνοδοί της Κασλ στην περιοδεία στην Πάφο ήταν, ως μέλη του Κεντρικού Γραφείου Επιτροπών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Κύπρου, οι δικηγόροι Μάρκος Σπανός και Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης (ο οποίος εκτελούσε και χρέη οδηγού).

Στη Γιόλου συναντήθηκε και με τα μέλη της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Πάφου, Ιάκωβο Ιακωβίδη (δήμαρχο), Σωτήρη Μαρκίδη, Νίκο Μαυρονικόλα, Φαίδρο Γαλατόπουλο, Λάμπρο Νικολαΐδη και Δημήτρη Στυλιανίδη. Και στα τρία χωριά της επιφυλάχθηκε θερμή υποδοχή, με σημαιοστολισμούς, ανθοδέσμες και ζητωκραυγές υπέρ της αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού και του Εργατικού Κόμματος. Στον Κάθηκα προσφέρθηκαν και γλυκά και σιουσιούκκος. Προβάλλει η υποδοχή αυτή τις φιλειρηνικές διαθέσεις των Κυπρίων και τη διάκριση ανάμεσα στους εκπροσώπους της καταπιεστικής εξουσίας και τους φίλους των αγωνιστών της ελευθερίας.

Ακολουθούσαν καταγγελίες, από άνδρες και γυναίκες κάθε ηλικίας, και επιδείξεις τραυμάτων, ματωμένων ρούχων και καταστροφών. Πολλοί κατήγγειλαν κλοπές· στον Κάθηκα, νεαρή γυναίκα περιέγραψε επώνυμα βιασμό της· στη Θελέτρα, ο ενοριακός ιερέας ανέφερε ότι στρατιώτες, του έκαψαν τη γενειάδα με κεριά και του έκοψαν μαλλιά και γένια. Στο στρατόπεδο Πολεμίου, οι αγωνιστές περιέγραψαν λεπτομερώς τα μαρτύριά τους και έδειξαν τα σημάδια στα κορμιά τους καθώς και τα ματωμένα ρούχα τους.

Την εικόνα της περιήγησης συμπληρώνουν αναμνήσεις του Μ. Σπανού –ο οποίος γνώριζε την Κασλ από το Λονδίνο και ήταν παρών, μαζί με τον Σπύρο Κυπριανού, στο Συνέδριο των Εργατικών, στο Μπράιτον, τον Οκτώβριο 1957– καθώς και οι δηλώσεις της ίδιας της Κασλ και, ακολούθως, άρθρο της, στους «Τάιμς οφ Σάιπρους» (1 και 15 Οκτωβρίου 1958). Σημαντικότατες κρίθηκαν οι τεκμηριώμενες, βάσει ιατρικών πιστοποιητικών, μαρτυρίες Κυπρίων που νοσηλεύτηκαν. Εστιάζοντας στο Πολέμι, η Κασλ στάθηκε στα σπασμένα χέρια και τους μώλωπες που αντίκρισε αλλά και στη δικαιολογία του διοικητή του στρατοπέδου, πως οι τραυματισμοί είχαν προκληθεί παίζοντας ποδόσφαιρο!

Η λαίδη Μάιρα Στραμπόλγκι στη Γιόλου

Στους «Τάιμς οφ Σάιπρους», δημοσιεύθηκε και ρεπορτάζ του Λεωνίδα Μαλένη, ο οποίος στις 15 Σεπτεμβρίου είχε συνοδεύσει τη «διακεκριμένη φίλη της Κύπρου» λαίδη Μάιρα Στραμπόλγκι (Myra Strabolgi) στη Γιόλου. Κατά τη διαδρομή, λαίδη, Μαλένης και φωτορεπόρτερ υπέστησαν εξονυχιστική σωματική έρευνα, αφού περίπολος τους σταμάτησε, απαγορεύοντας την είσοδο στον Κάθηκα.

Στη Γιόλου, ολόκληρο το χωριό είχε μαζευτεί στην πλατεία, για να διηγηθεί τα νωπά πάθη. Περιγράφει ο Μαλένης: «Γέροι και νέοι, γυναίκες μαντηλοδεμένες και παιδιά με τον τρόμο στα μάτια. Η αγανάχτηση για την αδικία που τους είχε γίνει βάραινε την ατμόσφαιρα καταθλιπτικά. Όποιος πήγε σ’ ένα από τα χωριά που χτύπησαν οι Άγγλοι το τραγικό Σαββατοκύριακο δεν είναι εύκολο να ξεχάση αυτά που είδε και άκουσε. Είναι σαν μια σφραγίδα με σίδερο πυρωμένο στη φωτιά, που εξακολουθεί να σε καίη. Όσο κι’ αν τα καθημερινά επεισόδια και το αίμα που χύνεται αδιάκοπα τα τελευταία τρία χρόνια, έχουν αμβλύνει τις αισθήσεις, είναι αδύνατο να μη φρικιάσης μπροστά σ’ αυτά, στα οποία επεδόθησαν οι Άγγλοι στρατιώτες. Δεκάδες νέοι και γέροι γυμνώθηκαν κι’ αναγκάσθηκαν να στέκουνται με τα χέρια ψηλά. Κατά τη διάρκεια της παραμονής μας στο χωριό πάνω από τριάντα χωρικοί μάς έδειξαν τα τραύματά τους. Χτυπήματα, τραύματα από λόγχες, μώλωπες, καταμαυρισμένες πλάτες, σπασμένα πλευρά, μελανιασμένα μάτια».

Φεύγοντας, η λαίδη Στραμπόλγκι πήρε μαζί της, πέρα από τις οδυνηρές εικόνες και μαρτυρίες, και γεύση της κυπριακής φιλοξενίας. Οξυδερκώς ο Μαλένης απαθανάτισε τα λόγια της: «Θυμάστε τη γριά εκείνη χωρική που κλαίγοντας ήλθε να μου προσφέρει λίγα φρέσκα αμύγδαλα. Είχε περάσει κι’ αυτή, μαζί με τους άλλους συγχωριανούς της τη φοβερή νύχτα, ήξερε πως είμαι Αγγλίδα κι’ όμως στο πρόσωπό της δε διέκρινες ίχνος μίσους. Συγκρίνω τη συμπεριφορά της με τη διαγωγή των στρατιωτών που μας σταμάτησαν για να μας υποβάλουν στον εξευτελισμό που μας υπέβαλαν». Και σ’ εκείνα τα παφίτικα αμύγδαλα κρύβεται κάτι από το ελυτικό «αμύγδαλο του κόσμου».

*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.

Η λαίδη Strabolgi ανάμεσα σε κατοίκους της Γιόλου, 15/9/1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 1/10/1958.

Η λαίδη Strabolgi ακούει τα πάθη κατοίκων της Γιόλου, 15/9/1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 1/10/1958.

Γυναίκες της Γιόλου στον απόηχο της «νύχτας τρόμου», 15/9/1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 1/10/1958.

Κάτοικο της Γιόλου επιδεικνύουν τα τραύματά τους, 15/9/1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 1/10/1958.

Γιολίτες επιδεικνύουν τα ξεσκισμένα και ματωμένα ρούχα τους, 15/9/1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 1/10/1958.

Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και Barbara Castle στην Αθήνα, Σεπτέμβριο 1958. «Τάιμς οφ Σάιπρους», 15/10/1958.

Η χήρα του Χαράλαμπου Καλαϊτζή, Ελισάβετ, με τα εφτά ορφανά.

Ελευθερία, 21/9/1958

«Ο Φιλελεύθερος», 21/9/1958

Προτομή του Χαράλαμπου Καλαϊτζή, στον Κάθηκα. Από: Public art of Cyprus.