Αναμνηστικό Λεύκωμα Εκπαιδευτικού Ινστιτούτο Μελκονιάν: Μοναδικό μνημείο μνήμης και επιβίωσης όχι μόνο των Αρμενίων αλλά όλων των ξεριζωμένων

Είναι ένα σύμβολο μνήμης όχι μόνο των Αρμενίων αλλά κάθε ξεριζωμένου λαού. Ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα στο οποίο στέγασαν το όραμα τους οι Αρμένιοι της Κύπρου. Ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή μας και όσοι είχαν την πρωτοβουλία για την έκδοση του Αναμνηστικού Λευκώματος για το Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Μελκονιάν, δικαιώνονται από το αποτέλεσμα. Δεν αφήνουν στη λήθη τον αγώνα των αδελφών Μελκονιάν για τα ορφανά παιδιά της Αρμένικης Γενοκτονίας ούτε και την προσπάθεια των Αρμενίων της Κύπρου να κρατήσουν τη γλώσσα, τον πολιτισμό τους.

Την έκδοση του Λευκώματος ανέλαβε το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών.  Στην τελετή παρουσίασης του Λευκώματος, η διευθύντρια του ΓΤΠ Αλίκη Στυλιανού μίλησε για την έκδοση και κατέθεσε  ενδιαφέροντα στοιχεία για το ιστορικό αυτό εκπαιδευτήριο που λειτούργησε και ως σύνδεσμος της Κυπριακής Δημοκρατίας με την Αρμενία.

Το Μελκονιάν δεν ήταν μόνο ένας χώρος εκπαίδευσης. Ήταν ένας τόπος όπου η τραυματική εμπειρία του ξεριζωμού μετατράπηκε σε δύναμη φιλοξενίας και δημιουργίας. Ιδρύθηκε σε μια εποχή, κατά την οποία χιλιάδες επιζώντες της Αρμενικής Γενοκτονίας αναζητούσαν ασφάλεια και μια νέα αρχή. Aυτά επεσήμανε  η Αλίκη Στυλιανού στην παρουσίαση του Λευκώματος σε σεμνή τελετή που έγινε πρόσφατα στο Προεδρικό Μέγαρο.

Ιδρυτές του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου οι αδελφοί Μελκονιάν. Ο Κρικόρ και ο Καραμπέτ, διόλου τυχαία επέλεξαν, όπως εξήγησε η κ. Στυλιανού, το νησί μας ως τον τόπο συνύπαρξης κοινοτήτων και πολιτισμών, για να στεγάσουν το όραμά τους. Αυτό μαρτυρείται από τη μακραίωνη ιστορία του νησιού μας, η οποία ανέδειξε την Κύπρο σε τόπο φιλοξενίας, προστασίας και ελπίδας για εκατοντάδες ορφανά παιδιά.

Στον χώρο της οδύνης και της απώλειας, δημιουργήθηκε νέος χώρος όπου παιδιά που βίωσαν τον πόνο της προσφυγιάς απέκτησαν μόρφωση, ασφάλεια και προοπτική, διατηρώντας ζωντανές τη γλώσσα, την ταυτότητα και την πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού που δοκιμάστηκε όσο λίγοι στην ιστορία. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, το Μελκονιάν εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα εκπαίδευσης και πολιτισμού της αρμενικής διασποράς παγκοσμίως.

«Το Μελκονιάν, σύμφωνα με τη διευθύντρια του ΓΤΠ, υπήρξε ένα αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου. Χιλιάδες νέοι από δεκάδες χώρες πέρασαν από τις αίθουσές του, έζησαν στην Κύπρο και έφυγαν έχοντας στις αποσκευές τους όχι μόνο γνώσεις, αλλά και μια βαθιά σχέση με την Κύπρο μας. Αυτή είναι ίσως η πιο διαχρονική παρακαταθήκη του Μελκονιάν: ότι κατάφερε να δημιουργήσει ανθρώπους που έγιναν πρεσβευτές των αξιών της παιδείας, της αλληλεγγύης και της ειρηνικής συνύπαρξης.

Κάθε γωνιά του αφηγείται μια ιστορία προσφοράς και ανθρωπισμού. Ιδιαίτερο συμβολισμό έχει το «Άλσος Μνήμης», όπου τα κυπαρίσσια φυτεύτηκαν από τα πρώτα ορφανά της Γενοκτονίας στη μνήμη των οικογενειών που έχασαν. Μέχρι σήμερα παραμένει ένα μοναδικό μνημείο μνήμης και επιβίωσης, όχι μόνο για τον αρμενικό λαό, αλλά και για κάθε δοκιμαζόμενο λαό που γνώρισε τον πόνο του ξεριζωμού.

Για αυτό και μετά τον τερματισμό της λειτουργίας του Ινστιτούτου, η Κυπριακή Δημοκρατία προχώρησε στην προστασία του ιστορικού χώρου, διασφαλίζοντας ότι το μεγαλύτερο μέρος του θα παραμείνει διατηρητέο ως χώρος ιδιαίτερης ιστορικής, αρχιτεκτονικής και κοινωνικής αξίας. Με τον τρόπο αυτό αναγνωρίστηκε θεσμικά ότι το Μελκονιάν αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου».

Η κ. Στυλιανού χαρακτήρισε το Λεύκωμα θησαυρό αναμνήσεων που αποτυπώνει τη μοναδική ιστορική διαδρομή, μέσα από φωτογραφίες, μαρτυρίες, τεκμήρια και ιστορικό υλικό, ανασυνθέτει την καθημερινή ζωή ενός ιδρύματος που άφησε βαθύ αποτύπωμα στις ζωές χιλιάδων ανθρώπων. «Δεν πρόκειται μόνο για μια καταγραφή γεγονότων. Πρόκειται για μια αφήγηση ανθρώπινων ιστοριών· ιστοριών απώλειας, αλλά και ελπίδας, δοκιμασίας και δημιουργίας».

Οι φωτογραφίες στο Λεύκωμα, σύμφωνα με τη διευθύντρια του ΓΤΠ, ακινητοποιούν τον χρόνο, ενώ ταυτόχρονα τον ζωντανεύουν. Επιτρέπουν να αντικρίσουμε πρόσωπα, στιγμές και τόπους που διαφορετικά θα κινδύνευαν να σβήσουν από τη συλλογική μνήμη. Θυμίζουν ότι οι άνθρωποι, οι οικογένειες, τα όνειρα και οι αγώνες τους είναι αυτά που δημιουργούν τα ιστορικά γεγονότα.  

«Για εμάς, στην Κύπρο, τόνισε η κ. Στυλιανού, τα μηνύματα του Μελκονιάν έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Γνωρίζουμε πολύ καλά τι σημαίνει πόλεμος, εκτοπισμός, προσφυγιά και απώλεια. Οι τουρκικοί βομβαρδισμοί που έπληξαν το Ινστιτούτο το 1974 υπενθύμισαν με οδυνηρό τρόπο ότι οι κοινότητες αυτού του νησιού μοιράζονται κοινές πληγές, οι οποίες θεμελιώνουν τον αμοιβαίο σεβασμό, τη διαχρονική φιλία και την πολύτιμη παρουσία της αρμενικής κοινότητας στον τόπο μας, μιας κοινότητας που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κυπριακής κοινωνίας από τα βάθη των αιώνων, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην πρόοδο και τον πολιτιστικό πλούτο της πατρίδας μας».

Η ιστορία και η πορεία στο χρόνο

Στα 35 κεφάλαια του Αναμνηστικού Λευκώματος ξετυλίγεται με μοναδικό τρόπο η ιστορία του ξεχωριστού αυτού Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου και η πορεία του στον χρόνο, μέχρι το οριστικό κλείσιμό του το 2005. Ο/η αναγνώστης/τρια γνωρίζει τη συγκινητική ιστορία ίδρυσης του σχολείου και τη σχέση του με τα τραγικά γεγονότα της Γενοκτονίας του αρμενικού λαού από τους Νεότουρκους. Ενημερώνεται για τον τρόπο λειτουργίας του, τα εκπαιδευτικά του προγράμματα, τους απόφοιτούς του, το διδακτικό προσωπικό, τα κτήρια, τη μοναδικής αξίας βιβλιοθήκη του και ταξιδεύει νοσταλγικά πίσω στον χρόνο, τότε που το εκπαιδευτήριο έσφυζε από ζωή και ακτινοβολούσε στην Κύπρο και το εξωτερικό.

Για τους επιζήσαντες της Γενοκτονίας

Η τελετή θεμελίωσης ου Εκπαιδευτικού Ινστιντούτου Μελκονιάν  έγινε το 1924,ημέρα Παρασκευή, στις15 Φεβρουαρίου στην παρουσία του Υπάτου Αρμοστή Σερ Μάλκολμ Στήβενσον.  Το αναμνηστικό έγγραφο της θεμελίωσης υπέγραψαν ο ευεργέτης Καραμπέτ Μελκονιαν, ο Σερ Μάλκολμ Στήβενσον, ο μητροπολίτης, Σαρατζιάν, ο Μουσιέγ Σεροπιάν και ο Γκαρό Μπαλιάν.

Όπως διαβάζουμε στο Λεύκωμα, ο Κρικόρ Μελκονιάν, συνέλαβε την ιδέα της ίδρυσης ενός παρθεναγωγείου για να συγκεντρώσει και να μορφώσει παιδιά του αρμενικού έθνους  και για να βοηθήσει Αρμένιους επιζήσαντες  από την Αρμενική Γενοκτονία που διαπράχθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.  Στις2 Ιουνίου 1921 ο Καραμπέτ Μελκονιάν ανακοίνωσε την ευγενή απόφασή του να ιδρύσει ένα παρθεναγωγείο και ένα αρρεναγωγείο στο όνομά του και στο όνομά του αδελφού του.  

Στις8 Φεβρουαρίου 1924 αγοράστηκε τεμάχιο γης σε περιοχή της Λευκωσίας στο δρόμο προς τη Λεμεσό. Τα κτίρια σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Γκαρό Μπαλιάνω και το κατασκεύασε ο εργολάβος Λέον Ρόλλιν. Το σχολείο των αγοριών άνοιξε  στις3 Φεβρουαρίου 1926  υπό τη γενική διεύθυνση του τέως Αρμένιου Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης, Αρχιεπισκόπου Ζαβέν Ντερ Γεγιαγιάν, και την γενική εποπτεία του Λεβόν Τατζιάν. Το σχολείο των κοριτσιών άνοιξε λίγους μήνες αργότερα.

Από την αφάνεια της λήθης….

Ο Βαρτάν Ταστζιάν εκ μέρους της Επιτροπής Αναμνηστικού Λευκώματος του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου Μελκονιάν σημειώνει πως με το Λεύκωμα θέλησαν να επαναφέρουν το Ινστιτούτο από την αφάνεια της λήθης αλλά και να αποτίσουν φόρο τιμής προς τους αδελφούς Μελκονιάν και τους εκπαιδευτικούς του Ινστιτούτου. Και κλείνει με την ευχή: «Συμμεριζόμενοι τη διάσπαρτη οδύνη που προκλήθηκε από το κλείσιμο του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου Μελκονιάν, ευχόμαστε ότι θα ανατείλει μια λαμπρή ημέρα όταν οι πόρτες του ξανανοίξουν , το σκουριασμένο κουδούνι του και το σχολικός ύμνος «Ανμάχ Λουσό- Αθάνατε του Φωτός» θα συνεχίσουν να ακούγονται για πάντα !»

 Ο Βαρτκές Μαχτεσιάν εκπρόσωπος των Αρμενίων στη Βουλή των Αντιπροσώπων σημειώνε μεταξύ άλλων  σε χαιρετισμό του στο Λεύκωμα:

“(…)  Το Εκπαιδευτικό Ινστιντούτο Μελκονιάν διαδραμάτισε πολύτιμο ρόλο ως κέντρο αλληλοεπίδρασης μεταξύ τηςΚύπρου και τηςΔημοκρατίας τηςΑρμενίας ενισχύοντας έτσι τη δυνατή σχέση μεταξύ των δύο χωρών.

Τα δύο κτίρια που στέγαζαν τη σχολή μέχρι το κλείσιμο της, η έπαυλη του διευθυντή και το άλσος μπροστά από τα σχολικά κτίρια προστατεύονται σήμερα από την Κυπριακή Δημοκρατία, ως κομμάτι τηςεθνικής κληρονομιάς του νησιού.  Τα δένδρα του άλσους φυτεύτηκαν από τουςμαθητές που ήταν και οι πρώτοι ένοικοι του ορφανοτροφείου, εις μνήμη των γονέων και των οικογενειών τους. Σήμερα το πλούσιο άλσος αποτελεί πικρή ανάμνηση στιςνεότερες γενιές των τραγωδιών τηςΑρμένικης Γενοκτονίας”.