Μερίσματα και κοινωνικές ασφαλίσεις – Aσφαλιστική εισφορά ή νέα επιβάρυνση;

Η συζήτηση για τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση στην Κύπρο βρίσκεται σήμερα σε προχωρημένο στάδιο διαβούλευσης. Η ανάγκη για ένα βιώσιμο και ανθεκτικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης είναι αναμφισβήτητη. Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι μόνο ο σκοπός της μεταρρύθμισης, αλλά και τα μέσα με τα οποία θα επιτευχθεί.

Στη συζήτηση τίθεται η πρόνοια για συνυπολογισμό εισοδήματος από μερίσματα στον υπολογισμό των κοινωνικών ασφαλίσεων, για διευθυντές που είναι ταυτόχρονα μέτοχοι εταιρειών. Η ρύθμιση εξακολουθεί να βρίσκεται υπό διαμόρφωση και πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της ασφαλιστικής λογικής, της ισότητας και της συνταγματικής αναλογικότητας.

Εργασία και κεφάλαιο δεν είναι το ίδιο εισόδημα

Η κοινωνική ασφάλιση στηρίζεται, κατά βάση, στην ασφαλιστέα εργασία και στις αποδοχές που συνδέονται με αυτήν. Ο μισθός ή η αμοιβή του αυτοτελώς εργαζομένου αποτελούν αντάλλαγμα προσωπικής εργασίας.

Το μέρισμα έχει διαφορετική οικονομική και νομική προέλευση. Αποτελεί διανομή κερδών προς τον μέτοχο, λόγω της συμμετοχής του στο κεφάλαιο μιας εταιρείας και της ανάληψης επιχειρηματικού κινδύνου. Η διάκριση αυτή δεν εξαφανίζεται επειδή ο μέτοχος είναι και διευθυντής. Η αμοιβή για την εργασία του μπορεί να αποτελεί ασφαλιστέα αποδοχή, το μέρισμα, όμως, προκύπτει από διαφορετική αιτία.

Ο νομοθέτης ασφαλώς μπορεί να εξετάσει τη διεύρυνση της βάσης χρηματοδότησης της κοινωνικής ασφάλισης. Μια τέτοια επιλογή, όμως, χρειάζεται αιτιολόγηση, γιατί εισόδημα που δεν αποτελεί αμοιβή εργασίας εντάσσεται στην ασφαλιστική βάση και ποια ασφαλιστική λογική εξυπηρετεί;

Η δοκιμασία της αναλογικότητας

Ένας θεμιτός κοινωνικός σκοπός δεν καθιστά κάθε μέσο για την επίτευξη του αυτομάτως συνταγματικά αποδεκτό. Το άρθρο 24 του Συντάγματος προβλέπει την υποχρέωση συνεισφοράς στα δημόσια βάρη ανάλογα με τις δυνάμεις του καθενός, ενώ το άρθρο 23 προστατεύει το δικαίωμα ιδιοκτησίας.

Οι διατάξεις αυτές δεν αποκλείουν οικονομικές επιβαρύνσεις, αλλά απαιτούν ο νομοθέτης να κινείται εντός συνταγματικού πλαισίου. Το ερώτημα είναι εάν η επιβάρυνση στηρίζεται σε αντικειμενικά και εύλογα κριτήρια, εξυπηρετεί τεκμηριωμένη ανάγκη και βρίσκεται σε εύλογη σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό.

Σημασία έχει και η ανταποδοτικότητα. Η κοινωνική ασφάλιση περιέχει στοιχεία κοινωνικής αλληλεγγύης και δεν απαιτεί κάθε εισφορά να αντιστοιχεί αριθμητικά σε συγκεκριμένη παροχή. Όσο, όμως, μια επιβάρυνση απομακρύνεται από την ασφαλιστική σχέση και προσεγγίζει γενική επιβάρυνση της οικονομικής ικανότητας, τόσο εντονότερα τίθεται το ερώτημα της ασφαλιστικής και συνταγματικής της βάσης.

Εάν εισόδημα από κεφάλαιο επιβαρύνεται χωρίς ουσιαστική επίδραση στα ασφαλιστικά δικαιώματα του καταβάλλοντος, δεν αρκεί η ονομασία «εισφορά». Πρέπει να εξετάζονται η πραγματική λειτουργία και ο σκοπός της. Δεν είναι ορθό να προδικαστεί ότι μια τέτοια ρύθμιση είναι αντισυνταγματική, αλλά ούτε ότι πρόκειται για ζήτημα αποκλειστικά οικονομικό.

Νομική και οικονομική ανθεκτικότητα

Η Κύπρος έχει οικοδομήσει μέρος του επιχειρηματικού της μοντέλου σε ένα σχετικά προβλέψιμο φορολογικό και εταιρικό περιβάλλον. Για τον επιχειρηματία και τον επενδυτή σημασία έχουν το συνολικό κόστος, η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα του συστήματος.

Τα εταιρικά κέρδη υφίστανται ήδη φορολογικές επιβαρύνσεις πριν καταλήξουν στον μέτοχο ως μέρισμα. Μια νέα ασφαλιστική επιβάρυνση πρέπει, επομένως, να αξιολογηθεί στο συνολικό πλαίσιο και όχι απομονωμένα.

Ιδίως στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, το μέρισμα αποτελεί την απόδοση του κεφαλαίου που επενδύθηκε και του επιχειρηματικού κινδύνου που αναλήφθηκε. Η αλλαγή στη μεταχείριση του μπορεί να επηρεάσει τη χρηματοοικονομική συμπεριφορά, τις επενδυτικές αποφάσεις και την αντίληψη για τη σταθερότητα του κυπριακού επιχειρηματικού περιβάλλοντος.

Χρειάζονται, συνεπώς, συγκεκριμένες απαντήσεις. Ποια είναι η πραγματική αναλογιστική ανάγκη του Ταμείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων; Ποια θα είναι η οικονομική επίπτωση για επιχειρήσεις, διευθυντές και μετόχους; Ποια πρόσθετα ασφαλιστικά δικαιώματα θα δημιουργούνται; Ποια είναι η νομική βάση για την υπαγωγή της απόδοσης κεφαλαίου σε κοινωνικοασφαλιστική επιβάρυνση;

Η άποψημου

Κατά την άποψη μου, η βιωσιμότητα του Ταμείου δεν πρέπει να επιδιωχθεί με απλή διεύρυνση της ασφαλιστικής βάσης, χωρίς τεκμηρίωση της ανάγκης, του σκοπού και των συνεπειών κάθε νέας επιβάρυνσης.

Η συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση χρειάζεται αναλογιστική τεκμηρίωση, καθαρή νομοθετική βάση, συνταγματική ανθεκτικότητα και σεβασμό στην ανάγκη διατήρησης ανταγωνιστικού και προβλέψιμου επιχειρηματικού περιβάλλοντος.

Η κοινωνική ασφάλιση πρέπει να προστατεύει τον πολίτη και να διασφαλίζει αξιοπρεπείς συντάξεις για τις επόμενες γενιές. Δεν πρέπει, όμως, να μετατρέπεται σε γενική οικονομική επιβάρυνση που απλώς φέρει τον τίτλο της ασφαλιστικής εισφοράς.

Η πραγματική πρόκληση είναι ένα σύστημα δίκαιο, βιώσιμο και προβλέψιμο, που θα αντέχει τόσο στον οικονομικό όσο και στον νομικό έλεγχο. Σε μια μικρή ανοικτή οικονομία όπως η κυπριακή, αυτή η ισορροπία αποτελεί προϋπόθεση οικονομικής και κοινωνικής σταθερότητας.

* Δικηγόρος στη Λάρνακα